Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
54
ISSN:3030-3621
ONA TILI DARSLARIDA O‘QUVCHILARNING IJODIY FIKRLASHINI
RIVOJLANTIRISHDA O‘QITUVCHI ROLI
Sobirova Gulchexra
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
Ona tili va adabiyot ta’limi fakulteti 3-kurs talabasi
gulchexrasobirova02@gmail.com
Annotatsiya
Ushbu maqolada ijodiy fikrlashning ta’limiy ahamiyati yoritilib, ona tili
darslarida o‘quvchilarning tafakkur faoliyatini faollashtirishga xizmat qiluvchi
metodik yondashuvlar tahlil etiladi. O‘qituvchining darsdagi tashkiliy va ruhiy iqlimni
yaratishdagi roli, ijodiy topshiriqlarni tanlash va baholashdagi mas’uliyati amaliy
misollar asosida ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
ijodiy fikrlash, ona tili, o‘qituvchi, metodik yondashuv, tafakkur,
topshiriqlar, baholash.
Annotation
This article examines the educational value of creative thinking and analyzes
methodological approaches that enhance students’ cognitive activity in mother tongue
lessons. It highlights the teacher’s role in creating a supportive classroom environment,
selecting creative tasks, and assessing students through practical examples.
Keywords:
creative thinking, mother tongue, teacher, methodological approach,
cognition, tasks, assessment.
XXI asrda o‘quvchini shunchaki bilimli emas, balki fikrlaydigan, izlanadigan,
tahlil qila oladigan va ijodkor inson sifatida tarbiyalash – zamonaviy ta’limning bosh
maqsadiga aylangan. Ayniqsa, ona tili darslari bu jarayonda beqiyos imkoniyatlarga
ega. Ona tili darslari orqali o‘quvchilar so‘z boyligini oshirish, nutqiy madaniyatni
shakllantirish bilan birga, o‘z fikrini erkin ifoda eta olish, mustaqil mulohaza yuritish,
yangicha qarashlarga ega bo‘lish kabi ko‘nikmalarga ham ega bo‘ladilar.
Ijodiy fikrlash – o‘quvchining o‘ziga xos yondashuvni topishi, yangilik
yaratishga intilishi, shablon fikrlardan chiqib, betakror yechimlar taklif qila olishi
demakdir. Bunday tafakkurni shakllantirishda o‘qituvchining yondashuvi, darsdagi
uslub va topshiriqlar hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu sababli ijodiy fikrlashni ona tili
darslari orqali qanday yo‘l bilan rivojlantirish mumkinligi, qanday usullar samarali
ekani – bugungi ta’limda dolzarb masalaga aylangan.
Ijodiy fikrlash ta’lim psixologiyasi, pedagogikasi hamda til o‘rgatish
nazariyasida muhim mavzu sifatida ko‘plab tadqiqotlarda yoritib kelinmoqda.
O‘zbekiston olimlaridan G‘. Sattorov, A. To‘ychiev, N. To‘lqinova, X. Juraev, B.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
55
ISSN:3030-3621
Jo‘rayev va boshqalar o‘z izlanishlarida o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini
rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari, samarali usullari haqida yozib o‘tganlar.
Yangi o‘quv dasturlarida o‘quvchining fikrlash faoliyatini rag‘batlantirishga
alohida e’tibor qaratilmoqda. Bugungi kunda maktab o‘quvchilari nafaqat bilimga,
balki tafakkur, tahlil va ijodga tayyor bo‘lishi talab etiladi. Ijodiy fikrlashni
shakllantirmagan o‘quvchi faqat yodlashga asoslangan bilimga ega bo‘lib qoladi, bu
esa zamonaviy hayot talablariga javob bermaydi. Ona tili darslari esa ijodga eng qulay
imkoniyatlar maydonidir: insho yozish, hikoya tuzish, erkin fikr bildirish, muammoni
tahlil qilish, fikrini himoya qilish kabi topshiriqlar orqali o‘quvchining ijodiy
salohiyatini uyg‘otish mumkin. Shu bois, bu mavzuni chuqur va tizimli o‘rganish,
o‘qituvchilarga amaliy tavsiyalar berish hozirgi ta’lim islohotlarida ayni dolzarb
masaladir.
Ona tili ta’limida ijodiy fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha samarali usullarni
tanlash va qo‘llashdan avval, avvalo “ijodiy fikrlash” tushunchasining mazmun-
mohiyatini aniqlab olish muhimdir. Turli sohalardagi mutaxassislar bu tushunchaga
turlicha yondashadilar. Jumladan, pedagog olim T. Isroilov ijodiy fikrlashni shaxsning
muammoni hal qilishga yo‘naltirilgan, tajribadan tashqariga chiqa oladigan, original
yondashuv asosida yangi mahsulot yaratishga qaratilgan tafakkuri sifatida talqin etadi
[Isroilov, 2007:89].
Psixolog olim G‘. Jo‘rayev esa buni inson tafakkurining eng yuqori bosqichi deb
hisoblaydi va ijodiy fikrlash shaxsdan mustaqillik, noodatiy qaror qabul qilish va
yangilik yaratishni talab qilishini ta’kidlaydi [Jo‘rayev G‘., 2018:63–65].
Yana bir tadqiqotchi, falsafa fanlari doktori Sh.A. Jo‘rayev esa ijodiy tafakkurni
hodisalarni yangi nuqtai nazardan tushunish, muammoning bir nechta yechimini ilgari
surish va noodatiy yondashuvni taklif eta olish qobiliyati sifatida belgilaydi [Jo‘rayev
Sh.A., 2012:47].
Mazkur ta’riflardan ko‘rinib turibdiki, ijodiy fikrlash — bu inson tafakkurining
murakkab, ammo o‘ta muhim shakli bo‘lib, u o‘quvchilarning fikrlash doirasini
kengaytirish, o‘z fikrini mustaqil bayon qilish, tahlil qilish, o‘ziga xos g‘oyalarni ilgari
surishga xizmat qiladi. Ayniqsa, bu ko‘nikmalar ona tili darslarida shakllantirilsa,
natija samarali bo‘ladi.
O‘quvchilarda ijodiy fikrlashni shakllantirish — bugungi ta’limning ustuvor
yo‘nalishlaridan biridir. Bu borada ona tili darslari keng imkoniyatlarga ega bo‘lib,
dars jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, mantiqiy tahlil qilishi, taqqoslash
va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish muhim vazifa sifatida qaraladi.
Bunday yondashuvlar o‘quvchida nafaqat nazariy bilimni, balki uni amaliyotda
qo‘llash, yangicha yechimlar taklif qilish qobiliyatini ham shakllantiradi.
O‘quvchining ijodiy fikrlashini rivojlantirishda o‘qituvchining roli nihoyatda
muhimdir. Zero, o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchining tafakkurini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
56
ISSN:3030-3621
faollashtiruvchi, mustaqil fikrlashga yo‘naltiruvchi shaxs sifatida faol ishtirok etishi
kerak. U ijodiy muhit yaratish, har bir o‘quvchining fikriga hurmat bilan yondashish,
noan’anaviy savollar va topshiriqlar orqali fikrlash faoliyatini rag‘batlantirish orqali
ijodiy tafakkurga asos soladi [Musayev J., 2022:23].
Ijodiy tafakkurni rivojlantirishda samarali deb topilgan quyidagi usullardan
foydalanish tavsiya etiladi:
“Aqliy hujum” (brainstorming)
usuli – bu yondashuv orqali o‘quvchilarga erkin
fikr bildirish imkoni yaratiladi. Har qanday g‘oya qadrlanadi va inkor qilinmaydi.
Ayniqsa, matn ustida ishlash, mavzular bo‘yicha yangi fikrlar ilgari surishda bu usul
sezilarli natija beradi.
Muammoli vaziyatlar yaratish
– darsda muayyan savol yoki
masala qo‘yilib, o‘quvchilardan unga turli yechimlar topish so‘raladi. Bu esa ularni
faol fikrlashga, mustaqil qaror qabul qilishga undaydi.
Ijodiy fikrlashni rivojlantirish faqat nazariy bilim bilan chegaralanmasligi kerak.
Aksincha, o‘quvchilarga o‘rgatilgan bilimlarni real hayotda qo‘llashga imkon
beradigan amaliy usullar ko‘proq natija beradi:
Integratsiyalashgan darslar – ona tili fanini adabiyot, tarix, san’at kabi boshqa
fanlar bilan bog‘lab o‘tilgan mashg‘ulotlar o‘quvchilarda kontekstual tafakkur, keng
tasavvur va kreativ yondashuvlarni kuchaytiradi.
Portfolio usuli – o‘quvchining ijodiy ishlari (insho, hikoya, fikrlar, matnli
tahlillar)ni muntazam yig‘ib borish, ularni baholash va tahlil qilish orqali bolaning
rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlash va uni rag‘batlantirish imkonini beradi.
Didaktik o‘yinlar va interaktiv topshiriqlar – bu kabi mashg‘ulotlar o‘quvchini
bevosita darsga jalb qiladi, fikrlashga majbur qiladi va bilimlarni mustahkamlashga
xizmat qiladi. Ayniqsa, rolli o‘yinlar, savol-javoblar, mantiqiy zanjir tuzish kabi
topshiriqlar ijodiylikni ochadi.
Ijodiy fikrlashni rivojlantirish jarayonida o‘qituvchi yetakchi va yo‘naltiruvchi
shaxs sifatida ishtirok etadi. Darsda ijodiy muhitni aynan o‘qituvchi yaratadi. U
quyidagi vazifalarni amalga oshirishi lozim:
- O‘quvchilarni mustaqil fikr bildirishga, erkin mulohaza yuritishga
ilhomlantiradi;
- Har bir o‘quvchining shaxsiy yondashuvini qadrlaydi, fikriga hurmat bilan
yondashadi;
- Darslarni ijodiy va hayotiy yo‘sinda tashkil etadi, quruq grammatikani emas,
balki uni kommunikativ vaziyatlarda qo‘llashni o‘rgatadi;
- O‘quvchilarni savol berishga, fikr almashishga, bahs-munozaralarda
qatnashishga jalb qiladi;
- Har bir mashg‘ulotda yangi g‘oya yoki yangilik yaratish imkoniyatini beradi,
bu esa ijodiy tafakkurning asosiy tamoyillaridan biridir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
57
ISSN:3030-3621
O‘quvchilarda ijodiy fikrlashni shakllantirish bilan bir qatorda, uni to‘g‘ri va
tizimli baholash ham o‘qituvchi zimmasidagi muhim vazifalardan biridir. Chunki
ijodiy fikrni baholash – bu nafaqat natijani o‘lchash, balki o‘quvchining fikr yuritish
jarayonini, yondashuvini va o‘ziga xoslik darajasini aniqlash demakdir.
Ijodiy faoliyatni baholashda an’anaviy yondashuvlar yetarli emas. Bu jarayonda
quyidagi mezonlar asosida yondashuv qo‘llanilishi tavsiya etiladi:
- Yangi g‘oyalarning mavjudligi – o‘quvchining javobida yoki topshiriqda ilgari
surilgan fikrlar yangiligi, odatiy andozadan farqlanishi;
- Mantiqiy izchillik – fikrlar orasidagi bog‘liqlik, asoslanganlik va xulosa
chiqarish qobiliyati;
- Originallik – betakror yondashuv, noodatiy fikr yoki yechim ilgari surilishi;
- Tahlil va taqqoslash qobiliyati – o‘quvchining o‘rganilgan ma’lumotlar asosida
xulosa chiqarishi, muqobil fikrlarni tahlil qilishi;
- Ijodiy ifoda vositalaridan foydalanish – badiiylik, obrazlilik, stilistik
vositalarning o‘rinli ishlatilishi.
Shuningdek, baholashda reyting tizimi, portfolio tahlili, o‘z-o‘zini baholash,
guruhiy fikr bildirish, og‘zaki va yozma mulohazalar asosida baholash kabi zamonaviy
yondashuvlar ham samarali bo‘lishi mumkin. Eng asosiysi, o‘qituvchi baholash
jarayonida o‘quvchining shaxsiy o‘sishini e’tiborga olishi, harakatni qadrlashi, tanqid
emas, rag‘batlantirish yo‘lini tanlashi kerak.
Shu yo‘l bilan baholash nafaqat nazorat vositasi, balki rivojlantiruvchi omilga
aylanishi mumkin.
Ona tili darslarida o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni shakllantirish – ularning
nafaqat til boyligini, balki tafakkur madaniyatini ham rivojlantiradi. Bunda o‘qituvchi
yetakchi rolni bajaradi: u o‘quvchini mustaqil fikrlashga yo‘naltiradi, turli interaktiv
usullar orqali yangicha yondashuvlarni rag‘batlantiradi va eng muhimi, o‘quvchining
shaxsiy fikrini qadrlaydi.
Ijodiy fikrlashni rivojlantirishda an’anaviy metodlardan chiqib, zamonaviy,
amaliy yondashuvlarni qo‘llash – darsni yanada samarali, o‘quvchini esa faol
ishtirokchiga aylantiradi. Shuningdek, ijodiy yondashuvlarni baholash mezonlari va
usullarini aniqlashtirish o‘qituvchining o‘z faoliyatini ham takomillashtirishga xizmat
qiladi. Demak, ona tili darslari nafaqat grammatik bilimlar beriladigan maydon, balki
ijod, tafakkur va shaxsiy rivojlanish makoniga aylanishi kerak.
Shu bilan birga, bu jarayonda o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki
o‘quvchi tafakkurini yo‘naltiruvchi, unda yangicha qarash va yondashuvlarni
shakllantiruvchi murabbiy sifatida namoyon bo‘ladi. U darsni ijodiy tashkil etish, har
bir o‘quvchining fikriga hurmat bilan yondashish va baholash mezonlarini adolatli
belgilash orqali ijodiy muhit yaratadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
58
ISSN:3030-3621
O‘qituvchining samimiyati, erkin fikrlashga ochiqligi va innovatsion usullarni
qo‘llay olish qobiliyati o‘quvchining ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishda hal
qiluvchi omildir. Demak, ijodiy fikrlaydigan avlodni tarbiyalashda eng asosiy kalit –
o‘z ishiga fidoyi, zamonaviy va ilg‘or fikrlovchi o‘qituvchidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Isroilov T. Pedagogik texnologiyalar asoslari. – Toshkent: Fan, 2007. – b. 89.
2.
Jo‘rayev G‘. Ta’lim jarayonida tafakkurni shakllantirish. – Toshkent: Ilm ziyo,
2018. – b. 63–65.
3.
Jo‘rayev Sh.A. Ijodiy tafakkur va uning rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: Falsafa
va huquq instituti, 2012. – b. 47.
4.
Musayev J. O‘quvchilarning mustaqil fikrlash salohiyatini rivojlantirish. –
Samarqand: SAMMU elektron kutubxonasi, 2022. – b. 23.
