Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
80
ISSN:3030-3621
LISTERIOZ KESELLIGI EPIZOOTOLOGIYASI TIYKARLARI.
Berdimuratova Aysanem,
Qaraqalpaqstan Respublikasi, Nukus qalasi
Samarqand màmleketlik veterinariya medicinasi,
sharwashılıq ha'm biotexnologiyası universiteti,
Veterinariya ha'm zooinjeneriya kafedrasi 4-kurs talabası.
Anotatsiya:
Maqalada listerioz keselligi tuwralı,haywanlardin infeksiya
septisemiyaga ushrawı,Awıl xojalıq haywanlarınan listeriozga qoy, terili haywanlardiń
beyimliligi, qozǵawtıwshınıń ózgeriwsheńligi,tariyxiy maģlumatlar hàm oniń
qozģatıwshısı,listeriyaniń joq etiw usılları,dezinfeksion jumıslar,Kesel xojalıqlarda
kesellikti aldın alıw ushın AUF avirulent shtammı qollanıwı,shıdamlılıģı ,sharwashliq
fermalarında kesellikti aldın alıwsoniń menen epizootologik maģlumatlar tuwralı
bayan etilgen.
Gilt so'zler:
Listeriosis,tariyxıy maǵlıwmat,listeria monocytogenes ,aq tıshqan,
teńiz shoshqasi,qozǵawtıwshınıń shıdamlılıǵı, qoy-eshki, qaramallar,profilaktika.
Listerioz
(zaqıım, inglis tilinde - Listeriosis) - haywanlardıń infektsion keselligi
bolıp, nerv sistemasında (meningooentsefalit), jınıslıq aǵzalarda (abort, metrit), sút
bezinde (mastit) hám pútkil organizmde septitsemiya ushrasıw jaǵdayı kórinetuǵınliģı
menen xarakterlenedi.
Tariyxıy maǵlıwmat. Birinshi bolıp 1892- jılda Lucet listeriozga uqsas
kesellikten ólgen qoyan hám teńiz shoshqalarınan tezlik, grammteris bakteriyanı
ajıratıp alıwǵa erisken. 1926 -jılda E. Murray kesellengen qoyan hám teńiz
shoshqalarınan ajıratıp alǵan bakteriyalar laboratoriya haywanları ushın patogen
ekenligin anıqlagan. 1927- jılı Piyri qosayaq tıshqanlardan da sol bakteriyalarǵa uqsas
mikroorganizm ajıratıp alǵan jáne onı Listeria monocytognes, kesellikti listerioz dep
ataǵan. 1931-jılda D. A. Gill qoyda listerioz keselligin anıqlaǵan. Ten-Brich bolsa
1932-jılda bul kesellik qusda da dús keliwin aytqan. Djons 1934 jılı qaramallarda
listeriozni belgilegen. Burınǵı SSSR da 1936-jılı T. Slabospitskiy jas shoshqalar da sol
kesellik menen awırıwın anıqlaǵan. Házirgi waqıtta listerioz dúnyanıń 60 tan artıq
mámleketinde dizimge alınǵan.Atap aytqanda, bizde da bul kesellik waqtı -waqtı
menen ushırasıp turadı.
Qozǵawtıwshısı
. Listeria monocytogenes - gram oń 0, 5-2 x 0, 3-0, 5 mkm
ólshemli,ushları iyilgen tayaqsha, spora hám kapsula payda etmeydi, qamshilari arqali,
tez, fakultativ aerob. Jasalma azıq ortalıqlarda (pH 7,2-7,4) 30-37ºC temperaturada
jaqsı ósedi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
81
ISSN:3030-3621
Listeriyalar bólme temperaturasında, hátte tómen temperaturada 40ºC da da
ósiwi múmkin. Olarǵa ózgeriwsheńlik tán. Tómen temperaturada o'stirilse, onıń
forması da qamshilari sanı da ózgeredi. Qattı ortalıqta (GPA) o'stirilsa, listeriya
koloniyasiniń S-forması R-formaǵa aylanadı. Penitsillin tásirinde bolsa ol L formaǵa
ótedi. Streptomitsin tásirinde oǵan rezistentli, ultrafiolet nur tásirinde radiorezistent
mutantlari payda boladı.
Listeriyalarnin’ antigen dúzilisi júdá quramalı esaplanadı. Ol jaǵdayda 15
somatik hám 5 qamshi antigenlari ámeldegi bolıp, olar eki sero guruppaga bólingen.
Listeriyalarga aq tıshqan, teńiz shoshqasi hám qoyan beyim.
Qozǵawtıwshınıń shıdamlılıǵı
. Listeriyalar sırtqı ortalıq sharayatında uzaq
múddet jasaydı. Hátte onıń ólgen toqımalarda jasay alıwı tastıyıqlanǵan. Kepek hám
sulida 105 kún, ǵawısh, gósh-suyek unida 134 kún aktiv saqlanadı. Duzlanģan góshde
uzaq múddet tiri saqlanadı. Kól suwında 9 -10 ayǵa shekem jasay alıwı múmkin.
Malxanalarda báhárde 48 kún, jazda 25 kún, gúzde 130 kunge shekem jasaǵanlıǵı
anıqlanǵan. Tezek menen pataslanǵan topıraqta (sırtda) jazda 8 kún, qısta 115 kún,
ko'milgan buyım óliginde 45 kúnden 4 ayǵa shekem aktiv saqlanadı. 5% li lizol, kreolin
10 min 2% li formaldegid yamasa oyıwshi natriy 20 minutada, 1000ºC ıssılıq 5 min
75-90ºC 20 minutada listeriyalardi óltiredi.
Epizootologik maǵlıwmatlar
. Listerioz menen qoy-eshki, qaramallar,shoshqa,
atlar, qoyanlar, tawıq, ǵaz, túyetawıqlar kesellenedi. Kesellik hámme jasdaǵı, biraq jas
hám buwaz haywanlarda júdá kóp ushraydı. Awıl xojalıq haywanlarınan listeriozga
qoy, terili haywanlardan qarakuzenler, balıqlardan forrellar kóbirek beyim. Qoy kóp
kesellenedi hám o'ladi.Adamlar da listerioz menen kesellenedi.
Listeriyalar tábiyatda júdá keń tarqalǵan hám 92 tur jabayı haywanlardan hám
ásirese kemiriwshilerden ajıratıp alınǵan. Túlki, almaxan, jabayı shoshqa, kiyik, balpaq
tıshqan, pıshıq, iyt, meshinler listeriozga beyim jáne onıń qozǵawtıwshısın
taratıwshılar bolıp tabıladı.
Kesel haywanlar kesellik qozg’atiwshinin’ deregi esaplanadı, olar óziniń hámme
sekret hám ekskretlari menen sırtqı ortalıqqa listeriyalarni ajratadı. Olar, ásirese, bala
taslaǵan haywanlarda kóp muǵdarda ajraladi` hám kesellik qozǵawtıwshısı dáregi
retinde oǵada qáwipli boladı. Mastit bolǵanda bolsa sút arqalı ajralıp shıǵadı.
Immunitet. Kesel xojalıqlarda kesellikti aldın alıw ushın AUF avirulent
shtammasidan tayarlanǵan qurǵaqlay, tiri vakcina onı qóllaw boyinsha Jollama
tiykarında qollanıladı. Keselden dúzelgen haywanlarda bul qozǵawtıwshına qarsı
agglyutinin hám komplimentni baylaw antitelolar payda boladı, biraq olardıń
profilaktika hám emlew qásiyetleri joq.
Profilaktika. Sharwashliq fermalarında kesellikti aldın alıw ushın tómendegi
kompleks ilajlardı ámelge asırıw talap etiledi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
82
ISSN:3030-3621
- saw xojalıqtı kesellik qozǵawtıwshısınan qorǵaw (fermaǵa tek bul kesellik boyınsha
saw xojalıqlardan haywan alıw hám olardı 1 aylıq profilaktikalıq karantinde saqlap,
keyin sawların kirgiziw);
- pada hám suruvni toltırıwda listerioz belgilengen toparlardan qaramal yamasa qoy
kirgiziwge jol qoymaw ;
- haywanlardıń rezistentligin mudami joqarı dárejede saqlaw (to'yimli hám vitaminli
azıqlar menen bagıw, normal zoogigienik saqlaw sharayatı jaratıw, záhárleniw,
juǵımsız keselliklerden qorǵaw );
- ferma binalardı, emin-erkin jasaw maydanshalardı waqıtında tezekten tazalaw, onı
zıyansizlentiriw hám azıqlar sapasın qadaǵalaw etiw;
- ferma binalardı, emin-erkin jasaw maydanshalardı, haywanlardı kútim etiwge
qollanıladıgen inventarlarni dáwirli túrde profilaktikalıq dezinfektsiya etip turıw ;
- xojalıq aymaǵında keselliktiń tábiyaatdaǵı tiykarǵı dáregi esaplanǵan jabayı
haywanlar sanın keskin kemeytiw, ásirese kemiriwshilerdi (kalamush, atız tıshqanı,
balpaq tıshqan hám basqalar ), kene hám qan soriwshi shibin shirkeylerdi úzliksiz
joytıw ushın malxana hám qoy otarılarda deratizatsiya hám dezinsektsiya ilajların
ótkeriw.
Paydalanģan àdebiyatlar dizimi.
1.
UDK 619:616.9(075.8)
2.
Professor Salimov.X.S, KAMBAROV.A.A. Samarqand 2016.
3.
Burawnov M. P. hám boshq., “Jeke epizootologiya”Sabaqlıq. T, 2010.
4.
Burawnov M. P. hám boshq., “Epizootologiya hám juqpalı kesellikler” Oqıw
qóllanba. T, 2006.
Shet el ádebiyatlar
1.
Matt J. Keeling & Pejman Rohani. “Modeliń Infectious penenDiseases penenın
Humans penenand Animals”, USA, 2007 year.
2.
Tracy H. vemulapalli. “Microbiology for veterinary Technicians”. Textbook
copyright Printed ın the United States penenof America, 2015 year.
3.
P. J. Quinn., B. K. Markey and others. “veterinary microbiology”. This
penenedition first published New Delhi, India, 2016 year.
