Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
300
ISSN:3030-3621
YER SOLIG‘INI UNDIRISHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF
ETISH MASALALARI
Bobakulov Sherdil Abdusattorovich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Yer solig‘i — byudjet tushumlarining muhim manbalaridan biri bo‘lib, uni
samarali undirish davlat moliyaviy barqarorligini ta’minlashda katta rol o‘ynaydi.
Biroq, amaliyotda ushbu soliqni undirishda bir qator muammolar mavjud bo‘lib, ular
quyidagilar bilan bog‘liq: yer uchastkalarining to‘liq ro‘yxatga olinmaganligi, soliq
to‘lovchilarning xabardorlik darajasi pastligi, baholash tizimining noaniqligi, va
soliqni undirish mexanizmlarining samarasizligi. Bu muammolarni bartaraf etish
uchun quyidagi choralar ko‘rilishi lozim: yer resurslarini raqamlashtirish orqali to‘liq
inventarizatsiya qilish, aholiga soliq majburiyatlari haqida keng tushuntirish ishlarini
olib borish, yer kadastri va soliq ma’lumotlar bazasini integratsiyalash, shuningdek,
soliq nazorati va rag‘batlantirish mexanizmlarini takomillashtirish. Shu tarzda, yer
solig‘ining undirilishini takomillashtirish orqali davlat byudjetiga tushumlar oshiriladi,
yer resurslaridan foydalanish samaradorligi esa yanada kuchaytiriladi.
Yer solig‘ini undirishdagi mavjud muammolarni bartaraf etish uchun bir nechta
tizimli va kompleks yondashuvlar zarur. Eng avvalo, yer uchastkalarining to‘liq va
aniq ro‘yxatga olinishi (inventarizatsiya) muhim masala hisoblanadi. Bugungi kunda
ko‘plab yer maydonlari hali ham ro‘yxatga olinmagan yoki kadastr hujjatlari to‘liq
emas. Bu holat soliq bazasida noto‘g‘ri yoki yo‘q ma’lumotlarga olib keladi. Ushbu
muammoni hal etish uchun zamonaviy texnologiyalardan, jumladan, dronlar, sun’iy
yo‘ldosh suratlari, GIS (geoinformatsion tizim) va raqamli xaritalash vositalaridan
foydalanish zarur. Yerlarni to‘liq raqamlashtirish orqali ularning huquqiy holati va
soliq solish obyektlari aniq belgilanadi.
Ikkinchi muhim masala – bu soliq organlari va boshqa tegishli tashkilotlar,
xususan yer kadastri va mulk huquqi organlari o‘rtasidagi ma’lumotlar bazasining bir-
biriga bog‘lanmaganligidir. Bunday uzilishlar natijasida ko‘p hollarda soliq
to‘lovchilarga noto‘g‘ri yoki kechikkan hisob-kitoblar yuboriladi. Bu esa aholining
noroziligiga va soliqdan bo‘yin tovlash holatlariga olib keladi. Mazkur muammoni
bartaraf etish uchun soliq organlari, yer kadastri, mulk egaligi reyestrlari o‘rtasida
yagona, integratsiyalashgan elektron ma’lumotlar bazasi yaratish zarur. Bunday tizim
orqali barcha ma’lumotlar real vaqt rejimida yangilanib boradi, bu esa soliqni adolatli
va o‘z vaqtida undirishga yordam beradi.
Yana bir muammo — aholining yer solig‘i bo‘yicha xabardorlik darajasining
pastligi. Ko‘pchilik fuqarolar soliq to‘lash majburiyatlari, muddati va hisoblash
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
301
ISSN:3030-3621
usullaridan bexabar. Shu sababli, keng ko‘lamli axborot-targ‘ibot ishlarini olib borish,
ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va mahalliy yig‘inlar orqali aholiga
tushunarli va sodda shaklda soliq tizimini tushuntirish lozim. Maxsus mobil ilovalar
yoki soliq kalkulyatorlari orqali har bir fuqaro o‘z yer uchastkasi uchun soliq miqdorini
mustaqil hisoblay olishi kerak.
Bundan tashqari, yer baholash tizimidagi noaniqliklar ham muhim muammo
hisoblanadi. Ayrim hollarda yer bahosi haddan tashqari past yoki yuqori baholangan
bo‘ladi, bu esa adolatsiz soliq solishga olib keladi. Shuning uchun yer uchastkalarini
baholashda yagona, shaffof va bozor tamoyillariga asoslangan baholash tizimini joriy
etish muhimdir. Ushbu tizimda real bozor qiymatlari, yerning joylashuvi, unumdorligi
va foydalanish turi inobatga olinishi lozim.
Oxirgi masala — bu soliqni undirish mexanizmlarining samarasizligi. Ayrim
holatlarda soliqni to‘lamagan fuqarolarga nisbatan choralar ko‘rilmaydi yoki u juda
kechikadi. Bu esa boshqa to‘lovchilarda ham soliq to‘lamaslikka nisbatan befarqlik
uyg‘otadi. Bunday holatlarning oldini olish uchun soliqni o‘z vaqtida to‘laganlar uchun
rag‘batlantiruvchi tizim (masalan, chegirmalar yoki bonuslar) va to‘lamaganlar uchun
esa qat’iy javobgarlik mexanizmlarini ishlab chiqish lozim. Shu bilan birga, soliq
tizimi iloji boricha avtomatlashtirilib, inson omilining kamaytirilishi korrupsiya va
xatoliklarni oldini oladi.
Umuman olganda, yer solig‘ini undirishdagi muammolarni hal etish uchun
texnologik, huquqiy va ijtimoiy yo‘nalishlarda kompleks yondashuv zarur. Bu chora-
tadbirlar amalga oshirilgach, soliq tushumlarining oshishi, fuqarolarning soliq tizimiga
bo‘lgan ishonchi ortishi va davlat byudjetining barqarorligi ta’minlanadi.
Shuningdek, yer solig‘ini undirishni takomillashtirishda mahalliy hokimiyat
organlarining roli kuchaytirilishi zarur. Bugungi kunda ko‘plab tuman va shahar
hokimiyatlari soliq yig‘imlariga faqat cheklangan darajada aralasha olmoqda. Holbuki,
mahalliy hokimiyatlar aholini, yer resurslarini va ularning holatini eng yaxshi biladigan
idoralar sifatida soliq organlari bilan hamkorlikda ishlashi samaradorlikni sezilarli
darajada oshiradi. Shu boisdan, yer solig‘i bo‘yicha undirish vakolatlarining bir
qismini mahalliy darajaga topshirish, bu jarayonni desentralizatsiya qilish maqsadga
muvofiq bo‘ladi.
Bundan tashqari, ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish va amaliyotga joriy etish
ham muhimdir. Masalan, ayrim rivojlangan mamlakatlarda yer solig‘i miqdori nafaqat
yer maydoniga, balki uning daromad keltirish salohiyatiga bog‘lab belgilanadi. Bu esa
yer resurslaridan foydalanuvchi subyektlarni yerga nisbatan samarali yondashishga,
ularni ishlatmasdan saqlab o‘tirishni kamaytirishga undaydi. Shu asosda,
O‘zbekistonda ham yer solig‘ini faqat yer yuzasining hajmiga qarab emas, balki uning
ishlatilish darajasi, rentabelligi va ijtimoiy foydasi asosida hisoblash tizimiga o‘tish
bo‘yicha ilmiy-amaliy tajribalar o‘tkazilishi lozim.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
302
ISSN:3030-3621
Yer solig‘i tizimida shaffoflik va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish ham
dolzarb masala hisoblanadi. Aholi uchun ochiq platformalar orqali soliq
mablag‘larining qayerga sarflanayotganini ko‘rsatish, bu mablag‘lar evaziga amalga
oshirilgan infratuzilma loyihalarini ko‘rsatib borish, fuqarolarda soliq to‘lashga
nisbatan ijobiy munosabat shakllantiradi. Agar fuqarolar to‘lagan soliqlari evaziga
qanday natijalarga erishilayotganini bilsa, ular bu jarayonni ijobiy qabul qilishadi va
soliq intizomi kuchayadi.
Yana bir muhim jihat — yer solig‘idan bo‘yin tovlash holatlariga qarshi
raqamli nazorat tizimlarini joriy etishdir. Masalan, avtomatik monitoring tizimlari
orqali yer maydonlarining ishlatilish darajasi, qurilish ishlari yoki foydalanish maqsadi
o‘zgarganligini aniqlash imkonini beruvchi sun’iy intellekt (AI) va mashinaviy
o‘rganish (ML) texnologiyalaridan foydalanish zarur. Bu tizimlar soliq
inspektorlarining ishini yengillashtiradi va nazorat jarayonlarini tezlashtiradi.
Shuningdek, soliq tizimi doirasida ijtimoiy adolat prinsipini ta’minlash ham
muhim ahamiyatga ega. Kam ta’minlangan aholiga, pensionerlarga yoki ijtimoiy zaif
guruhlarga yer solig‘i bo‘yicha imtiyozlar va yengilliklar tizimi aniqlik bilan ishlab
chiqilishi kerak. Bu esa nafaqat aholining ijtimoiy himoyasini ta’minlaydi, balki soliq
tizimining insonparvarligini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, yer solig‘ini undirishdagi muammolarni hal qilish faqat
soliq organlari zimmasidagi masala emas, bu — butun jamiyatni qamrab oluvchi
kompleks islohotlar tizimini talab qiladi. Har bir fuqaro, tadbirkorlik subyekti, davlat
tashkiloti va jamoatchilik bu jarayonda faol ishtirok etishi kerak. Shu tarzda, biz
samarali, adolatli va barqaror yer solig‘i tizimini yaratishimiz mumkin.
Yer solig‘i davlat byudjetining muhim daromad manbalaridan biri bo‘lib, uni
samarali va adolatli undirish nafaqat iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi, balki yer
resurslaridan oqilona foydalanishga ham xizmat qiladi. Afsuski, bugungi kunda ushbu
soliqni undirishda bir qator tizimli muammolar mavjud: yer uchastkalarining to‘liq
ro‘yxatga olinmaganligi, soliq to‘lovchilarning xabardorlik darajasi pastligi,
ma’lumotlar bazalarining integratsiyalashmaganligi, baholashdagi nomutanosibliklar
va undirish mexanizmlarining sustligi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun
yerlarni raqamlashtirish, yagona elektron ma’lumotlar bazasini yaratish, aholiga soliq
tizimi haqida keng ko‘lamli axborot berish, adolatli baholash tizimini joriy etish hamda
zamonaviy texnologiyalarga asoslangan nazorat mexanizmlarini shakllantirish zarur.
Shu bilan birga, mahalliy hokimiyatlar va jamoatchilik ishtirokini kuchaytirish ham yer
solig‘i tizimining ochiqligi va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Faoliyatning
barcha bosqichlarida kompleks va innovatsion yondashuvni qo‘llash orqali yer
solig‘ini undirishda mavjud muammolar samarali bartaraf etilishi, davlat byudjetiga
tushumlar oshishi hamda ijtimoiy adolat prinsiplariga asoslangan soliq tizimi
shakllanishi mumkin.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
303
ISSN:3030-3621
Manbalar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent: Adolat nashriyoti, 2022.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 3-avgustdagi “Yer hisobini
yuritish va kadastr tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–
4790-sonli qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 13-dekabrdagi “Soliq
ma’murchiligini raqamlashtirish va soliqlarni undirish samaradorligini oshirish
to‘g‘risida”gi qarori.
4.
Xudoyberganov Q.X., Abdukarimov A.A. “Soliq tizimi va soliq siyosati”. –
Toshkent: “Iqtisodiyot” nashriyoti, 2021.
5.
Rahimov B.R. “Yer resurslarini boshqarish va ulardan foydalanish
samaradorligini oshirish muammolari”. – Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar, 2022-yil, №4.
6.
Tursunov B.X., Juraev A.M. “Mahalliy soliqlar va ularning byudjet
barqarorligidagi o‘rni”. – Moliyaviy tahlil jurnali, 2023-yil, №2.
7.
Karimova D.S. “Raqamli soliq ma’murchiligi: xalqaro tajriba va O‘zbekiston
sharoitida joriy etish imkoniyatlari”. – Innovatsion rivojlanish strategiyasi, 2021-
yil, №3.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy veb-sayti:
9.
O‘zbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat
kadastri qo‘mitasi rasmiy sayti:
