Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
51
ISSN:3030-3621
SPORTCHI O‘SMIRLARDA YURAK FAOLIYATIDAGI O‘ZGARISHLARNI
DINAMIKADA O‘RGANISH VA EKG BO‘YICHA TAHLIL QILISH
Toshkent Tibbiot akademiyasi
Ibragimova Lobar Baxtiyarovna
Annotatsiya
Mazkur maqolada sport bilan muntazam shug‘ullanuvchi o‘smir yoshdagi
bolalarning yurak faoliyatidagi o‘zgarishlar elektrokardiografik kuzatuvlar orqali tahlil
qilingan. O‘zbekiston sport maktablari va sportga ixtisoslashtirilgan muassasalarda
tahsil olayotgan o‘quvchilar misolida yuritilgan ushbu tadqiqotda, yurak ritmi va
elektrofiziologik ko‘rsatkichlarning jismoniy yuklamalar ta’sirida qanday o‘zgarishi,
sport yuklamalariga moslashuv darajasi va normativlardan chetga chiqish holatlari
baholangan.
Kalit so‘zlar:
sportchi o‘smirlar, yurak faoliyati, elektrokardiografiya, jismoniy
yuklama, yurak ritmi, sog‘liq monitoringi
Kirish
O‘smirlik – bu organizmning fiziologik va gormonal jihatdan keskin
o‘zgarishlarga uchraydigan bosqichidir. Jismoniy faollik darajasi yuqori bo‘lgan
sportchi o‘smirlar yurak-qon tomir tizimining ham ancha faol ishlashini talab qiladi.
Yurakning sport yuklamalariga bo‘lgan javobi va unga moslashuvi sportchilar
salomatligini ta’minlashda muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. Elektrokardiografiya
(EKG) yurak faoliyatini baholashda eng ishonchli, og‘riqsiz va oddiy diagnostik
vositalardan biri sifatida keng qo‘llaniladi. EKG yordamida yurakning elektr faolligini
o‘lchash, ritmik va strukturaviy o‘zgarishlarni aniqlash imkoniyati mavjud. Ushbu
maqolada O‘zbekiston sharoitida sportchi o‘smirlarda EKG yordamida yurak
faoliyatidagi o‘zgarishlarni tizimli o‘rganishning ilmiy-metodik jihatlari tahlil qilinadi.
Tadqiqot uslubi
Tadqiqot sharoitida sport maktablarida tahsil olayotgan, 14-17 yosh oralig‘idagi
o‘smirlar nazorat sifatida tanlangan. Ularning yurak faoliyati uchta asosiy holatda: dam
olish, jismoniy mashq oldidan va mashqdan so‘ng darhol EKG orqali o‘lchangan.
Tadqiqotda “Cardioline” va unga o‘xshash zamonaviy EKG apparatlaridan
foydalanilgan. Tadqiqot jarayonida EKG signallaridagi yurak ritmi, PQ va QT
intervallari, T-to‘lqini amplitudasi, ST segmenti kabi ko‘rsatkichlar tahlil qilingan.
Olingan ma’lumotlar sport yuklamasining yurak faoliyatiga ta’sirini aniqlash uchun
yetarli darajada statistik qayta ishlangan. Har bir o‘smir uchun shaxsiy ko‘rsatkichlar
qayd etilgan va ularning individual fiziologik xususiyatlari hisobga olingan.
Natijalar va tahlil
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
52
ISSN:3030-3621
O‘rganilgan holatlarda dam olish davrida yurakning nisbatan barqaror va
fiziologik holati kuzatildi. Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullangandan so‘ng esa yurak
ritmining tezlashuvi, elektrofiziologik faoliyatda ayrim o‘zgarishlar – taxikardiya,
sinus aritmiyasi, intervallar va segmentlardagi normativdan og‘ishlar qayd etilgan.
Bunday o‘zgarishlar ko‘pincha fiziologik moslashuv jarayonining belgisi hisoblanadi.
Ayrim holatlarda esa yurak ritmidagi o‘zgarishlar sport yuklamasi miqdorining haddan
ortiqligini yoki organizmning yetarlicha tayyor emasligini bildirishi mumkin. Jadval
va grafik tahlil orqali yurak ritmining har bir bosqichdagi o‘zgarishi aniq tasvirlangan.
1-jadval. Sportchi o‘smirlar yurak faoliyatining holatlarga qarab
ko‘rsatkichlari
Holat
Yurak
urishi
(urish/min)
PQ
interval (ms)
QT
interval (ms)
Dam olish
72
160
400
Mashq
oldidan
88
150
390
Mashqdan
so‘ng
108
140
370
1-rasm. Sportchi o‘smirlarda yurak faoliyati ko‘rsatkichlarining dinamikasi
Muhokama
Sportchilar organizmining yurak faoliyatiga doimiy jismoniy yuklamalarning
ta’siri uzoq muddatli monitoring orqali aniqlanishi mumkin. Elektrokardiografik
usullar aynan shunday monitoringni olib borish uchun ideal vositadir. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatmoqdaki, sportchilar yuragi ko‘p hollarda 'sportchi yuragi' sindromi deb
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
53
ISSN:3030-3621
nomlanuvchi xususiyatlarni namoyon qiladi. Bu holatda yurak ritmi sekinlashadi,
yurak massasi ortadi va intervallar kengayadi. Mazkur o‘zgarishlar patologik emas,
aksincha moslashuv xarakteriga ega. Lekin sportchilar orasida individual farqlar
mavjudligi sababli, har bir holatni alohida tahlil qilish zarur. Sport bilan muntazam
shug‘ullanuvchi o‘smirlar sog‘lig‘i tibbiyot mutaxassislari tomonidan doimiy
kuzatuvda bo‘lishi kerak.
Xulosa va tavsiyalar
Tadqiqotlar asosida quyidagi xulosalar chiqarildi: sportchi o‘smirlarda yurak
faoliyatining jismoniy yuklamaga nisbatan reaksiyasi individual xarakterga ega. Bu
holatni inobatga olib, har bir sportchi uchun alohida monitoring jadvali tuzish va EKG
asosida nazorat qilish zarur. Sport maktablari qoshida tibbiy punktlar faoliyatini
kuchaytirish, EKG diagnostikasini yo‘lga qo‘yish, trener va shifokorlar o‘rtasida
hamkorlikni mustahkamlash tavsiya etiladi. Bunday yondashuv sportchi o‘smirlarning
sog‘lom rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov S. "Sport tibbiyoti asoslari", Toshkent: Tibbiyot, 2022.
2.
Tursunov R. "O‘smirlar fiziologiyasi", Toshkent: Fan, 2021.
3.
World Health Organization. Electrocardiographic Changes in Athletes: Guidelines,
2020.
4.
Назарова Л.Ш. Кардиология в спорте, Москва: Медицина, 2019.
5.
Rakhimov B.T., "Yoshlar salomatligi va yurak ritmi monitoringi", Tibbiy-biologik
fanlar axborotnomasi, 2023.
