Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
44
ISSN:3030-3621
ZAMONAVIY MUTAXASSISLARNING KASBIY FAOLIYATIDAGI NUTQ
MADANIYATI KO’NIKMALARI.
Dilnoza Yuldasheva
Samarqand iqtisodiyot va
servis instituti, filologiya fanlari bo’yicha
falsafa doktori (PhD) dotsent.
Rayhona Ziyodova
Samarqand iqtisodiyot va
servis instituti, IK-423 guruh talabasi.
rayhonaziyodova546@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kasbiy faoliyatda muvaffaqiyatga erishish uchun
zamonaviy mutaxassis nutq madaniyati ko'nikmalarini mukammal egallashi va kasbiy
muloqotda lingvistik, kommunikativ va xulq-atvor qobiliyatlariga ega bo'lishi
kerakligi haqida fikr yuritiladi.
Kalit so’zlar:
zamonaviy mutaxassis, nutq madaniyati, ko'nikmalar, kasbiy
muloqot, lingvistik, kommunikativ, xulq-atvor, qobiliyat, muloqot, tilshunoslik,
kommunikativ portret.
Akademik D.S.Lixachev o‘zining “Yaxshilik haqida maktublar” kitobida
shunday yozgan edi: “Insonni, uning aqliy rivojlanishini, uning axloqiy xarakterini
bilishning eng ishonchli yo‘li uning qanday gapirayotganini tinglashdir. Bizning
nutqimiz, nafaqat xatti-harakatlarimiz, balki shaxsiyatimiz, qalbimiz, ongimizning eng
muhim qismidir”. Darhaqiqat, insonning tili, nutqi insoniy fazilatlarning,
madaniyatining, aql-zakovati darajasining aniq ko'rsatkichidir. Maktabda olgan asos
va bilimlarga tayangan holda, har bir inson butun umri davomida o'z ona tili bilan
munosabatlarini qurishda davom etadi. Bu jamiyatda, oilada muvaffaqiyatga
erishishning zaruriy sharti, muvaffaqiyatli mehnat, muvaffaqiyatli hayot uchun
shartdir.
Ona
tilining
alohida
o'rni
shundaki,
tilni
doimiy
ravishda
takomillashtirmasdan turib, barcha ilmiy fanlarni - ham gumanitar, ham tabiiy, ham
texnik sohalarni chuqur o'rganish mumkin emas, chunki til inson fikrlari, his-
tuyg'ularini yetkazish usullaridan biridir.
Til estetik nuqtai nazardan bebahodir, lekin tilning asosiy vazifasi muloqot
vositasi bo'lishdir. Biz uyda va ishda, ko'chada, avtobusda, do'konda, radio tinglash
yoki televizor tomosha qilishda kundalik muloqotda nutqdan foydalanamiz. Ona tili
avlodlar o'rtasidagi muloqotning eng muhim vositasi bo'lib, to'plangan tajribani
uzatishni ta'minlaydi. Maktab ta'lim tizimida "Ona tili" fani alohida o'rin tutadi: u
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
45
ISSN:3030-3621
nafaqat o'rganish ob'ekti, balki o'qitish vositasi hamdir. Ona tili insonning intellektual
va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishni ta'minlaydi, mavhum fikrlash, xotira va
tasavvurni rivojlantiradi, mustaqil ta'lim faoliyati, shaxsning o'zini-o'zi tarbiyalash va
o'zini-o'zi anglash ko'nikmalarini shakllantiradi. Shuning uchun ham barcha fanlarni
o'rganishning asosiy maqsadlari shaxsning lingvistik rivojlanishi, adabiy tilida uni
qo'llashning turli sohalari va vaziyatlarida ravon gapirishni ta'minlaydigan malaka va
ko'nikmalarini takomillashtirishdan iboratdir. Turli bilimlarni xotirada saqlash va
o'zlashtirish shakli sifatida ona tili barcha fanlar bilan uzviy bog'liq bo'lib, boshqa
barcha fanlarni o'zlashtirish sifatiga ta'sir qiladi va kelajakdagi kasbni egallashga
yordam beradi.
Til- hayot bilan chambarchas bog'liq. Zamonaviy dunyoda ona tilini bilish,
muloqot qilish qobiliyati, muloqot jarayonida muvaffaqiyatga erishish - bu shaxsning
o'ziga xos xususiyatlari bo'lib, ular hayotning deyarli barcha sohalarida erishgan
yutuqlarini belgilaydi, uning o'zgaruvchan sharoitlariga ijtimoiy moslashishiga yordam
beradi. Binobarin, zamonaviy ta’lim muassasalari bitiruvchilari nafaqat yuqori
malakaga ega bo‘lishlari, balki muloqot tamoyillarini, ayniqsa, nutqni chuqur
anglashlari kerak. Nutq madaniyati kasbiy tayyorgarlikning tarkibiy qismlaridan
biridir. Yosh mutaxassislar nutq faoliyatining barcha turlarida ravon bo'lishi, suhbatni
malakali olib borishi, umuman, muloqot madaniyatining sir-asrorlarini puxta
egallashlari lozim.
Nutq madaniyati, nutq odobi – ogʻzaki va yozma adabiy til meʼyorlari (talaffuz,
urgʻu, soʻz qoʻllash, grammatika, uslubshunoslik qoidalari)ni egallash, shuningdek,
turli aloqa-aralashuv sharoitlarida tilning tasviriy vositalaridan nutqning maqsad va
mazmuniga mos ravishda foydalanish mahorati;
Nutqiy mahorat esa nafaqat adabiy meʼyorlarga amal qilish, balki oʻzaro mavjud
boʻlgan variantlardan mazmunan eng toʻgʻri, eng aniq, uslub va vaziyat nuqtai
nazaridan eng maqbuli va ifodalisini tanlab olish mahoratidir. Yuksak nutq madaniyati
kishining umumiy yuksak madaniyatini, fikrlash madaniyatini, tilga nisbatan ongli
mehr-muhabbatini namoyon qiladi.
Nutq madaniyati nazariyasining asosiy tushunchasi til meʼyoridir. Zamonaviy
nutq madaniyati nazariy va amaliy fan boʻlib, u til amaliyotiga taʼsir etish maqsadida
adabiy til tarixi, grammatika, uslubshunoslik va boshqa tilshunoslik bo’limlarining
yutuqlari va xulosalarini umumlashtiradi. Nutq madaniyati nazariyasida adabiy til
milliy tilning oliy shakli deb eʼtirof etiladi; badiiy adabiyot tili oʻzining eng yaxshi
namunalari bilan xalqning madaniyat sohasidagi yutuqlari va anʼanalarini
mustahkamlaydi va boyitadi. Nutq madaniyati ijtimoiy hodisa boʻlib, u jamiyat, fan va
texnika, madaniy va adabiy hayot rivoji bilan chambarchas bog’liq holda taraqqiy
etiladi. Jamiyat aʼzolarining madaniy saviyasi ortgan sari nutqi ham jilolanib,
sayqallashib, nutq madaniyati qoidalari va meʼyorlariga muvofiq holda takomillashib
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
46
ISSN:3030-3621
boradi. Nutq madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida adabiyot, sanʼat, radio,
televideniya va davriy matbuotning alohida oʻrni bor. Ayniqsa, adabiy tilni
meʼyorlashtirish va nutq madaniyati nazariyasini rivojlantirishda leksikografiya
(leksikologiya), xususan, izohli, imlo, talaffuz, oʻquv va boshqa maxsus lugʻatlar
muhim ahamiyatga ega.
15-asrdayoq oʻzbek adabiy tilining nutq madaniyati va uning oʻziga xos
meʼyorlari boʻlgan. Alisher Navoiy oʻzining butun hayoti va ijodiy faoliyati bilan oʻz
davri nutq madaniyatiga, nutq odobiga mislsiz hissa qoʻshgan boʻlsa, keyingi davrda
yashagan Bobur, Gulxaniy, Nodira, Ogahiy, Furqat, Muqimiy va boshqa shoirlarning
asarlari tilida ham oʻsha davr tili va nutq madaniyati maʼlum darajada aks etgan.
"Yaxshi soʻz - jon ozigʻi", "Bugʻdoy noning boʻlmasa ham, bugʻdoy soʻzing boʻlsin",
"Oʻynab gapirsang ham oʻylab gapir", "Har neni yemak - hayvonning ishi, har neni
demak - nodonning ishi" kabi maqol va hikmatli soʻzlarning paydo boʻlishi ham oʻzbek
xalqida nutq madaniyatiga avvaldan eʼtibor kuchli boʻlganini ifodalaydi.
Muloqot - bu shaxslar va ijtimoiy guruhlar o'rtasidagi o'zaro ta'sir jarayoni bo'lib,
unda ma'lumot, tajriba, malaka va ko’nikma natijalari almashinuvi mavjud. Kasbiy
muloqot - bu mutaxassisning kasbiy faoliyat jarayonida boshqa mutaxassislar bilan
nutqiy o'zaro munosabatidir. Zamonaviy fan va texnologiya tillari qatorida ona tilining
o'rni ham katta. Unda ilmiy-texnikaviy jurnallar chop etilmoqda, yangi ilmiy
adabiyotlar chop etilmoqda. Ona tilidagi fizika-matematika, tilshunoslik va adabiy
tanqidga oid ilmiy nashrlar xalqaro eʼtirofga sazovordir. Har qanday sohada kasbiy
mavzularda muloqot qilish nafaqat atamalardan aniq foydalanish va ularning orqasida
turgan tushunchalarni bilish, balki nutq madaniyatining umumiy me'yorlariga rioya
qilishni ham o'z ichiga oladi. Kasbiy faoliyatda muvaffaqiyatga erishish uchun
zamonaviy mutaxassis nutq madaniyati ko'nikmalarini mukammal egallashi va kasbiy
muloqotda lingvistik, kommunikativ va xulq-atvor qobiliyatlariga ega bo'lishi kerak.
Bu quyidagi fazilatlarni talab qiladi:
- adabiy til me'yorlarini bilish va ularni nutqda qo'llashning barqaror
ko'nikmalari;
- nutqning aniqligi, izchilligi va ifodaliligini nazorat qilish qobiliyati;
- kasbiy terminologiyani bilish;
- professional nutq uslubiga ega bo'lish;
- maqsadni aniqlash va muloqot holatini tushunish qobiliyati;
- do'stona muloqot muhitini yaratish va saqlash qobiliyati;
- kasbiy faoliyat maqsadlariga muvofiq muloqotni yo'naltirish qobiliyati;
- odob-axloq qoidalarini bilish va uning qoidalarini amalga oshirishda aniqlik.
Nutq madaniyatining turi ona tilida so‘zlashuvchilarning tilni bilish darajasiga
qarab o‘ziga xos xususiyatlarga egadir. Bu jarayonda shaxsning til vositalaridan
foydalanish qobiliyati ham muhim bo’lib, nutq aloqasi, nutq madaniyati qanchalik
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
47
ISSN:3030-3621
rivojlanganligi muhim rol o'ynaydi. Yuqorida aytilganlarga asoslanib, nutq
madaniyatining asosiy me'yorlarini ajratib ko'rsatish kerak:
*Normativ.
Adabiy tilni xalq tilidagi iboralar va dialektizmlarning kirib
kelishidan himoya qiladi va uni buzilmasdan va umume'tirof etilgan me'yorlarga
muvofiq saqlaydi.
*Kommunikativ
. Bu vaziyatga mos ravishda tilning funksiyalaridan
foydalanish qobiliyatini nazarda tutadi. Masalan, ilmiy nutqdagi aniqlik va so'zlashuv
tilida aniq bo'lmagan iboralarning maqbulligi.
*Axloqiy.
Bu nutq odob-axloq qoidalariga, ya'ni muloqotda xulq-atvor
me'yorlariga rioya qilishni anglatadi.
*Estetik
. Bu fikrni majoziy ifodalash texnikasi va usullaridan foydalanishni,
nutqni taqqoslash va boshqa usullar bilan bezashni nazarda tutadi.
Yuqorida biz “til”, “nutq madaniyati” tushunchalarini jamiyatni xarakterlovchi
ijtimoiy hodisa sifatida ko‘rib chiqdik. Ammo jamiyat alohida shaxslardan iborat. Shu
sababli, shaxsning og'zaki nutqini tavsiflovchi madaniyat turi mavjud. Bu hodisa
“inson nutq madaniyati” deb ataladi. Bu atama insonning tilni bilishga munosabati va
ulardan foydalanish va kerak bo'lganda yaxshilash qobiliyati demakdir. Bular nafaqat
gapirish va yozish, balki tinglash va o'qish qobiliyatidir. Kommunikativ mukammallik
uchun inson ularning barchasiga ega bo'lishi kerak. Ularni o'zlashtirish kommunikativ
jihatdan mukammal nutqni qurish, odob-axloq qoidalariga ega bo'lish va muloqotning
psixologik asoslarini shakllantirishning namunalari, belgilari to'g'risida bilimlarni o'z
ichiga oladi.
Xulosa qilib aytganda, inson nutq madaniyati turg'un emas - u ham til kabi,
ijtimoiy o'zgarishlarga, shaxsning o'ziga bog'liq bo'lgan o'zgarishlarga duchor bo'ladi.
U bolaning birinchi so'zlari bilan shakllana boshlaydi. U bilan birga o'sib boradi,
maktabgacha yoshdagi bolaning nutq madaniyatiga aylanadi, keyin maktab o'quvchisi,
talaba va kattalar. Inson yoshi qanchalik katta bo'lsa, nutq, yozish, o'qish va tinglash
qobiliyatlari ham shunchalik rivojlangan bo'ladi. Shunday qilib, ona tilini bilish, ya'ni
lingvistik, kommunikativ kompetensiyalarga ega bo'lish shaxsning kasbiy
muvaffaqiyatga erishishi uchun zarur vosita, kalit hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar;
1.
Войскунский А.Е. Я говорю, мы говорим. – М. Издательство «Знание», 1990.
2.
Гойхман О.Я., Надеина Т. М. Речевая коммуникация. – Учебник.– М., 2003.
3.
Лихачёв Д.С. Письма о добром. – СПб. Издательство «LOGOS», 2007.
4.
Панфилова А.П. Деловая коммуникация в профессианальной деятельности. –
СПб.: Знание, 2004.
5.
Yuldasheva D.B. O‘zbek tili ornitonimlarining strukturaviy-semantik tadqiqi. –
filol.fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan
dissertatsiya. Samarqand - 2020. 128-bet.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
48
ISSN:3030-3621
6.
Yuldasheva D.B. O‘zbek tili ornitonimlarining strukturaviy-semantik tadqiqi.
filol.fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan
dissertatsiyasi avtoreferati. Samarqand - 2020. 52-bet.
7.
Yuldasheva, D. B. The Intensification Of Learning Uzbek Language Using Moodle
Technology [Article]. Psychology and education, International scientific journal,
2021. 58(2): pp. 224-230.
