Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
263
ISSN:3030-3621
SUYUQLIK VA GAZLAR HARAKATI. HARAKATLANAYOTGAN GAZ VA
SUYUQLIK BOSIMINING TEZLIKKA BOG’LIQLIGIDAN TIBBIYOTDA
FOYDALANISH
Mualliflar: Toshkent Davlat Stomatologiya
instituti Davolash Fakulteti birinchi bosqich talabalari
Abdizukurova Nafosat Muxsiddin qizi
Abdulvohidova Dildora Yoqubjon qizi
Ilmiy rahbar: Toshkent Davlat Stomatologiya
instituti “Biofizika va Tibbiyotda axborot
texnologiyalari” kafedrasi katta o’qituvchisi
Xodjayeva Diyora Zuhriddinovna.
Annotatsiya:
Ushbu tezis ishida suyuqlik oqimining asosiy qonuniyatlari,
xususan oqim tezligi, bosim va tezlik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar, Bernulli
tenglamasi orqali yoritiladi. Shuningdek, qon aylanish tizimida gidrodinamik
tamoyillarning qo‘llanilishi, oqim tezligining kesim yuzasi bilan bog‘liqligi hamda
amaliy hisoblash misollari asosida tahlil qilinadi. Mazkur ish suyuqliklar harakatining
nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganishga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Gidrodinamika, oqim tezligi, o’rtacha tezlik, Bernulli prinsipi,
suyuqlik bosimi, sirt kesimi maydoni, qon aylanish tizimidagi suyuqlik harakati.
Аннотация:
В данной работе рассматриваются основные закономерности
движения жидкостей, включая взаимосвязь между скоростью потока и
давлением, описанную уравнением Бернулли. Особое внимание уделено
применению этих принципов в системе кровообращения, а также зависимости
скорости потока от площади поперечного сечения. Работа направлена на
изучение как теоретических, так и практических аспектов движения жидкостей.
Ключевые слова:
Гидродинамика , средняя скорость, уравнение
Бернулли, давление жидкости, площадь поперечного, движение жидкости в
системе кровообращения
Gidrodinamika suyuqlik va gazlarning harakat qonuniyatlarini o‘rganuvchi
fizikaning bo‘limi bo‘lib, u biologik tizimlardagi muhim jarayonlarni tushunishda keng
qo‘llaniladi. Tibbiyotda, ayniqsa qon aylanish va nafas olish tizimlarida,
harakatlanayotgan suyuqliklar xatti-harakatini o‘rganish diagnostika va davolash
usullarini tanlashda muhim ahamiyatga ega.
Qon tomirlarida suyuqlik doimiy ravishda harakatlanib turadi va bu oqimning
xususiyatlari tomirning sirt maydoni, ichki bosimi va oqim tezligiga bevosita bog‘liq.
Tomir kesimi kichrayganda, qonning o‘tish tezligi ortadi, bu esa bosimda sezilarli
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
264
ISSN:3030-3621
o‘zgarishlarga olib keladi. Bu holatlarda suyuqlikning xatti-harakati Bernulli qonuni
orqali tushuntiriladi. Bu qonunga ko‘ra, suyuqlik oqayotgan yo‘nalishda bosim, kinetik
energiya (tezlik) va potensial energiya (balandlik) yig‘indisi doimiy bo‘ladi:
P + 1/2pv²+pgh={doimiy}
Bu yerda P — bosim, ρ — zichlik, v — oqim tezligi, g — erkin tushish
tezlanishi, h — balandlik. Ushbu qonun asosida aniqlanadiki, agar oqim tezligi oshsa,
bosim kamayadi, va aksincha. Bu jarayon qon aylanish tizimida, ayniqsa yurak
klapanlari va toraygan tomirlar orqali oqayotgan qon misolida yaqqol
kuzatiladi.Suyuqlik va gaz oqimining bunday xususiyatlari nafaqat fiziologiyani
tushunishda, balki tashxislash vositalarini ishlab chiqishda ham qo‘llaniladi. Masalan,
stetoskop yordamida yurak klapanlarining ishlashini tinglashda yoki nafas olish
apparatlarida bosim va oqim tezligining nazorat qilinishi Bernulli qonunining amaliy
ko‘rinishlaridandir.
Qon aylanishi va nafas olish tizimidagi suyuqlik oqimining tahlilida nafaqat
Bernulli qonuni, balki unga asoslangan Venturi effekti ham muhim o‘rin tutadi. Bu
effektga ko‘ra, suyuqlik toraygan joydan o‘tayotganda uning oqim tezligi oshadi,
ammo bosimi kamayadi. Bu holat Bernulli tenglamasining maxsus amaliy ko‘rinishi
bo‘lib, shifobaxsh niqoblar, nebulayzerlar, shuningdek qon tomirlarida oqim
buzilishlarini aniqlashda qo‘llaniladi.
Venturi effekti shuni ko‘rsatadiki:
V2>V1 , P2>P1
Bu yerda v₁ va v₂ — suyuqlikning torayish oldi va keyingi tezliklari, P₁ va P₂ —
mos bosimlar. Ya’ni toraygan qismda tezlik oshadi, bosim kamayadi.
Bu qonuniyatlar fluid mexanikasining amaliy qismidir — ya’ni suyuqliklar va
gazlarning harakatini aniqlovchi tenglama va modellarning to‘plami. Shifokorlar va
biotibbiyot muhandislari bu bilimdan foydalanib, qon oqimining muayyan tomirda
qanday o‘zgarishini oldindan taxmin qilishlari mumkin.
Xulosa.
Shunday qilib, gidrodinamika, Bernulli qonuni, Venturi effekti va fluid
mexanikasi asosida suyuqlik oqimining organizmdagi harakati tahlil qilinadi. Bu
tahlillar fiziologik monitoring, tashxis va terapiya jarayonida amaliy foyda beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.www.liblary.uz
2. www.ziyonet.uz
