Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
297
ISSN:3030-3621
JISMONIY SHAXSLARDAN OLINADIGAN DAROMAD SOLIG‘INI
TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Mulladjanov Xojiakbar Khamidovich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ini takomillashtirish masalalari
O‘zbekiston fiskal siyosatining dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Aholi
daromadlariga nisbatan soliq yuki adolatli va iqtisodiy samarali tarzda belgilanishi
davlat byudjeti tushumlarini barqarorlashtirishda muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda
O‘zbekiston soliq siyosatini liberallashtirish va soddalashtirish yo‘lida keng ko‘lamli
islohotlarni amalga oshirmoqda. Xususan, 2020-yil 1-yanvardan kuchga kirgan yangi
tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksida jismoniy shaxslarning
daromadlariga solinadigan soliq bo‘yicha asosiy mezonlar qayta ko‘rib chiqildi.
Shuningdek, Prezidentning PQ-4564-sonli qarori (2019-yil 26-dekabr) asosida
daromad solig‘i stavkalari birxillashtirildi, imtiyozlar soddalashtirildi va progressiv
stavkalar bekor qilindi. 2022-yilda qabul qilingan “Davlat byudjeti to‘g‘risida”gi
Qonun (O‘zbekiston Respublikasi Qonuni №ЗРУ-738)da soliq siyosatining ustuvor
yo‘nalishlari aniq belgilab berilgan.
Shunga qaramay, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i tizimida
muammolar mavjud. Rasmiy bandlik darajasi past bo‘lib, norasmiy iqtisodiyot ulushi
yuqori bo‘lgani sababli soliq bazasi toraymoqda. Bundan tashqari, soliq
imtiyozlarining haddan tashqari ko‘pligi byudjet tushumlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Soliq yig‘imiga raqamli texnologiyalarni to‘liq joriy etilmaganligi esa
nazorat samaradorligini pasaytiradi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi takliflar ilgari suriladi:
birinchidan, norasmiy sektorni legallashtirish bo‘yicha rag‘batlantiruvchi chora-
tadbirlarni kuchaytirish lozim; ikkinchidan, progressiv soliq stavkalarini qayta joriy
etish orqali aholining yuqori daromadli qatlamlariga nisbatan adolatli soliq yuki
ta’minlanishi mumkin; uchinchidan, soliq ma’lumotlarini raqamlashtirish va soliq
to‘lovchilarni real vaqt rejimida monitoring qilish tizimini yo‘lga qo‘yish zarur.
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ini takomillashtirish masalalari
O‘zbekiston fiskal siyosatining dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Aholi
daromadlariga nisbatan soliq yuki adolatli va iqtisodiy samarali tarzda belgilanishi
davlat byudjeti tushumlarini barqarorlashtirishda muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda
O‘zbekiston soliq siyosatini liberallashtirish va soddalashtirish yo‘lida keng ko‘lamli
islohotlarni amalga oshirmoqda. Xususan, 2020-yil 1-yanvardan kuchga kirgan yangi
tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksida jismoniy shaxslarning
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
298
ISSN:3030-3621
daromadlariga solinadigan soliq bo‘yicha asosiy mezonlar qayta ko‘rib chiqildi.
Shuningdek, Prezidentning PQ-4564-sonli qarori (2019-yil 26-dekabr) asosida
daromad solig‘i stavkalari birxillashtirildi, imtiyozlar soddalashtirildi va progressiv
stavkalar bekor qilindi. 2022-yilda qabul qilingan “Davlat byudjeti to‘g‘risida”gi
Qonun (O‘zbekiston Respublikasi Qonuni №ЗРУ-738)da soliq siyosatining ustuvor
yo‘nalishlari aniq belgilab berilgan.
Shunga qaramay, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i tizimida
muammolar mavjud. Rasmiy bandlik darajasi past bo‘lib, norasmiy iqtisodiyot ulushi
yuqori bo‘lgani sababli soliq bazasi toraymoqda. Bundan tashqari, soliq
imtiyozlarining haddan tashqari ko‘pligi byudjet tushumlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Soliq yig‘imiga raqamli texnologiyalarni to‘liq joriy etilmaganligi esa
nazorat samaradorligini pasaytiradi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab rivojlangan davlatlar daromad
solig‘ini iqtisodiy tenglikni ta’minlash, ijtimoiy himoyani moliyalashtirish va tartibga
soluvchi vosita sifatida faol qo‘llab kelmoqda. Masalan, Germaniyada progressiv soliq
tizimi joriy etilgan bo‘lib, daromadlar ko‘paygani sari soliq stavkalari ham ortib boradi.
AQShda esa soliq imtiyozlari asosan o‘rta va past daromadli qatlamlarga beriladi,
yuqori daromadli shaxslar esa yuqori stavkada soliq to‘laydi. Skandinaviya
mamlakatlarida esa yuqori soliq stavkalari evaziga bepul sog‘liqni saqlash va ta’lim
xizmatlari taqdim etiladi, bu esa aholining soliq to‘lashga nisbatan ijobiy munosabatini
shakllantiradi. Estoniyada esa raqamlashtirilgan soliq boshqaruvi tizimi orqali
daromad solig‘ini avtomatik tarzda hisoblab chiqarish tizimi mavjud bo‘lib, soliq
intizomi va ochiqligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Ushbu xalqaro tajribalarni inobatga olgan holda, O‘zbekistonda quyidagi
takliflarni ilgari surish mumkin: birinchidan, norasmiy sektorni legallashtirish bo‘yicha
rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlarni kuchaytirish; ikkinchidan, progressiv soliq
stavkalarini qayta ko‘rib chiqish orqali ijtimoiy adolatni ta’minlash; uchinchidan, soliq
ma’lumotlarini to‘liq raqamlashtirish va soliq to‘lovchilarni real vaqt rejimida
monitoring qilish tizimini yaratish zarur. Shuningdek, soliq imtiyozlari tizimini
auditdan o‘tkazib, faqat ijtimoiy asoslangan toifalar uchun saqlab qolish orqali byudjet
daromadlarini oshirish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ini
takomillashtirish orqali nafaqat byudjet barqarorligi ta’minlanadi, balki iqtisodiy
adolat va islohotlarning samaradorligi oshadi. Normativ-huquqiy baza muntazam
takomillashib borayotgan bo‘lsada, bu hujjatlarni amaliyotga to‘liq tatbiq etish
bo‘yicha yanada izchil yondashuv talab etiladi.
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i O‘zbekiston iqtisodiy
siyosatida muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda soliq tizimini soddalashtirish, soliq
stavkalarini optimallashtirish va normativ-huquqiy bazani yangilash orqali muhim
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
299
ISSN:3030-3621
islohotlar amalga oshirildi. Shunga qaramay, amaliyotda soliq bazasining torligi,
norasmiy iqtisodiyotning yuqoriligi, raqamlashtirishning sustligi kabi muammolar
mavjud. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, progressiv stavkalar, raqamli
boshqaruv va adolatli imtiyozlar tizimi soliq tizimining barqaror ishlashini ta’minlaydi.
Takliflar:
1.
Progressiv soliq stavkalarini qayta joriy etish – yuqori daromadli shaxslar uchun
soliq stavkalarini bosqichma-bosqich oshirish orqali ijtimoiy adolatni
ta’minlash.
2.
Norasmiy iqtisodiyotni legallashtirish – kichik tadbirkorlar uchun soliq
yengilliklari va rag‘batlantiruvchi dasturlar orqali rasmiy sektor ulushini
oshirish.
3.
Soliq ma’lumotlar bazasini to‘liq raqamlashtirish – Estoniya tajribasidan
foydalanib, jismoniy shaxslarning daromadlarini avtomatik monitoring qiluvchi
tizimni joriy etish.
4.
Soliq imtiyozlarini optimallashtirish – faqat ehtiyojmand qatlamlar uchun
ijtimoiy asoslangan imtiyozlarni saqlab qolish, qolganlarini bosqichma-bosqich
bekor qilish.
5.
Xalqaro tajribalarni o‘rganish asosida strategiya ishlab chiqish – Germaniya,
AQSh, Skandinaviya va Estoniya kabi mamlakatlarning samarali soliq
boshqaruvi amaliyotlarini milliy kontekstga moslashtirish.
Manbalar ro‘yxati
1.
Alimov R.X. (2019).
Byudjet va soliq tizimi
. Toshkent: IQTISOD-MOLIYA
nashriyoti.
2.
Atkinson, A.B. & Stiglitz, J.E. (1980).
Lectures on Public Economics
. McGraw-
Hill.
3.
Bird, R.M. & Zolt, E.M. (2005). “Redistribution via taxation: The limited role of
the personal income tax in developing countries”.
UCLA Law Review
, Vol. 52.
4.
Karimov I.A. (2012).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent: Ma’naviyat
nashriyoti.
5.
Musgrave, R.A., & Musgrave, P.B. (1989).
Public Finance in Theory and Practice
.
McGraw-Hill.
6.
Muxitdinov A.M. (2020). “Soliq siyosatini takomillashtirishning nazariy va amaliy
jihatlari”.
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar
jurnali, №4.
7.
OECD (2021).
Taxing Wages 2021: Comparative data on tax rates in OECD
countries
. OECD Publishing.
8.
Tanzi, V. & Zee, H.H. (2000). “Tax policy for emerging markets: Developing
countries”.
IMF Working Paper
, No. 00/35.
9.
Toshboev Sh.I. (2021). “O‘zbekiston soliq siyosatining dolzarb masalalari”.
TDIU
Ilmiy axborotnomasi
, №1.
10.
Tursunov B.O. (2022). “Jismoniy shaxslar daromadlariga soliq solish mexanizmini
takomillashtirish yo‘llari”.
Ilmiy-amaliy elektron jurnal – Moliyaviy va bank ishi
,
№2.
