Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
74
ISSN:3030-3621
DASTURLİ SİMFONİZM RİVOJİDA GEKTOR BERLİOZNİNG
“FANTASTİK SİMFONİYASİ”.
Andijon davlat universiteti Sport va san'at
fakulteti Cholg‘u ijrochiligi yo`nalishi 1-kurs talabasi
G‘ulomjonova Oyjamol
Anotatsiya:
Gektor Berliozning "Fantastik simfoniyasi" (1830) romantik davr
musiqa sining dastlabki va eng yirik dasturli simfonik asarlaridan biridir. Ushbu
simfoniya orqali Berlioz an’anaviy simfoniya shaklidan chekinib, musiqani syujet
asosida ifoda etish imkoniyatlarini kengaytirdi. Asar besh qismdan iborat bo‘lib, unda
bosh qahramonning sevgisi, ruhiy tushkunligi va gallyutsinatsiyalari tasvirlanadi.
Markaziy musiqiy g‘oya — idée fixe — orqali butun simfoniya davomida asosiy obraz
ifodalanadi. Berliozning bu asari orkestr tovushlarining yangicha ishlatilishi,
tembrlarning boyligi va obrazli musiqiy tili bilan dasturli simfonizm rivojiga katta
ta’sir ko‘rsatdi va bu yo‘nalishda keyingi kompozitorlar uchun yangi yo‘l ochdi.
Kalit so‘zlar:
Gektor Berlioz, Fantastik simfoniya, dasturli simfonizm,
romantik musiqa, idée fixe, orkestr, syujetli musiqiy asar, musiqada obraz, XIX asr,
programmatik simfoniya.
Анотация:
"Фантастическая симфония" Гектора Берлиоза (1830) - одно из
первых
и
крупнейших
программных
симфонических
произведений
романтической музыки. Благодаря этой симфонии Берлиоз отступил от
традиционной симфонической формы и расширил возможности выражения
музыки на основе сюжета. Произведение состоит из пяти частей, в которых
описываются любовь, депрессия и галлюцинации главного героя.Через
центральную музыкальную идею - idée fixe - выражается основной образ на
протяжении всей симфонии. Это произведение Берлиоза, с его новым
использованием оркестровых звуков, богатством тембров и образным
музыкальным языком, оказало большое влияние на развитие программного
симфонизма и открыло новый путь для последующих композиторов в этом
направлении.
Ключевые
слова:
Гектор
Берлиоз,
Фантастическая
симфония,
программный симфонизм, романтическая музыка, idée fixe, оркестр, сюжетное
музыкальное произведение, образ в музыке, XIX век, программная симфония.
Annotation:
Hector Berlioz's “Fantastic Symphony” (1830) is one of the first
and largest programmatic symphonic works of Romantic music. Through this
symphony, Berlioz expanded the possibilities of expressing music based on a plot,
moving away from the traditional symphonic form. The work consists of five parts, in
which the main character's love, depression, and hallucinations are described.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
75
ISSN:3030-3621
The central musical idea - idée fixe - expresses the main image throughout the
symphony. Berlioz's work, with its new use of orchestral sounds, rich timbres, and
figurative musical language, significantly influenced the development of program
symphonism and paved the way for subsequent composers in this direction.
Keywords:
Hector Berlioz, Fantastic Symphony, programmed symphonism,
romantic music, idée fixe, orchestra, musical work with a plot, image in music, 19th
century, programmed symphony.
XIX asr musiqasi o‘zining boy mazmuni, chuqur hissiyati va badiiy ifoda
imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Ayniqsa, romantik davr kompozitorlari musiqa orqali
ichki kechinmalar, his-tuyg‘ular va syujetli voqealarni ifodalashga intilganlar. Shu
jarayonda dasturli simfonizm yangi yo‘nalish sifatida shakllanib, musiqiy asarlarda
aniq g‘oya va syujetga asoslangan tuzilmani ifoda etishga xizmat qildi. Bu
yo‘nalishning asoschilaridan biri — fransuz bastakori Gektor Berlioz bo‘lib, uning
"Fantastik simfoniyasi" dasturli simfonik janrning eng yorqin namunasidir. Ushbu asar
musiqada obraz yaratish, orkestr tovushlarini yangi badiiy vosita sifatida qo‘llash va
programmatik g‘oyani amalga oshirish borasida inqilobiy ahamiyat kasb etdi. Mazkur
ishda "Fantastik simfoniya"ning musiqiy tahlili orqali Berliozning dasturli simfonizm
rivojiga qo‘shgan hissasi yoritiladi.
Dasturli simfonizm — bu musiqiy yo‘nalish bo‘lib, unda asar aniq syujet, obraz
yoki g‘oyaga asoslanadi va tinglovchiga ma’lum bir voqeani tasvirlashni yoki hissiy
holatni yetkazishni maqsad qiladi. Dasturli musiqa, ya’ni programmatik musiqa,
instrumental asarlar orqali hikoya qilishga intiladi. Bu janrda har bir musiqiy qism
voqealarning rivojlanishini, obrazlarning o‘zgarishini yoki ruhiy kechinmalarni aks
ettiradi.
Dasturli simfoniyaning ildizlari klassik davrga, ayniqsa Betxovenning “Pastoral
simfoniyasi”ga borib taqaladi, ammo u to‘laqonli shaklga XIX asr romantik
musiqasida ega bo‘ldi. Bu davr kompozitorlari inson ruhiy olamiga, tabiat manzaralari
va dramatik syujetlarga chuqur e’tibor qaratdilar. Gektor Berlioz bu borada peshqadam
bo‘lib, 1830 yilda yaratgan "Fantastik simfoniya" orqali dasturli simfoniyaning ilk
yirik namunasi va nazariy asoslarini ishlab chiqdi. U musiqani syujet asosida qurdi,
orkestr imkoniyatlaridan keng foydalandi va idée fixe (asosiy g‘oya) orqali musiqiy
izchillikni ta’minladi.
Shunday qilib, dasturli simfonizm musiqiy asarning nafaqat estetik, balki
badiiyhikoyaviy mazmunini ham ochib berishga qaratilgan bo‘lib, XIX asr oxiri va XX
asr boshlarida Liszt, Rixard Shtraus, Mahler kabi bastakorlar tomonidan yanada
takomillashtirildi.
XIX asr musiqasi insonning ichki dunyosini, ruhiy holatini va hayotiy
voqealarni chuqurroq ifodalashga intilgan davr bo‘lib, bu jarayonda yangi musiqiy janr
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
76
ISSN:3030-3621
va shakllar yuzaga keldi. Aynan shunday yo‘nalishlardan biri — dasturli simfonizm —
an’anaviy instrumental musiqa doirasidan chiqib, voqelikni, syujetni yoki obrazni
musiqiy vositalar orqali ifodalashni maqsad qilgan janr hisoblanadi.
Dasturli simfonizmning mohiyati:
Dasturli simfoniya — bu kompozitor tomonidan oldindan belgilangan syujet
asosida yaratilgan simfonik asar bo‘lib, unda har bir qism biror voqea, holat yoki
obrazni tasvirlaydi. Bu janrda musiqa tinglovchiga nafaqat estetik zavq berishi, balki
hikoya qilish, obraz yaratish yoki ruhiy holatni tushuntirishi ham kerak.
Dasturli simfoniyada odatda matnli dastur (programa) bo‘lib, u tinglovchiga asarni
qanday tushunish haqida yo‘l-yo‘riq beradi.
Shakllanish tarixi:
Dasturli musiqaning ilk elementlarini klassik davr bastakorlarining asarlarida
ham uchratish mumkin. Masalan, Ludvig van Betxovenning 6-simfoniyasi —
“Pastoral” — dastlabki dasturli simfonik asarlardan biri hisoblanadi. Unda tabiat
manzaralari va dehqonlar hayoti musiqiy obrazlar orqali ifodalangan.
Ammo to‘liq shakllangan dasturli simfoniya XIX asrda, romantik musiqaning
gullab-yashnagan davrida paydo bo‘ldi. Romantik kompozitorlar musiqani faqat
tovushlar tizimi emas, balki badiiy fikrni yetkazish vositasi sifatida ko‘rdilar. Aynan
shu ruhda Gektor Berlioz dasturli simfonizmga asos soldi.
Berlioz va dasturli simfoniyaning taraqqiyoti:
Fransuz bastakori Gektor Berlioz (1803–1869) 1830 yilda yaratgan “Fantastik
simfoniya” bilan dasturli simfonizm tarixida yangi bosqichni boshlab berdi. Ushbu
asarda musiqiy shakl, dramatik syujet va orkestr tovushlarining uyg‘unligi kuchli ifoda
kuchini hosil qiladi. Simfoniya bir musiqachining muhabbatdan aqldan ozishi,
vahimali tushlar va o‘limga hukm etilishi kabi obrazlar orqali syujet asosida qurilgan.
Berlioz bu simfoniyada idée fixe (asosiy musiqiy g‘oya) texnikasini qo‘llab,
bosh qahramonning hissiy holatini har bir qismda musiqiy tema orqali eslatib boradi.
Bu uslub keyinchalik Frans Liszt va Gustav Mahler ijodida keng qo‘llanila boshladi.
Dasturli simfoniyaning rivoji:
Gektor Berliozdan so‘ng, dasturli simfonizm yo‘nalishi yanada kengaydi. Frans
Liszt o‘zining simfonik poemalari orqali bu janrni rivojlantirdi. Rixard Shtraus esa
dasturli simfoniyani realistik obrazlar va chuqur musiqiy dramatizm bilan boyitdi.
Keyinchalik Gustav Mahler dasturli simfoniyani felsefiy va ekzistensial mavzular
bilan boyitib, uni monumental shaklga olib chiqdi.
Dasturli simfonizm XIX asrda shakllangan va musiqaning ifoda imkoniyatlarini
kengaytirgan yirik san’atiy hodisadir. Bu yo‘nalish musiqani faqat estetik emas, balki
semantik va dramatik kuchga ega vosita sifatida qabul qilishga imkon berdi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
77
ISSN:3030-3621
Gektor Berliozning “Fantastik simfoniyasi” dasturli simfoniyaning ilk mukammal
namunasi sifatida bu janrni rivojlantirishga mustahkam zamin yaratdi va keyingi
bastakorlar uchun ilhom manbaiga aylandi.
Gektor Berlioz romantik davr kompozitori sifatida:
Romantik davr (taxminan 1820–1900) Yevropa musiqasida insonning ichki
dunyosini, hissiy kechinmalarini, shaxsiy tajribalarini va dramatik obrazlarni
ifodalashga qaratilgan yangi bosqich bo‘ldi. Bu davrda kompozitorlar musiqani fikr,
his va tasvir vositasi sifatida qabul qilishdi. Ular an’anaviy shakllardan chekinib, yangi
janrlar va ifoda uslublarini izlab topdilar. Ana shunday yirik va jasoratli bastakorlardan
biri — Gektor Berlioz bo‘lib, u o‘zining novatorlik ruhidagi asarlari bilan romantik
musiqa rivojida muhim o‘rin egalladi.
Gektor Berliozning hayoti va ijodiy yo‘li:
Gektor Berlioz 1803-yilda Fransiyaning La Kôt-Sent-André shahrida tug‘ilgan.
Dastlab tibbiyot sohasini o‘rgangan, biroq musiqaga bo‘lgan kuchli ishtiyoq uni Parij
konservatoriyasiga olib kelgan. U yoshligidan klassik musiqa, ayniqsa Gluk, Betxoven
va Shekspir asarlaridan ilhomlangan. Berliozning ijodida romantikaga xos elementlar
— kuchli hissiyot, dramatizm, obrazlilik, shaxsiy tajriba va tabiatga bo‘lgan chuqur
munosabat markaziy o‘rinni egallaydi.
Berliozning romantik uslubi:
Berliozning musiqasi o‘ziga xos va yangilikka intilgan bo‘lib, quyidagi romantik
xususiyatlar bilan ajralib turadi:
1. Programmatiklik (dasturlilik):
Uning asarlarida aniq syujet, hikoya yoki obraz mavjud. “Fantastik simfoniya”da bir
musiqachining muhabbatdan aqldan ozishi tasvirlanadi.
2.
Shaxsiy tajriba va his-tuyg‘ular:
Ko‘plab asarlari (masalan, “Harold Italiyada”, “Romeo va Julyetta”) shaxsiy tuyg‘ular
va ruhiy kechinmalarga asoslangan.
3.
Orkestrlashtirishdagi yangiliklar:
Berlioz orkestrni kengaytirdi, har bir cholg‘u asbobining tembrini noan’anaviy yo‘llar
bilan ishlatdi. U “Orkestrlashtirish san’ati” (Grand traité d’instrumentation et
d’orchestration modernes) nomli nazariy asar ham yozgan.
4.
Emotsional kuch va dramatizm:
Uning musiqasi ko‘pincha kuchli ichki ziddiyat va dramatik tuyg‘ularni aks ettiradi.
Uning operalari (“Faustning la’nati”, “Troyaaliklar”) dramatik sahnalarga boy.
Asarlari va ta’siri:
Gektor Berliozning eng mashhur asari — “Fantastik simfoniya” — romantik musiqa
tarixida inqilobiy ahamiyatga ega. Shuningdek, uning “Rekviemi”, “Harold
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
78
ISSN:3030-3621
Italiyada”, “Romeo va Julyetta” kabi asarlari ham musiqiy obrazlarning kengligi,
chuqur emotsional mazmuni bilan ajralib turadi. U Vagner, Liszt, Mahler kabi
bastakorlarga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Gektor Berlioz — romantik davrning eng yorqin va novator bastakorlaridan biri
bo‘lib, o‘z ijodi bilan musiqiy ifodaning yangi yo‘nalishlarini ochdi. Uning shaxsiy
kechinmalar bilan boyitilgan asarlari, orkestr tovushlaridan badiiy vosita sifatida
foydalanishi va dasturli musiqaga qo‘shgan hissasi uni XIX asr musiqasining eng
ta’sirli vakillaridan biriga aylantirdi.
"Fantastik simfoniya" — dasturli simfoniyaning ilk namunasi:
XIX asrda musiqada romantik yo‘nalish kuchayib, kompozitorlar musiqani
shunchaki estetik zavq emas, balki ichki kechinmalar va hikoyani ifoda etuvchi vosita
sifatida talqin eta boshladilar. Ana shu jarayonda yangi janr — dasturli simfoniya
shakllana boshladi. Bu yo‘nalishning ilk va eng yorqin namunalaridan biri Gektor
Berliozning “Fantastik simfoniyasi” (1830) bo‘lib, u musiqiy tasvir, obrazlilik va
syujet asosidagi kompozitsiyaga misol bo‘ldi.
Asarning yaratilish sababi va dasturi:
“Fantastik simfoniya” Berliozning shaxsiy hayoti va romantik tuyg‘ularidan
ilhomlangan. U ingliz aktrisasi Garriyet Smitsonga bo‘lgan muhabbatini musiqiy ifoda
orqali bayon etdi. Simfoniya 5 qismdan iborat bo‘lib, har bir qismda bosh qahramon
— yosh musiqachining ruhiy holati, tushlari va gallyutsinatsiyalari tasvirlanadi. Har
bir qism dastur (ya’ni izohli matn) bilan birga tinglovchiga taqdim etiladi.
Beshta qism va ularning mazmuni:
1.
Orzular va ehtiroslar — Qahramon go‘zal ayolga oshiq bo‘ladi; uning sevgisi va
ichki kechinmalari ifodalanadi.
2.
Balo — Qahramon baloda sevgilisini ko‘radi, biroq unga erisholmaydi.
3.
Tashvishli dala — Ikki g‘amgin ruh sukunatda yuradi, lekin bezovta histuyg‘ular
kuchayib boradi.
4.
Jazoga hukm etilish — Qahramon o‘z sevgilisini o‘ldirganlikda ayblanadi va qatl
qilinadi.
5.
Sehrli kecha — Qahramon o‘z dafn marosimida qatnashadi; jodugarlar, jinlar va
vahimali obrazlar bilan to‘la manzara yaratiladi.
Idée fixe – asosiy musiqiy g‘oya:
Berlioz ushbu asarda idée fixe (obsessiv musiqiy g‘oya) texnikasini qo‘llaydi.
Bu tema — bosh qahramonning sevgan ayol obrazini ifodalaydi va har bir qismda
turlicha shaklda eshitilib, uning ruhiy o‘zgarishini ifodalaydi.
Orkestrlashtirishdagi yangiliklar:
Berlioz simfoniyada katta orkestr tarkibini qo‘llagan. U turli cholg‘u
asboblarini noan’anaviy usullar bilan ishlatgan: masalan, qo‘ng‘iroqlar, pizzicato,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
79
ISSN:3030-3621
tremolo, kontrastli dinamikalar orqali dramatik effekt yaratgan. Bu uslublar dasturli
musiqa uchun yangi yo‘nalish bo‘ldi.
Tarixiy ahamiyati:
“Fantastik simfoniya” dasturli simfoniyaning ilk to‘laqonli namunasi
hisoblanadi. Berlioz ushbu asar bilan simfonik janrni syujetli, emotsional va tasviriy
musiqaga aylantirdi. Bu simfoniya orqali u Liszt, Rixard Shtraus, Mahler kabi
bastakorlar uchun yo‘l ochdi va dasturli simfonizmning asoslarini yaratdi.
Gektor Berliozning “Fantastik simfoniyasi” XIX asr musiqasida yangi sahifa ochgan,
dasturli simfoniyaning ilk yirik va pishiq namunasi bo‘lib xizmat qilgan asardir. Unda
musiqaning badiiy kuchi, emotsional chuqurligi va dramatik imkoniyatlari
birlashtirilgan. Ushbu simfoniya nafaqat Berlioz ijodining cho‘qqisi, balki butun
romantik musiqaning durdonasi hisoblanadi.
Gektor Berliozning "Fantastik simfoniyasi" XIX asr musiqasida dasturli
simfonizm yo‘nalishining shakllanishi va rivojida burilish yasagan tarixiy ahamiyatga
ega asardir. Ushbu simfoniya orqali Berlioz an’anaviy simfonik shakldan chekinib,
musiqani syujet, obraz va emotsional kechinmalarni ifodalovchi vositaga aylantirdi. U
idée fixe, keng orkestrlashtirish, dramatik kuch va badiiy tasvir orqali tinglovchining
tasavvuriga ta’sir o‘tkazdi va musiqiy hikoyachilikka asos soldi. “Fantastik simfoniya”
nafaqat Berlioz ijodining cho‘qqisi, balki dasturli simfonizmning ilk to‘laqonli va eng
yirik namunasi bo‘lib, Liszt, Mahler, Shtraus kabi keyingi bastakorlar ijodiga ham
kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Shunday qilib, bu asar musiqiy romantizmning eng yorqin
ifodalaridan biri sifatida jahon musiqasi tarixida muhim o‘rin egallaydi.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
Берлиоз Г. Большой трактат по современной инструментовке и оркестровке
— Москва: Музыка, 1980.
2.
Музыкальная энциклопедия. Под ред. Ю. В. Келдыша. — Москва:
Советская энциклопедия, 1973.
3.
Абдуллаев Ш. Musiqa nazariyasi asoslari. — Toshkent: “San’at”, 2018.
4.
Иофе М. Романтизм в музыке XIX века. — Санкт-Петербург: Композитор,
2005.
5.
Taruskin R. The Oxford History of Western Music, Volume 3: The Nineteenth
Century. — Oxford University Press, 2005.
6.
Sadie S. (Ed.) The New Grove Dictionary of Music and Musicians. — Macmillan
Publishers, 2001.
7.
Боровик С. Гектор Берлиоз и его “Фантастическая симфония”. — Москва:
Искусство, 1971.
8.
Саркисов Л. История западноевропейской музыки. — Москва: Музыка, 1990.
