Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
148
ISSN:3030-3621
ALISHER NAVOIY QIT‘ALARINING HOZIRGI O‘ZBEK TILIDA
IFODALANISHI
Mahammadiyeva Madina Akbar qizi
Qashqadaryo vilaoyati Qamashi
tumani Maktabgacha va maktab ta'limi
bo'limi tasarrufidagi 81-sonli maktabning
ona tili va adabiyot o’qtuvchisi
akbarqizimadina@gmail.com
Anotatsiya
Mazkur maqolada Alisher Navoiy qit‘alarining hozirgi o‘zbek tilida
ifodalanishining lingvistik, semantik va stilistik jihatlari keng tahlil qilinadi. Alisher
Navoiy o‘z asarlarida foydalanilgan badiiy va tilshunoslik xususiyatlari zamonaviy
tilga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, uning she’riyatining lingvistik strukturasi, leksik va
sintaktik xususiyatlari hozirgi o‘zbek tilining rivojiga muhim ta’sir ko‘rsatgan.
Maqolada Navoiy qit‘alaridagi badiiy, semantik va stilistik o‘zgarishlar tahlil qilinib,
ularning zamonaviy o‘zbek tilida qanday ifodalanganligi o‘rganiladi. Maqola asosan
tekstual tahlil
,
komparativ yondashuv
va
lingvistik-axborot
metodologiyalari
asosida yozilgan bo‘lib, zamonaviy o‘zbek tilining shakllanishiga Navoiy
she’riyatining ta’sirini o‘rganishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar
Alisher Navoiy, qit‘a, zamonaviy o‘zbek tili, semantik tahlil,
sintaktik strukturaviy farqlar, stilistik yondashuv, lingvistik transformatsiya, badiiy
uslub, tilshunoslik, o‘zbek adabiyoti, badiiy san’at.
Anotatsiya
Данная статья анализирует лингвистические, семантические и
стилистические аспекты выражения катренов Алиша Новой в современном
узбекском языке. В статье рассматривается влияние художественных и
лингвистических особенностей произведений Алиша Новой на современный
язык, а также то, как его поэтическая структура, лексические и синтаксические
особенности оказали значительное влияние на развитие современного
узбекского языка. В статье анализируются художественные, семантические и
стилистические изменения в катренах Новой и то, как они выражаются в
современном узбекском языке. Статья написана с использованием текстового
анализа, сравнительного подхода и лингвистико-информационной методологии,
направленной на изучение влияния поэзии Алиша Новой на формирование
современного узбекского языка.
Ключевые слова
Алишер Навои, катрен, современный узбекский язык,
семантический анализ, синтаксические структурные различия, стилистический
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
149
ISSN:3030-3621
подход, лингвистическая трансформация, художественный стиль, лингвистика,
узбекская литература, художественное искусство.
Anotatsiya
This article analyzes the linguistic, semantic, and stylistic aspects of the
expression of Alisher Navoi’s quatrains in modern Uzbek. The article explores how
Alisher Navoi’s artistic and linguistic characteristics have influenced the contemporary
language, and how the linguistic structure, lexical and syntactic features of his poetry
have had a significant impact on the development of modern Uzbek. The article
examines the artistic, semantic, and stylistic changes in Navoi’s quatrains and how they
are expressed in modern Uzbek. The article is based on textual analysis, comparative
approach, and linguistic-information methodology, focusing on the influence of
Alisher Navoi’s poetry on the formation of modern Uzbek language.
Keywords
Alisher Navoi, quatrain, modern Uzbek language, semantic analysis,
syntactic structural differences, stylistic approach, linguistic transformation, artistic
style, linguistics, Uzbek literature, fine art.
Metodologiya
Lingvistik-tekstual tahlil
: Navoiy qit‘alaridagi til strukturalari, semantik
o‘zgarishlar va sintaktik tuzilmalar zamonaviy o‘zbek tiliga nisbatan qanday
o‘zgarishlarga uchragani o‘rganildi. Ushbu metod orqali Navoiy she’riyatidagi leksik
va sintaktik tuzilmalarning semantik va badiiy o‘zgarishlari aniqlanadi.
Komparativ analiz (qiyosiy tahlil)
: Navoiy qit‘alaridagi til birliklari va
ularning hozirgi o‘zbek tilida qanday aks etishi taqqoslandi. Bu metod yordamida eski
va yangi o‘zbek tilining fonetik, morfologik va semantik farqlari tahlil qilindi.
Stilistika va badiiy tahlil
: Alisher Navoiy she’riyati stylistik jihatdan boy va
murakkab bo‘lib, zamonaviy o‘zbek tilida qanday ifodalanganligi va uning estetik,
ma’naviy xususiyatlari o‘rganildi. Qit‘alaridagi obrazlar, metaforalar, simvollar va
boshqa stilistik elementlarning zamonaviy tilga qanday tarzda kirgani aniqlanadi.
Semantik tahlil
: Navoiy qit‘alaridagi iboralar va so‘zlarning semantik ma'nolari
hozirgi o‘zbek tilida qanday o‘zgarishlarga uchraganligi, ulardagi ma'no qatlamlari va
yangi talqinlar tahlil qilindi.
Alisher Navoiy qit‘alarining tilshunoslik jihatlari: lingvistik transformatsiya
Alisher Navoiy she’riyatining muhim jihatlaridan biri uning tilining
murakkabligi va boyligi hisoblanadi. Uning asarlarida ishlatilgan leksik birliklar,
iboralar va sintaktik tuzilmalar o‘zining shaxsiy uslubiga ega bo‘lib, zamonaviy o‘zbek
tilida ba’zi o‘zgarishlarga uchragan. Misol uchun, Navoiy qit‘alaridagi ba'zi so‘zlar va
iboralarning zamonaviy tildagi o‘zgargan talqini ko‘rinadi. Misol uchun, “yurakdagi
alam” kabi iboralar hozirgi o‘zbek tilida ko‘proq “yurakdagi og‘riq” yoki “dard”
tarzida ishlatiladi, ammo ularning asosiy ma'nosi o‘zgarmagan.
Misol:Navoiyning qit‘asidan
: "Dil ko‘ngil dunyosida joningni unutgan."
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_1-to’plam_May -2025
150
ISSN:3030-3621
Zamonaviy o‘zbek tilida
: "Yurakda ko‘nglingni unutgan."
Bu yerda "dil" va "ko‘ngil" so‘zlari o‘zgargan, ammo ma’no sezilarli darajada
saqlanadi. Zamonaviy tilda "dil" va "ko‘ngil" so‘zlari ko‘proq aynan muayyan hissiy
holatlarni bildiradi, lekin Navoiyning tilida ularning semantik doirasi kengroq.
Qit‘alaridagi semantik o‘zgarishlar
Alisher Navoiy she’riyatida ishlatilgan
ba'zi so‘zlar va iboralarning semantik ma'nolari hozirgi o‘zbek tilida o‘zgarishlarga
uchragan. Masalan, "dunyodagi zulmat" iborasi hozirgi o‘zbek tilida "qorong‘ulik"
yoki "g‘am" kabi so‘zlar bilan almashtirilishi mumkin, lekin aslida "zulmat" so‘zi
Navoiy ijodida faqatgina ma'lum bir noxush holatni emas, balki ruhiy jihatdan o‘ta
og‘irlikni ifodalaydi.
Shuningdek, Navoiyning semantik qatlamlaridagi o‘zgarishlar bugungi kunda
uni to‘g‘ri talqin qilish uchun chuqur bilim talab qiladi, chunki o‘sha davrdagi til bilan
zamonaviy til o‘rtasida semantik farqlar mavjud.
Stilistik xususiyatlar va badiiy yondashuvlar
Navoiyning qit‘alaridagi
stilistik o‘ziga xosliklar uning adabiy uslubini shakllantirgan asosiy elementlardan
biridir. Navoiyning ishlatgan metaforalari, allegoriyalari, o‘xshatishlari va boshqa
badiiy vositalari uning she’riyatining asosiy go‘zalligi bo‘lib, hozirgi o‘zbek tilida
zamonaviy uslubga qarab ba’zi o‘zgarishlarga uchraydi. Navoiyning "boshimni
bog‘lab berar" kabi iborasi hozirgi tilda "mushkulni yengish" yoki "qiyinchiliklarni
bartaraf etish" shaklida o‘zgartiriladi, ammo uning badiiy ifodasi va ma'nosi saqlanadi.
Qit‘alarning tilshunoslik ahamiyati
Alisher Navoiy she’riyatining hozirgi
o‘zbek tili bilan taqqoslangan tahlili shuni ko‘rsatadiki, uning tilining boyligi,
murakkabligi va nozikligi zamonaviy tilga o‘zgarishlar kiritgan bo‘lsa-da, ko‘pgina
iboralar va stilistik uslublar o‘zining ma'nolarini saqlagan. Buni nafaqat lingvistik,
balki adabiy tanqid va badiiy tahlil nuqtai nazaridan ham ko‘rish mumkin.
Xulosa
Alisher Navoiy qit‘alari hozirgi o‘zbek tilida bir qator leksik, semantik va
sintaktik o‘zgarishlarga uchragan bo‘lsa-da, uning she’riyati o‘zining falsafiy chuqligi,
estetik boyligi va til boyligi bilan zamonaviy tilga ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda.
Navoiy she’riyatining tilga qo‘shgan hissa va uning zamonaviy o‘zbek tilidagi aks
etishining o‘rganilishi tilshunoslik va adabiyotshunoslikda muhim o‘rin tutadi. Uning
qit‘alari nafaqat adabiy merosni, balki tilning tarixiy rivojlanishini ham o‘zida aks
ettiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Alisher Navoiy. Xamsa (5 kitob).
2.
Sodiqov M. O‘zbek tilining tarixiy rivoji.
3.
To‘laganov A. Alisher Navoiy va uning til merosi.
4.
Karimov
I.
Zamonaviy
o‘zbek
tilining
asosiy
yo‘nalishlari.
