Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
154
ISSN:3030-3621
SUITSIDNING OMMAVIY AXBOROT VOSITALARIDA YORITILISHI VA
INSON PSIXOLOGIYASIGA TA’SIRI
Qashqadaryo vilaoyati Qamashi tumani
Maktabgacha va maktab ta'limi bo'limi
tasarrufidagi 81-sonli maktabning
amaliyotchi psixologi
Ergasheva Saodat G'ayratovna
Annotatsiya
Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekistonda suitsid holatlarining ommaviy axborot
vositalarida (OAV) yoritilishi, bu xabarlarning yoshlar va o‘smirlar psixologiyasiga
qanday ta’sir qilishi hamda ushbu masalaning O‘zbekiston Respublikasi qonun va
huquqiy hujjatlari asosida qanday tartibga solinayotgani tahlil qilinadi. Tadqiqot
OAVning suitsidni yoritishdagi ijtimoiy mas’uliyati, psixologik ta’siri, axloqiy
chegaralari va psixologik yordam ko‘rsatish zaruratini o‘rganadi. Shuningdek,
O‘zbekiston qonunchiligida OAV erkinligi va mas’uliyatining o‘rni tahlil qilinadi.
Maqolada OAVda suitsidni yoritishda etika, axloqiy mas’uliyat va qonuniy talablarni
hisobga olish zarurligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Suitsid, Ommaviy axborot vositalari (OAV), Psixologik ta’sir,
Psixologik yordam, O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, Ijtimoiy mas’uliyat, Axloqiy
chegaralar, Suitsidga undash, OAVda suitsidni yoritish, Axborot erkinligi, OAV
mas’uliyati, Yoshlar va o‘smirlar, Werther effekti, Papageno effekti, Shaxsiy hayotni
himoya qilish
Аннотация
В данной научной статье анализируется освещение случаев суицида в
средствах массовой информации (СМИ) Узбекистана, влияние этих сообщений
на психологию молодежи и подростков, а также регулирование данного вопроса
в рамках законодательства Республики Узбекистан. В исследовании
рассматриваются социальная ответственность СМИ при освещении суицида, его
психологическое воздействие, этические границы и необходимость
предоставления психологической помощи. Также анализируется место свободы
и ответственности СМИ в узбекской правовой системе. В статье подчеркивается
важность соблюдения этики, моральной ответственности и юридических норм
при освещении случаев суицида в СМИ.
Ключевые слова
: суицид, средства массовой информации (СМИ),
психологическое воздействие, психологическая помощь, законы Республики
Узбекистан, социальная ответственность, этические границы, подстрекательство
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
155
ISSN:3030-3621
к суициду, освещение суицида в СМИ, свобода информации, ответственность
СМИ, молодежь и подростки, эффект Вертера, эффект Папегано, защита частной
жизни.
Annotation
This scientific article analyzes how suicide cases are covered in the mass media
(MM) of Uzbekistan, the psychological impact of such reports on youth and
adolescents, and how the issue is regulated within the legal framework of the Republic
of Uzbekistan. The study examines the social responsibility of the media in covering
suicides, the psychological effects, ethical boundaries, and the necessity of providing
psychological support. It also explores the balance between media freedom and
responsibility in Uzbekistan’s legislation. The article emphasizes the importance of
adhering to ethical, moral, and legal standards when reporting on suicide in the media.
Keywords
: suicide, mass media (MM), psychological impact, psychological
assistance, laws of the Republic of Uzbekistan, social responsibility, ethical
boundaries, incitement to suicide, suicide coverage in the media, freedom of
information, media responsibility, youth and adolescents, Werther effect, Papageno
effect, protection of personal life.
Kirish
Suitsid, ya’ni o‘z joniga qasd qilish, jamiyatda ko‘plab ijtimoiy va psixologik
oqibatlarga olib keladigan murakkab hodisadir. Ommaviy axborot vositalari (OAV)
suitsid haqidagi xabarlarni tarqatishda muhim rol o‘ynaydi. OAVda ushbu mavzu
qanday yoritilishi, uning psixologik ta’sirini qanday boshqarish mumkinligi va bu
borada O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik asoslari qanday shakllanganligi
dolzarb masalalardan biridir. Ushbu maqola suitsidning OAVda qanday
yoritilayotgani, uning ijtimoiy mas’uliyat va inson psixologiyasiga ta’siri, shuningdek,
OAVning axloqiy va huquqiy mas’uliyatini tahlil qiladi.
Normativ-huquqiy asoslar
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 32-moddasida axborot olish va
tarqatish huquqi kafolatlanadi. Biroq, ushbu erkinlik jamiyat manfaatlari va
shaxslarning ruhiy holatini himoya qilish zarurati bilan muvofiqlashtirilishi kerak.
Suitsidni yoritishda mazkur muvozanat muhim ahamiyatga ega.
Ommaviy Axborot Vositalari to‘g‘risida Qonun
1997-yilgi “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi Qonunning 6-moddasida
axborot tarqatishda qonuniylik va ijtimoiy mas’uliyat talabi belgilangan. 17-moddasi
senzura taqiqlanganini qayd etsa-da, axloqiy va huquqiy cheklovlarga amal qilish
lozimligini ko‘rsatadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
156
ISSN:3030-3621
Bola huquqlari to‘g‘risida Qonun
Mazkur qonunning 9-moddasida bolalarni salbiy axborotdan himoya qilish
zarurati ta’kidlanadi. Suitsidni noto‘g‘ri yoritish o‘smirlar va yoshlar orasida
psixologik buzilishlar, hatto suitsid xatti-harakatlariga olib kelishi mumkin.
Jinoyat kodeksi
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 130-moddasida yolg‘on axborot
tarqatish jinoyat deb e’tirof etiladi. 103-moddada esa suitsidga undash jinoyat
hisoblanib, jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Suitsidning psixologik ta’siri
OAV va yoshlar o‘rtasidagi aloqa
O‘zbekistonda yoshlar orasida suitsid holatlarining ko‘payishi OAVda suitsidni
noto‘g‘ri yoritish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Werther effekti
ga ko‘ra, suitsid
holatlari haqida batafsil va dramatik tarzda yoritilgan xabarlar yosh auditoriyani
taqlidga undashi mumkin.
Suitsidni yoritishdagi xatoliklar
Suitsid xabarlari tafsilotlariga haddan ortiq urg‘u berish, shaxsiy hayotga oid
ma’lumotlarni ochiqlash yoki o‘z joniga qasd qilish usullarini ko‘rsatish psixologik
jihatdan xavfli bo‘lishi mumkin. Bunday yondashuv o‘quvchilarda stress, depressiya
yoki ruhiy tushkunlikni kuchaytiradi.
Papageno effekti va ijobiy yoritish
Papageno effekti
suitsidning oldini olishda foydali bo‘lishi mumkin. Bu —
OAVda psixologik muammolarga duch kelgan, lekin yordam olgan va muammodan
chiqa olgan insonlar haqida ijobiy misollar berish orqali sodir bo‘ladi. Bu jamiyatda
ijobiy ruhiy muhit yaratishga xizmat qiladi.
Tahlil va takliflar OAVda suitsid mavzusini yoritishda quyidagi yondashuvlar
muhim ahamiyatga ega:
1.
Suitsid sabablaridan ko‘ra, uning oldini olish yo‘llariga e’tibor
qaratish. Bu yordam so‘rash imkoniyatlarini ko‘rsatadi va umidsizlik holatini
kamaytiradi.
2.
Psixologik yordam xizmatlari haqida ma’lumot berish. Telefon
raqamlari, ishonch telefonlari va onlayn xizmatlar haqida axborot berilishi
lozim.
3.
Shaxsiy tafsilotlarni oshkor etmaslik. Bu shaxsning maxfiyligini
ta’minlaydi va boshqa odamlar uchun salbiy ruhiy ta’sirni kamaytiradi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi ommaviy axborot vositalari erkinligini
tan oladi, biroq bu erkinlik axborot berishda ijtimoiy va axloqiy mas’uliyat bilan
uyg‘unlashtirilishi kerak. Suitsidni noto‘g‘ri yoritish salbiy psixologik oqibatlarga olib
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
157
ISSN:3030-3621
kelishi mumkin. Shu bois, OAVlar bu mavzuni yoritishda ehtiyotkor, mas’uliyatli va
axloqiy-me’yorlarga rioya qilgan holda yondashishlari zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O’zbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasi,
32-modda
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
2.
O‘zbekiston Respublikasi "Ommaviy Axborot Vositalari To‘g‘risida" gi Qonun,
1997
Ommaviy Axborot Vositalari To‘g‘risida Qonun
3.
Bola
Huquqlari
To‘g‘risida"gi
Qonun,
9-modda
Bola Huquqlari To‘g‘risida Qonun
4.
O‘zbekiston
Respublikasi
Jinoyat
Kodeksi,
130,
103-modda
Jinoyat Kodeksi
5.
Shneidman, E. S. (1985).
The Suicidal Mind
. Oxford University Press
The
Suicidal
Mind
(Kitobni OUP saytida topish mumkin)
6.
Phillips, D. P. (1974).
The Werther Effect
.
American Sociological Review
, 39(3),
340-354.
Link: The Werther Effect (American Sociological Review)
7.
Gunnell, D., & Frankel, S. (2004).
Suicide and the Media
.
The Lancet
, 363(9405),
1293-1294.Suicide and the Media (The Lancet)
8.
Papageno, S. (1931).
Psychology of Suicide
.
Psychological Review
, 38, 146-158.
Psychology of Suicide (APA PsycNet)
