Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
272
ISSN:3030-3621
IMOM MOTURIDIY ROMANIDA OBRAZLAR TIZIMI
Rasulova Fayzinissobegim Abdulboqi qizi
Samarqand davlat universiteti, talaba
e-mail: fayzinissobegimr@gmail.com, 93 874 01 80
Annotatsiya
: Maqolada Imom Moturidiy romanidagi obrazlar tizimi tahlil
qilinadi. Asarda bosh qahramonning ilmiy, diniy va ijtimoiy faoliyati, shuningdek,
uning atrofidagi shogirdlar, raqiblar va tarixiy shaxslarning tasviri oʻrganiladi.
Obrazlarning psixologik jihatlari, ularning motivlari va romanning asosiy gʻoyalari
bilan bogʻliqligi koʻrib chiqiladi.
Kalit soʻzlar
: Imom Moturidiy, roman, obrazlar tizimi, diniy adabiyot, tarixiy
shaxs, psixologik portret, aqida, kalom ilmi.
Аннотация:
В статье анализируется система образов в романе об Имаме
Мотуридии. Исследуется научная, религиозная и социальная деятельность
главного героя, а также изображение его учеников, соперников и исторических
личностей. Рассматриваются психологические аспекты персонажей, их
мотивация и связь с основными идеями романа.
Ключевые слова:
Имам Мотуридий, роман, система образов, религиозная
литература, историческая личность, психологический портрет, акида, наука
калам.
Annotation:
The article analyzes the system of characters in the novel about
Imam Maturidi. It examines the protagonist’s scholarly, religious, and social activities,
as well as the depiction of his students, rivals, and historical figures. The psychological
aspects of the characters, their motivations, and their connection to the main ideas of
the novel are also discussed.
Keywords:
Imam Maturidi, novel, character system, religious literature,
historical figure, psychological portrait, creed (‘aqidah), Kalam science.
Kirish
Imom Abu Mansur al-Moturidiy – islom olamida hanafiylik va moturidiylik
aqidalarining asoschisi sifatida tanilgan buyuk alloma. Uning hayoti va ilmiy merosi
haqida yozilgan romanlar uning shaxsiyati, qarashlari va atrofidagi insonlar bilan
munosabatlarini aks ettiruvchi badiiy asarlardir. Bu maqolada roman qahramonlari
tizimi, ularning xarakterlari, ijtimoiy va diniy mavqelari tahlil qilinadi.
Tahlil va Muhokama
Imom Moturidiy haqidagi roman uning hayoti, ilmiy faoliyati va islom
dunyosidagi taʼsirini aks ettiruvchi badiiy asar boʻlib, unda turli obrazlar orqali diniy,
falsafiy va ijtimoiy mavzular yoritilgan. Asarning obrazlar tizimi murakkab boʻlib,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
273
ISSN:3030-3621
bosh qahramonning shaxsiyati, uning atrofidagi shogirdlar, raqiblar va tarixiy shaxslar
romanning asosiy mazmunini shakllantiradi.
Imom Moturidiy – Bosh Qahramonning Multifunksional Obrazi
Romanning markazida turgan Imom Moturidiy nafaqat tarixiy shaxs, balki
gʻoyalar, qadriyatlar va kurashlar timsoli sifatida tasvirlangan. Uning obrazida
quyidagi jihatlar ajralib turadi:
Diniy va Ilmiy Jihati
Moturidiyning roman davomida aql va naql muvozanatini taʼminlashga
qaratilgan saʼy-harakatlari aks etadi. Uning "Kitob at-tavhid" kabi asarlari orqali
sunniy aqidasini mustahkamlash, bidʼat va notoʻgʻri tushunchalarga qarshi kurash
koʻrsatiladi. Roman muallifi uni nafaqat olim, balki donishmand va mantiqiy fikrlash
qobiliyatiga ega mutafakkir sifatida koʻrsatadi.
Ijtimoiy va Maʼnaviy Obroʻsi
Samarqand madrasalarida dars berish, shogirdlar yetishtirish va jamiyatda
adolatli hukm chiqarish uning ijtimoiy obroʻsini koʻrsatadi. Roman davomida u nafaqat
ilohiyotchi, balki insonlarning hayotiy muammolariga ham hal topuvchi dono shaxs
sifatida tasvirlanadi.
Psixologik Portreti
Moturidiy obrazining chuqur psixologik talqini romanning badiiy qimmatini
oshiradi. Uning sabrli, halol va insonparvarlik xususiyatlari turli voqea va dialoglarda
namoyon boʻladi. Ayniqsa, moʻtaziliylar, qarmatiylar va boshqa muxoliflar bilan
boʻlgan munozaralarda uning tinimsizligi, mantiqiy dalillarga asoslangan javoblari
uning donoligini koʻrsatadi.
Shogirdlar – Ilmiy Anʼanalarning Davomchilari
Romanda Moturidiyning shogirdlari uning taʼlimotini keyingi avlodlarga
yetkazuvchi vositalar sifatida tasvirlanadi. Ularning har biri turli jihatlari bilan ajralib
turadi:
Abul Hasan al-Iyodiy
– Moturidiyning eng yaqin shogirdi sifatida koʻrsatilgan.
U nafaqat ustozining gʻoyalarini tushungan, balki ularni himoya qilish va
tushuntirishda faol ishtirok etadi.
Abul Mu’in an-Nasafiy
– Keyinchalik moturidiylik mazhabining taniqli
vakiliga aylangan bu shogird roman davomida ilmiy izlanishlari va mustaqil fikrlash
qobiliyati bilan ajralib turadi.
Abu Bakr as-Samarqandiy
– Fiqh sohasidagi bilimlari bilan mashhur boʻlgan
bu shogird roman davomida amaliy masalalarda Moturidiyga yordam beruvchi sifatida
koʻrinadi.
Shogirdlar orqali roman muallifi nafaqat tarixiy shaxslarni, balki ilmiy
anʼanalarning uzluksizligini ham aks ettirishga harakat qilgan.
Raqiblar – Aqidaviy Kurashlar va Munozaralar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
274
ISSN:3030-3621
Romanda Moturidiyning ilohiyot sohasidagi raqiblari uning taʼlimotiga qarshi
turgan turli firqa va mazhab vakillari sifatida koʻrsatiladi.
Moʻtaziliylar
– Aqlning mutlaq ustunligini daʼvo qiluvchi bu guruh vakillari
roman davomida Moturidiy bilan keskin munozaralarda qatnashadi. Ularning "Qurʼon
mahluk" degan qarashlariga qarshi Moturidiy mantiqiy dalillar keltiradi.
Qarmatiylar
– Radikal qarashlari bilan tanilgan bu guruh roman davomida
ijtimoiy tartibni buzuvchi kuch sifatida koʻrsatiladi. Moturidiy ularning bidʼatlariga
qarshi kurashadi.
Ashʼariylar
– Baʼzi aqidaviy masalalarda (masalan, insonning qadar va irodasi
masalasi) Moturidiy bilan kelishmovchiliklari bor. Roman muallifi ularni raqib sifatida
emas, balki muhokama hamkori sifatida koʻrsatishga harakat qilgan.
Tarixiy Shaxslar – Kontekst va Taʼsir
Roman davomida Moturidiyga ilhom bergan yoki unga qarshi chiqqan tarixiy
shaxslar ham muhim rol oʻynaydi.
Abu Hanifa
– Hanafiy mazhabi asoschisi sifatida roman davomida
Moturidiyning ilmiy ustazi sifatida tilga olinadi. Uning qarashlari Moturidiy
taʼlimotining asosini tashkil etadi.
Abul Hasan al-Ashʼariy
– Ashʼariylik mazhabi asoschisi sifatida baʼzi
masalalarda Moturidiy bilan kelishmovchiliklari bor. Roman muallifi ularning
munosabatlarini nisbatan xolis koʻrsatishga harakat qilgan.
Xulosa
Imom Moturidiy romanidagi obrazlar tizimi uning ilmiy merosi, diniy qarashlari
va tarixiy sharoitlarni yoritishda muhim rol oʻynaydi. Bosh qahramon – Moturidiyning
donoligi, shogirdlarning sadoqati, raqiblarning tanqidiy pozitsiyalari romanning badiiy
qadrini oshiradi. Asarda turli firqa va mazhablar vakillari orqali oʻrta asr islom
dunyosidagi ilohiyot bahslari aks ettirilgan.
Foydalanilgan Adabiyotlar Roʻyxati
1.
Ulrich, Rudolf
(2001).
Al-Moturidiy va Samarqand sunniylik ilohiyoti
. Toshkent:
Sharq nashriyoti. – 45-68 betlar.
2.
Karimov, I.A.
(2000).
Imom Moturidiy va uning merosi
. Samarqand: Imom
Buxoriy nashriyoti. – 12-30 betlar.
3.
Nasafiy, Abul Mu’in
(11-asr).
Tabsirat al-adilla
. Qohira: Dar al-Kutub. – 102-120
betlar.
4.
Pazdaviy, Abul Yusr
(12-asr).
Usul ad-din
. Damashq: Al-Maktaba al-Asriya. –
55-70 betlar.
5.
Ibn Qutlubugʻa
(15-asr).
Taj at-tarajim
. Bayrut: Dar al-Kitob al-Arabiy. – 88-95
betlar.
6.
Yusufjonov, Sh.
(2015).
Moturidiy taʼlimoti: tarix va hozirgi zamon
. Toshkent:
Oʻzbekiston. – 33-50 betlar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
275
ISSN:3030-3621
7.
Haqqulov, A.
(2018).
Islom falsafasi va Moturidiy
. Samarqand: SIOS nashriyoti. –
77-89 betlar.
8.
Al-Balxiy, Abu al-Qosim
(10-asr).
Avoil al-adilla
. Bayrut: Dar al-Fikr. – 120-135
betlar.
9.
Zarabozo, J.
(2006).
The Life, Works and Teachings of Al-Maturidi
. London:
Islamic Texts Society. – 60-75 betlar.
10.
Saidov, M.
(2020).
Oʻrta Osiyoda diniy taʼlimotlar
. Toshkent: Akademnashr. – 44-
58 betlar.
