Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
71
ISSN:3030-3621
ONA TILI DARSLARIDA BADIIY MATNLARDAN FOYDALANISHNING
O‘RNI
Alisher Navoiy nomidagi
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
Ona tili va adabiyot ta’limi fakulteti 3-bosqich talabasi
Yaxshilikova Ziyodaxon G‘ulomjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ona tili darslarida badiiy matnlardan
foydalanishning didaktik, tarbiyaviy va estetik ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek,
badiiy matnlar yordamida o‘quvchilarda og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmalarini
rivojlantirish, estetik didni shakllantirish, milliy qadriyatlarga hurmat ruhini singdirish
imkoniyatlari ilmiy-nazariy asosda yoritiladi.
Abstract:
This article analyzes the didactic, educational and aesthetic value of
using literary texts in native language lessons. It also discusses the possibilities of
developing oral and written speech skills, forming aesthetic taste, and instilling a spirit
of respect for national values in students with the help of literary texts on a scientific
and theoretical basis.
Kalit so‘zlar:
ona tili, badiiy matn, metodika, nutq madaniyati, til o‘rgatish,
estetik tarbiya, didaktika
Keywords:
native language, literary text, methodology, speech culture, language
teaching, aesthetic education, didactics.
Ona tili darslari – nafaqat tilshunoslik bilimlarini egallash, balki o‘quvchilarning
nutqiy faoliyatini rivojlantirish, ularni estetik tarbiya ruhida kamol toptirish, milliy
qadriyatlarni anglashga yo‘naltirilgan muhim ta’limiy-tarbiyaviy maydondir. Bu
jarayonda badiiy matnlardan foydalanish alohida o‘rin tutadi. Chunki badiiy adabiyot
til boyligini, ifoda vositalarini, uslubiy rang-baranglikni eng mukammal tarzda
namoyon etadi. “Badiiy matn badiiy asar mazmunini ifodalagan, funksional jihatdan
tugallangan, tilning tasvir imkoniyatlari asosida shakllangan, oʻzida turli uslub
koʻrinishlarini muallif ixtiyoriga koʻra erkin jamlay oladigan, kishilarga estetik zavq
berish xususiyatga ega boʻlgan gʻoyat murakkab butunlik hisoblanadi. Badiiy matnda
boshqa matn uslublarida boʻlganindek qatʼiy mantiq, soddalik, tushunarlilik,
normativlik kabi qonuniyatlarga toʻla-toʻkis amal qilinavermaydi. Unda badiiy tasvir
vositalaridan unumli foydalaniladi. Taʼsirchanlik birinchi planga koʻtariladi.
Ohangdor, jozibador soʻzlar koʻp qoʻllaniladi. Tasvirlanayotgan voqelikka mos
musiqa, ichki bir garmoniya sezilib turadi. Insonni ruhan toʻlqinlantirish, yigʻlatish-
kuldirish mujassamlashgan boʻladi”.[1] Shuni aytish mumkinki, ona tili darslarida
qo‘llaniluvchi badiiy matnlarning aksariyat qismlari adabiyot kitoblari tarkibidan yoki
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
72
ISSN:3030-3621
xalq og‘zaki ijodi namunalaridan olinishi bilan xarakterli hisoblanadi. Bunda, asosan,
badiiylik bo‘yog‘ini olgan so‘zlar va badiiylik bo‘yog‘ini topish yo‘llari va qolaversa,
badiiy matnning tarkibiy qismlaridan biri sanaluvchi kirish so‘zlar, iboralar va
boshqalar bilan ham xarakerli xususiyatlarni o‘zida jam etadi.
Badiiy matnlarning ona tili darslaridagi didaktik ahamiyati:
1. Til vositalarini o‘zlashtirishga ko‘maklashadi.
Badiiy matnlar tilning leksik, grammatik va stilistik imkoniyatlarini amaliy tarzda
ko‘rsatadi. Misol uchun, maqollar, iboralar, metafora, epitetlar kabi ifoda vositalari
o‘quvchilar tomonidan badiiy kontekstda tezroq va aniqroq o‘zlashtiriladi.
2. O‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi.
Matn tahlili jarayonida o‘quvchilar sabab-natija bog‘lanishini aniqlash, muallif fikriga
baho berish, muqobil fikr bildirish kabi faol aqliy jarayonlarga jalb qilinadi.
3. Estetik tarbiyani ta’minlaydi.
Yozuvchi va shoirlarning san’atkorga xos uslubi orqali o‘quvchi go‘zallikni anglaydi,
obrazli tafakkurini boyitadi.
4. Ma’naviy va axloqiy tarbiya vositasi.
Badiiy asarlar orqali o‘quvchilarda vatanparvarlik, insonparvarlik, sadoqat, halollik,
mehr-oqibat kabi ijobiy fazilatlar shakllanadi.
5. Analitik ko‘nikmalarni rivojlantirish.
Matnni tahlil qilish, asosiy g‘oyani ajratish, obrazlarni tavsiflash o‘quvchining tahliliy
fikrlashini kuchaytiradi.
6. Nutq madaniyatini shakllantirish.
Badiiy nutq namunalarini o‘rganish orqali o‘quvchilar og‘zaki va yozma nutqda aniq,
ravon, obrazli ifoda topishga odatlanadilar.
Badiiy adabiyotlar orqali o‘quvchi:
a)
So‘z boyligini kengaytiradi;
b)
Ifoda vositalarini anglaydi va ulardan foydalanishni o‘rganadi;
c)
Estetik didini rivojlantiradi;
d)
Til strukturasi va uslubiy xususiyatlarni amaliyotda ko‘radi;
e)
Milliy qadriyatlar, urf-odatlar va tarixiy tafakkur bilan tanishadi.
Badiiy matnlar o‘quvchilarning tinglab tushunish, o‘qish, yozish va gapirish
ko‘nikmalarini birgalikda rivojlantiruvchi kuchli vositadir. Ayniqsa, o‘zbek adabiyoti
namunalaridan foydalanish o‘quvchilarda milliy o‘zlik va madaniy ongni
shakllantiradi.
Badiiy matnlardan foydalanishda quyidagi metodlar samarali:
a)
Dialogik o‘qish va savol-javob asosida tahlil;
b)
Rolli o‘yinlar (personajlar o‘rtasidagi suhbatlarni jonlantirish);
c)
Matn asosida yozma topshiriqlar (xulosa, izoh, insho);
d)
Lug‘at ustida ishlash (so‘z ma’nosini tushuntirish, sinonim-antonim topish);
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
73
ISSN:3030-3621
e)
Matn ustida grammatik mashqlar (gap tuzilmasi, so‘z turkumlari, fe’l
zamonlari va h.k.).
O‘quvchilarning yoshi, qiziqishlari, psixologik tayyorgarligi hamda darsning
maqsadiga qarab badiiy matnlar quyidagi mezonlar asosida tanlanadi:
1.
Matn mazmunining o‘quvchilar yoshiga mosligi;
2.
Til va uslubning aniqligi, ravonligi;
3.
Ma’naviy-tarbiyaviy mazmunning mavjudligi;
4.
Grammatik jihatdan o‘rganilayotgan mavzuga mos kelishi;
5.
Adabiy-badiiy qiymatining yuqoriligi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ona tili darslarida badiiy matnlardan
foydalanish ta’lim-tarbiya jarayonining mazmunan boyishiga, o‘quvchilarda tilga,
adabiyotga, milliy madaniyatga bo‘lgan hurmatni oshirishga xizmat qiladi. Shu
boisdan o‘qituvchilar badiiy matnlarni faqat darsni bezash vositasi sifatida emas, balki
asosiy metodik resurs sifatida qadrlashi lozim. O‘quv dasturlarida badiiy matnlar hajmi
va sifati, ularning yosh xususiyatlariga mosligi ham alohida e’tibor talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. Toshkent, 2008.
2.
G‘afurov K. “Ona tili va adabiyot o‘qitish metodikasi”, Toshkent, 2020.
3.
Karimov A. Badiiy matn va lingvistik tahlil. Toshkent, 2019.
4.
O‘zbekiston Respublikasi umumta’lim maktablari uchun davlat ta’lim standarti,
2022.
5.
Qodirov M., O‘zbek tili o‘qitish metodikasi.
6.
Yo‘ldoshev J., Pedagogik texnologiyalar asoslari.
References:
1. Yo‘ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. Toshkent, 2008.
2. G‘afurov K. “Ona tili va adabiyot o‘qitish metodikasi”, Toshkent, 2020.
3.
Karimov A. Badiiy matn va lingvistik tahlil. Toshkent, 2019.
4.
O‘zbekiston Respublikasi umumta’lim maktablari uchun davlat ta’lim standarti,
2022.
5.
Qodirov M., O‘zbek tili o‘qitish metodikasi.
6.
Yo‘ldoshev J., Pedagogik texnologiyalar asoslari.
