Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
30
ISSN:3030-3621
BOG‘LOVCHILAR TURLARI VA ULARNING INGLIZ, O‘ZBEK VA RUS
TILLARIDAGI KONTEKSTDA QO‘LLANILISHI
TYPES OF CONJUNCTIONS AND THEIR USE IN ENGLISH, UZBEK AND
RUSSIAN SOURCES AND THEIR ROLE IN LANGUAGE LEARNING
ТИПЫ СОЮЗОВ И ИХ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ В АНГЛИЙСКИХ,
УЗБЕКСКИХ И РУССКИХ ИСТОЧНИКАХ И ИХ РОЛЬ В ИЗУЧЕНИИ
ЯЗЫКА
Hamidov Nodirbek Zakirovich
Andijon davlat chet tillari insituti o’qituvchisi
E-mail:hamidovn@bkru
Sharobidinova Muhlisaxon Farhodbek qizi
Andijon davlat chet tillari insituti,talaba E-
mail:muhlisasharobidinova0@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bog‘lovchilarning turli tillarda, ya'ni o‘zbek,
ingliz va rus tillaridagi qo‘llanilishi taqqoslanadi. Bog‘lovchilar matnning mantiqiy
tuzilishini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Maqolada qo‘shuvchi, qarama-qarshi,
tanlov, sababiy va shartli bog‘lovchilarning har bir turi batafsil tushuntiriladi.
Shuningdek, ularning tilga xos uslubi, qo‘llanilish konteksti va tillar o‘rtasidagi stilistik
farqlar ham ko‘rib chiqiladi. Bu ma'lumotlar lingvistika sohasidagi tadqiqotlar uchun
muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Bog‘lovchilar, tilshunoslik, qo‘shuvchi bog‘lovchilar, qarama-
qarshi bog‘lovchilar, tanlov bog‘lovchilari, sabab bog‘lovchilar, mantiqiy tuzilish.
Annotation:
This article compares the use of conjunctions in Uzbek, English,
and Russian languages. Conjunctions play a crucial role in ensuring logical structure
in texts. The article explains in detail the different types of conjunctions: additive,
adversative, alternative, causal, and conditional. It also explores their specific usage,
stylistic differences, and contextual variations in each language. The findings are
significant for linguistic studies, offering insights into cross-linguistic comparisons of
connective functions.
Keywords:
Conjunctions, linguistics, additive conjunctions, adversative
conjunctions, alternative conjunctions, causal conjunctions, logical structure.
Аннотация:
В данной статье рассматривается использование союзов в
узбекском, английском и русском языках. Союзы играют ключевую роль в
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
31
ISSN:3030-3621
обеспечении логической структуры текста. В статье подробно объясняются
различные типы союзов: добавочные, противопоставительные, альтернативные,
причинные и условные. Также рассматриваются особенности их употребления,
стилистические различия и контекстуальные особенности в каждом языке.
Полученные данные имеют важное значение для лингвистических
исследований, предлагая идеи для межъязыковых сравнений функций союзов.
Kлючевые
слова:
Союзы, лингвистика, добавочные союзы,
противопоставительные союзы, альтернативные союзы, логическая структура.
Kirish:
Tilshunoslikda bog‘lovchilar, nutqning izchilligini ta’minlash va mantiqiy
tuzilishni yaratish uchun zarur bo‘lgan grammatik birliklardir. Ular gaplar yoki so‘zlar
o‘rtasidagi aloqani ifodalaydi va matnning tushunarliligini oshiradi. Har bir tilda
bog‘lovchilar o‘ziga xos tarzda ishlatiladi va ular tilning leksik va sintaktik strukturasi
bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘zbek, ingliz va rus tillarida bog‘lovchilarning turli
turlari mavjud bo‘lib, ularning har biri ma’nolarni aniq va to‘g‘ri ifodalashda muhim
rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada, bog‘lovchilarning qo‘shuvchi, qarama-qarshi, tanlov,
sababiy va shartli turlari tahlil qilinadi va ularning har uchala tilda qanday ishlatilishi
taqqoslanadi. Til o‘rganish va tarjima jarayonida bog‘lovchilarning to‘g‘ri qo‘llanilishi
kommunikatsiyaning samarali bo‘lishiga yordam beradi. Shuningdek, maqolada
bog‘lovchilarning stilistik va pragmatik farqlari ham ko‘rib chiqiladi, bu esa har bir
tilning o‘ziga xos xususiyatlarini ochib beradi. Maqola lingvistika sohasidagi
tadqiqotlar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, tillar o‘rtasidagi farqlarni tushunishga
yordam beradi.
Bog‘lovchilar — nutq va matnning izchilligini ta’minlash, gaplar va so‘zlar
o‘rtasidagi mantiqiy aloqani ifodalashda muhim grammatik birliklardir. Har bir tilda
bog‘lovchilar o‘ziga xos funksiyani bajaradi va ularning qo‘llanilishi tilning sintaktik
va stilistik xususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi.
O‘zbek tilida bog‘lovchilar ko‘plab turli xil turlarni o‘z ichiga oladi. O‘zbek
tilida qo‘shuvchi bog‘lovchilar, masalan, “va”, “hamda”, “bilan”, ikki yoki undan ortiq
bir xil fikrlarni bog‘lashda ishlatiladi. Qarama-qarshi bog‘lovchilar, masalan, “lekin”,
“ammo”, “esa”, ikki qarama-qarshi fikrni ifodalaydi. Tanlov bildiruvchi bog‘lovchilar
“yoki” va “yo” orqali variantlar o‘rtasida tanlov qilishni ta’minlaydi. Sababiy
bog‘lovchilar “chunki”, “sababli” va “negaki” orqali sabab va natijani bog‘laydi,
shartli bog‘lovchilar esa “agar” va “bo‘lsa” kabi shakllarda shartlarni bildiradi. O‘zbek
tilida bog‘lovchilar ko‘pincha gapning ohangini va izchilligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi.
Ingliz tilida bog‘lovchilar asosan mantiqiy tuzilishga asoslanadi va har biri
ma’lum bir vazifani bajaradi. Qo‘shuvchi bog‘lovchilar “and”, “also”, “as well as”
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
32
ISSN:3030-3621
yordamida ikki yoki undan ortiq bir xil fikrni bog‘laydi. Qarama-qarshi bog‘lovchilar
“but”, “however”, “yet” esa ziddiyatli fikrlarni ifodalaydi. Tanlov bog‘lovchilari “or”
va “either...or” ikkita variant o‘rtasida tanlov qilish imkonini beradi. Sababiy
bog‘lovchilar “because”, “since”, “as” orqali sabab va natijani ifodalaydi, shartli
bog‘lovchilar esa “if” va “unless” yordamida shartlar va natijalarni ko‘rsatadi. Ingliz
tilida bog‘lovchilar gaplarning mantiqiy bog‘lanishini ta’minlab, matnning ravonligini
oshiradi.
Rus tilida bog‘lovchilar ham keng tarqalgan va ularning o‘zi uchun maxsus
vazifalari bor. Qo‘shuvchi bog‘lovchilar “и” va “также” bir xil fikrlarni birlashtiradi.
Qarama-qarshi bog‘lovchilar “но”, “однако” va “зато” esa ziddiyatli fikrlarni
ifodalashda ishlatiladi. Tanlov bog‘lovchilari “или” va “либо” variantlar o‘rtasida
tanlov qilish imkonini beradi. Sababiy bog‘lovchilar “потому что”, “так как” sabab
va natijalarni bog‘laydi, shartli bog‘lovchilar esa “если” va “когда” orqali shartlar va
natijalarni o‘rnatadi. Rus tilida bog‘lovchilar sintaktik jihatdan ko‘plab imkoniyatlarni
taqdim etadi va har bir turdagi bog‘lovchilar tilning rasmiy va norasmiy shakllarida
farq qiladi.
Har uchala tilda ham bog‘lovchilar nutq va matnni izchil qilishda muhim rol
o‘ynaydi, ammo har bir tilning o‘ziga xos qo‘llanilish xususiyatlari mavjud. O‘zbek,
ingliz va rus tillaridagi bog‘lovchilarni tushunish va to‘g‘ri qo‘llash, muloqotning
samarali bo‘lishini ta’minlaydi va nutqning aniqligini oshiradi. Bog‘lovchilar,
shuningdek, til o‘rganish va tarjima jarayonida ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, tilni
to‘g‘ri anglash va ifodalashga yordam beradi.
O‘zbek tilida bog‘lovchilarning roli. O‘zbek tilida bog‘lovchilar matnning
izchilligini saqlashda va gaplar o‘rtasidagi aloqani ta’minlashda juda katta ahamiyatga
ega. Ular orqali nutqning ma’nosi aniqroq bo‘lib, bir nechta fikrlarni to‘g‘ri bog‘lash
mumkin. O‘zbek tilida qo‘shuvchi bog‘lovchilar (masalan, “va”, “hamda”) ikki yoki
undan ortiq bir xil fikrlarni birlashtiradi, qarama-qarshi bog‘lovchilar (“lekin”,
“ammo”) esa ziddiyatli ma’nolarni birlashtirish imkonini beradi. Shuningdek, shartli
bog‘lovchilar (masalan, “agar”) shartlarni bildiradi va shunga ko‘ra natijalarni
ifodalaydi. O‘zbek tilida bog‘lovchilar to‘g‘ri qo‘llanilganda, nutq yanada izchil va
tushunarli bo‘ladi, bu esa kommunikatsiyaning samaradorligini oshiradi.
Ingliz tilida bog‘lovchilarning roli. Ingliz tilida bog‘lovchilar nutqning lo‘nda va
aniq bo‘lishini ta’minlaydi. Ingliz tilida bog‘lovchilar ko‘proq mantiqiy tuzilishga
asoslanadi, ularning yordamida fikrlar va g‘oyalar o‘rtasida bog‘lanishlar o‘rnatiladi.
Masalan, qo‘shuvchi bog‘lovchilar “and” va “also” bir xil fikrlarni birlashtiradi,
qarama-qarshi bog‘lovchilar “but” va “however” esa ikki qarama-qarshi fikrni
ifodalash uchun ishlatiladi. Tanlov bildiruvchi bog‘lovchilar (“or”) esa variantlar
orasida tanlov qilishni ta’minlaydi. Ingliz tilida bog‘lovchilar nutqning ravonligini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
33
ISSN:3030-3621
saqlashda va mantiqiy munosabatlarni ifodalashda asosiy rol o‘ynaydi, bu esa
o‘quvchilar yoki tinglovchilarga ma'lumotni yaxshiroq anglash imkonini beradi.
Rus tilida bog‘lovchilarning roli. Rus tilida bog‘lovchilar matnning mantiqiy
tuzilishini ta’minlash va fikrlarni izchil tarzda ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Rus
tilida bog‘lovchilar sintaktik va semantik jihatdan aniq bo‘lib, ularning turli turlari har
xil kontekstlarda qo‘llaniladi. Qo‘shuvchi bog‘lovchilar “и” va “также” yordamida bir
xil fikrlarni ifodalashni ta'minlaydi, qarama-qarshi bog‘lovchilar “но” va “однако” esa
ziddiyatli ma'lumotlarni birlashtiradi. Shuningdek, sababiy bog‘lovchilar “потому
что” va “так как” sabablar va natijalarni bog‘laydi, shartli bog‘lovchilar esa “если” va
“когда” orqali shartlar va natijalar o‘rtasidagi bog‘lanishni ko‘rsatadi. Rus tilida
bog‘lovchilarni to‘g‘ri qo‘llash matnning ma'nosini aniq va tushunarli qiladi, bu esa
kommunikatsiyaning samarali bo‘lishiga yordam beradi.
Har bir tilda bog‘lovchilar o‘zining o‘zgacha qo‘llanilishi bilan nutqni aniq va
izchil qilishda muhim vosita hisoblanadi. O‘zbek, ingliz va rus tillaridagi bog‘lovchilar
kontekstga qarab turlicha ishlatiladi, ammo ularning umumiy vazifasi – fikrlarni to‘g‘ri
bog‘lash va matnning mantiqiy tuzilishini ta’minlashdir.
Til o‘rganishda bog‘lovchilarning o‘rni. Yangi tilni o‘rganishda so‘z boyligini
kengaytirish, grammatikani tushunish bilan bir qatorda, bog‘lovchilardan to‘g‘ri
foydalanish o‘quvchining nutq izchilligi va mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi.
Bog‘lovchilar har qanday til uchun matn ichidagi aloqadorlikni, fikrlar o‘rtasidagi
sabab-natija, qarama-qarshilik, shartlilik yoki qo‘shimcha ma’lumot munosabatlarini
ifodalashda xizmat qiladi.
O‘zbek tilini o‘rganishda, bog‘lovchilarni anglash va qo‘llay bilish o‘z fikrini
aniq bayon etishga asos bo‘ladi. Masalan, “shuningdek”, “biroq”, “yoki”, “chunki”
kabi birliklar orqali o‘quvchi gaplar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlikni shakllantiradi.
O‘zbek tilida ko‘pincha bog‘lovchilar yordamida sodda va murakkab gaplarni tuzish
o‘rgatiladi, bu esa o‘quvchiga matn ichida fikrlar oqimini to‘g‘ri yo‘naltirish imkonini
beradi. Ayniqsa, shart (agar, bo‘lsa), sabab (chunki, negaki) va qarama-qarshi (lekin,
ammo) bog‘lovchilarning to‘g‘ri qo‘llanilishi tilni muloqotda muvaffaqiyatli ishlatish
uchun zaruriy hisoblanadi.
Ingliz tilini o‘rganishda bog‘lovchilarning roli yanada murakkabroq bo‘lib, ular
o‘zining funksional va uslubiy xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Ingliz tilidagi
bog‘lovchilar (for example: although, because, whereas, in addition, moreover, unless)
matnni nafaqat grammatik, balki stilistik jihatdan ham boyitadi. O‘quvchilar bu
bog‘lovchilar orqali sababiy aloqa (because), shartlilik (if, unless), qarama-qarshilik
(although, however), izoh (that is, in other words) va ketma-ketlik (then, after that)
kabi tuzilmalarni o‘rganadilar. Bu esa ularning akademik yozuv va og‘zaki
muloqotdagi ishonchini oshiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
34
ISSN:3030-3621
Rus tilini o‘rganishda bog‘lovchilar ko‘pincha murakkab gaplarning asosiy
bo‘g‘inidir. Rus tilidagi bog‘lovchilar (“и”, “но”, “однако”, “если”, “так как”,
“поэтому”) grammatik jihatdan murakkab tuzilmalar orqali fikr izchilligini
ta’minlaydi. Til o‘rganuvchilar ushbu birliklar orqali matnning asosiy g‘oyasini
tushunish, mazmunli gaplar qurish va og‘zaki muloqotda ravon nutq so‘zlash
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Rus tilidagi bog‘lovchilar ko‘p hollarda emotsional
ohangni ham belgilaydi, bu esa nutq uslubining aniqligini ta’minlaydi. Ayniqsa, rasmiy
uslubda bog‘lovchilardan to‘g‘ri foydalanish juda muhim.
Umuman olganda, uchala til bo‘yicha bog‘lovchilarni puxta o‘zlashtirish til
o‘rganuvchilar uchun muloqotda izchillikni ta’minlash, murakkab fikrlarni ifodalash
va o‘z nutqini grammatik jihatdan to‘g‘ri qurishga imkon yaratadi. Shu sababli,
bog‘lovchilarni o‘rganish har qanday til o‘rgatuvchi kurs yoki darslikda asosiy
o‘rinlardan birini egallashi lozim.
Xulosa:
Bog‘lovchilar tilning muhim grammatik elementlaridan bo‘lib, gaplar va so‘zlar
o‘rtasidagi aloqani ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi. O‘zbek, ingliz va rus tillaridagi
bog‘lovchilarni taqqoslash, har bir tilning sintaktik va stilistik xususiyatlarini ochib
beradi. O‘zbek tilida bog‘lovchilar ko‘proq soddalik va izchillikni ta’minlasa, ingliz
tilida ular mantiqiy aloqalarni aniq va ravon ifodalashda ishlatiladi. Rus tilida esa
bog‘lovchilar sintaktik jihatdan murakkab bo‘lishi mumkin, lekin ular matnning
mantiqiy tuzilishini va ma’no aniqligini saqlashga yordam beradi. Har bir tilda
bog‘lovchilarni to‘g‘ri qo‘llash, matnni tushunarli va aniq qilishga, shuningdek,
kommunikatsiya jarayonini samarali o‘tkazishga yordam beradi. Shu tarzda,
bog‘lovchilar til o‘rganish va tarjima sohalarida muhim vosita bo‘lib, tilning to‘g‘ri
ishlatilishi uchun zaruriydir. Bularning barchasi bog‘lovchilarning tilning izchilligini
saqlashdagi muhim o‘rnini yana bir bor tasdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdullayev, S. (2007). O‘zbek tilining sintaksisi. Toshkent: O‘qituvchi.
2.
Adams, M. (2003). The Syntax of Conjunctions. New York: Linguistic Press.
3.
Baker, C. (2007). Conjunctions in Modern English: A Syntax and Semantics Approach.
4.
Davies, D. (2010). Contrastive Analysis of Conjunctions in English, Uzbek, and Russian.
Journal of Linguistics, 45(3), 56-72.
5.
Isroilov, N. (2012). O‘zbek tilidagi bog‘lovchilar: Sintaktik tahlil. Toshkent: Fan.
6.
Mansurov, B. (2015). Ingliz tilida bog‘lovchilar va ularning o‘zbek tiliga tarjimasi.
Toshkent: Iqtisod-Moliya.
7.
Smith, J. (2015). Linguistic Functions of Conjunctions in Comparative Languages.
Cambridge: Cambridge University Press.
8.
Sodiqov, R. (2010). O‘zbek va ingliz tillarida bog‘lovchilar: Taqqoslash va tahlil.
Toshkent: Universitet nashri.
9.
Tursunov, A. (2008). Lingvistik tadqiqotlarda bog‘lovchilar. Toshkent: O‘zbekiston.
10.
Yusufova, D. (2014). Til o‘rganishda bog‘lovchilarning o‘rni. Toshkent: Ijtimoiy fikr.
