Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
7
ISSN:3030-3621
O‘ZBEK TAOM NOMLARINING INGLIZ VA RUS TILLARIDA
IFODALASHDAGI O‘ZGARISHLAR.
O‘zbekiston Davlat jahon tillari
universiteti o‘qituvchisi
Bobojonova Zarina Rashidovna.
Abstrakt
O‘zbek milliy taomlari, nafaqat ularning gastronomik xususiyatlari, balki milliy
madaniyat, tarix va urf-odatlarning ajralmas qismi sifatida ham e’tiborga loyiqdir.
O‘zbek taom nomlarining ingliz va rus tillariga tarjimasi esa, ular bilan bog‘liq
semantik va madaniy o‘zgarishlar keltiradi. Ushbu maqolada, O‘zbek taom
nomlarining ingliz va rus tillariga tarjimasi jarayonida yuzaga keladigan semantik,
leksik va madaniy o‘zgarishlar tahlil qilinadi. Tarjimadagi murakkabliklar, madaniy
tafovutlar va taom nomlarining badiiy asarlarda ishlatilishi ko‘rib chiqiladi. Maqola,
taom nomlarining madaniyatlararo aloqalarda o‘rni va tarjima jarayonidagi
o‘zgarishlarni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek taomlari, tarjima, semantik o‘zgarishlar, ingliz tili, rus tili,
madaniyatlararo aloqalar, leksik tafovutlar, badiiy asarlar, madaniy tafovutlar, taom
nomlari.
Kirish
O‘zbek milliy taomlari xalqning boy madaniy merosining ajralmas qismidir.
Ular nafaqat gastronomik qiymatga ega, balki O‘zbekistonning tarixiy, madaniy va
ijtimoiy kontekstini aks ettiradi. Taom nomlari, bir xalqning an'anaviy ta’mini, o‘ziga
xos tayyorlash usullarini va milliy identifikatsiyasini ifodalaydi. Shuning uchun, bu
nomlarni boshqa tillarga tarjima qilishda, nafaqat lug'aviy, balki madaniy jihatlarga
ham e'tibor qaratish zarur.
O‘zbek taom nomlarining ingliz va rus tillariga tarjimasi jarayoni juda murakkab
va qiyin bo‘lishi mumkin, chunki ko‘plab taomlar nafaqat o‘ziga xos tarkibga, balki
an'anaviy tayyorlash usullariga ham ega. Shuningdek, ba’zi taom nomlarining ingliz
va rus tillaridagi ekvivalentlari yo‘q, bu esa tarjimaning semantik va leksik jihatlarini
o‘zgartiradi. Ingliz va rus tillarida, ko‘pincha, O‘zbek taom nomlari umumiy atamalar
bilan almashtiriladi, bu esa asl nomning madaniy va tarixiy xususiyatlarini
yo‘qotishiga olib keladi.
Ushbu maqolada, O‘zbek taom nomlarining ingliz va rus tillariga tarjima
jarayonidagi o‘zgarishlar tahlil qilinadi. Maqolada, madaniy tafovutlar, semantik
yo‘qotishlar va badiiy asarlarda taom nomlarining ishlatilishiga oid misollar keltiriladi.
Tarjima jarayonidagi o‘zgarishlar va tafovutlar, O‘zbek madaniyatining global
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
8
ISSN:3030-3621
miqyosda qanday tushunilishini va qanday aks ettirilishini tushunishga yordam beradi.
O‘zbek milliy taomlari — bu nafaqat xalqning gastronomik merosi, balki uning
madaniyati, tarixi va urf - odatlarini ham aks ettiruvchi muhim unsurlardir. Taom
nomlarining tarjimasi boshqa tillarga, xususan, ingliz va rus tillariga, juda ko‘p jihatdan
o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Ushbu maqola O‘zbek taom nomlarining ingliz va
rus tillarida qanday ifodalanganini, qanday semantik o‘zgarishlarga uchraganini va bu
jarayonning lingvistik va madaniy o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qiladi.
O‘zbek taom nomlarining ingliz va rus tillariga tarjimasi:
Tarjima jarayonining murakkabligi:
O‘zbek taom nomlarini ingliz va rus
tillariga tarjima qilishda ko‘plab murakkabliklar yuzaga keladi. Bunday tarjima nafaqat
tilning grammatik xususiyatlariga, balki madaniy va an'anaviy jihatlarga ham bog'liq
bo‘ladi. O‘zbek taomlari ko‘pincha o‘ziga xos tayyorlash usuli yoki tarkibiga ega
bo‘lgan nomlar bo‘lib, ularni to‘liq va aniq tarjima qilish qiyin. Ko‘plab o‘zbek taom
nomlari boshqa tillarda aniq yoki to‘liq ekvivalentga ega emas. Bu, ayniqsa, o‘ziga xos
tayyorlanish usullari, mahsulot tarkibi va mahalliy an’analarga bog‘liq taomlar uchun
dolzarbdir.
Masalan:
“Palov”
– ingliz tilida
“pilaf”
deb tarjima qilinadi. Ammo
inglizcha
“pilaf”
atamasi ko‘plab xalqlarda uchraydigan guruchli taomlarning umumiy
nomi sifatida ishlatiladi. O‘zbek palovi esa o‘ziga xos texnologiya, masalliqlar va
pishirish tartibiga ega (masalan, guruch, sabzi va go‘shtning qatlamli holatda
pishirilishi, zira va boshqa milliy ziravorlar ishlatilishi).
“Somsa”
–
ingliz tilida ba’zida
“samosa’
deb beriladi
.
Biroq
“samosa
” hindcha taom
bo‘lib, u shakli, tarkibi va pishirish usuli jihatidan o‘zbek somsasidan farq qiladi.
O‘zbek somsasi tandirda pishiriladi, go‘shtli bo‘ladi va xamirining strukturasida
farqlar mavjud.
Leksik umumlashtirish
O‘zbek taomlarini ingliz yoki rus tillarida ifodalashda ko‘pincha umumiy
tushunchalar ishlatiladi. Bu esa taom nomining o‘ziga xosliklarini yo‘qotadi va uni
boshqa millat taomlari bilan aralashtirib yuboradi.
Masalan:
“Manti”
– ingliz tilida
odatda
“dumplings”
deb tarjima qilinadi. Ammo
“dumplings”
deganda dunyo bo‘ylab
turli xildagi ichi to‘ldirilgan xamir mahsulotlari tushuniladi. O‘zbek mantisi o‘ziga xos
hajm, ichki tarkib (go‘sht, piyoz), va bug‘da pishirish usuliga ega.
“Lag‘mon”
– bu
nom ko‘pincha transliteratsiya qilinadi (“lagman”), lekin ingliz tilida izohsiz berilsa,
anglashilishi qiyin. Chunki bu taom qo‘l bilan tortilgan makaron va sabzavotli sho‘rva
aralashmasidir – bunday kombinatsiya ko‘pchilik xorijiy madaniyatlarda yo‘q.
Madaniy kontekstning yo‘qolishi
Ba’zi taomlar o‘z nomida nafaqat mazmun, balki madaniy, regional yoki diniy
ma’lumotni ham o‘z ichiga oladi. Tarjima vaqtida bu jihatlar ko‘pincha yo‘qoladi.
Masalan:
“Navro‘z palovi”
yoki
“sumalak”
– bu taomlar nafaqat ovqat sifatida, balki
madaniy rasm-rusumlar bilan bog‘liq holda iste’mol qilinadi.
“Sumalak”
tarjima
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
9
ISSN:3030-3621
qilinganda, ingliz tilida
“sweet wheat pudding for Navruz”
kabi izoh bilan berilishi
kerak, chunki bu taomning diniy, tarixiy va rasmiy kontekstini tushunish imkoni
yo‘qoladi.
“Norin”
– bu nom rus tilida ham transliteratsiya qilinadi (“норин”), ammo
uni to‘liq tushuntirmasdan iste’molchi kontekstni tushunmaydi: bu sovuq holda
tortiladigan, qo‘l bilan mayda tug‘ralgan qo‘ylik go‘sht va qo‘l bilan yoyilgan xamir
aralashmasi.
Tarjimadagi stilistik va estetik yo‘qotishlar
Badiiy asarlar yoki gastronomik bloglarda taomlar til uslubi, tasviriylik orqali
beriladi. Tarjima jarayonida bu estetik jihatlar yo‘qoladi yoki soddalashtiriladi.
Misol:
O‘zbek yozuvchisining quyidagi jumlasini olaylik:
“Kattakon laganda palov,
ustida tilladek qizargan qiyma somsalar bilan dasturxon chiroy ochgan.”
Ingliz
tarjimada
bu
jumla
ko‘pincha
soddalashadi:
“On a big platter there was pilaf, served with golden brown meat pastries.”
Bu tarjimada "tilladek qizargan" ifodasi, estetik obrazli ifoda yo‘qoladi. Shuningdek,
"somsa"ning aniq ta’mi va ko‘rinishi ham umumlashtiriladi.
Transliteratsiya va izohlovchi tarjimalar orasidagi muvozanat
Ko‘plab tarjimonlar asl nomni transliteratsiya qilish va yonida izoh berish yo‘lini
tanlaydi. Biroq, bu ham hamma holatda foydali emas, chunki har bir til o‘z fonetik va
morfologik qonunlariga ega.
Xulosa:
O‘zbek taom nomlarini ingliz va rus tillariga tarjima qilishda yuzaga keladigan
murakkabliklar tilning leksik imkoniyatlari, madaniy tafovutlar, konnotativ ma’nolar
va badiiy ifoda uslubining farqlari bilan bog‘liq. Har bir taom o‘zining madaniy
semantikasiga ega bo‘lganligi sababli, tarjimada nafaqat til, balki madaniyatlararo
kompetensiyani ham inobatga olish muhim hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Bassnett,
S.
(2014).
Translation
Studies
(4th
ed.).
Routledge.
Tarjima nazariyasi, madaniy tafovutlar va semantik o‘zgarishlar haqida
umumiy nazariy asos.
2.
Talibjanova A.L. (2024
) Language specificity of youth slang of the english
language
Artificial Intelligent on Science, Technology and Economical
Sciences
3.
Talibjanova A.l. (Poland) 2023 Linguacultural Approach to the Study of Youth
Slang. International Congress on Models and Methods in Modern
investigations.
4.
Bobojonova Z.R. (2024) The formation and functional characteristics of food
names in English and Uzbek languages(based on literary works) Galaxy
International Interdisciplinary research journal (GIIRJ)
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
10
ISSN:3030-3621
5.
Bobojonova Z.R (2025) Ingliz var us tillarida O‘zbek milliy taom nomlarining
qo‘llanilish xususiyatlari Qo‘qon davlat Pedagogika Instituti Ilmiy xabarlari
2025-1-son
6.
Bobojonova Z.R (2022) Basic Approches of Minimization of Vocabulary in
Russian and European Educational Lexicography Bursa,Turkety international
developments in education conference-pages (169-174)
7.
Shukurova Sh.Q. Thebenefits of using a neclectic approach to enhance critical
thinking skills Xalqaro Ilmiy Amaliy Anjuman 2025-29-aprel
8.
Jumayeva S.M. (2024)Usage of New Methods in Teaching Phraseology
International Journal of Trend in Scientific Research and Analysis-
Exploringinnovations Vol 8, Issue 3, ISSN-2456-6470 b.23-25
9.
Jumayeva S.M.(2024) The importance of teaching phraseological units on the
basis of texts Western Europian Journal of Modern Experiments and scientific
Methods Vol 2, Issue 6, June 2024 ISSN-(E): 2942-1896 b. 185-187
