Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
128
ISSN:3030-3621
INNOVATSION FAOLIYATGA INVESTITSIYALARNI MOLIYAVIY
BOSHQARISH YO‘LLARI
Xayriddinov Farrux Olimjon o`g`li
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada innovatsion faoliyatni moliyalashtirishda
investitsiyalarning o‘rni, ularni boshqarish tamoyillari va moliyaviy boshqaruvning
samarali mexanizmlari tahlil qilinadi. Innovatsion jarayonlar iqtisodiy o‘sishning
muhim drayveri sifatida ko‘rilib, ularga jalb qilinayotgan investitsiyalarning oqilona
boshqarilishi orqali texnologik rivojlanish va raqobatbardoshlik darajasi oshirilishi
mumkinligi asoslab beriladi. Maqolada investitsion strategiyalar, moliyaviy
rejalashtirish, investitsiya loyihalarining baholash usullari va risklarni boshqarish
choralari yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekiston misolida innovatsion faoliyatni
moliyalashtirishdagi mavjud holat va rivojlanish istiqbollari o‘rganiladi. Maqola
natijalariga ko‘ra, investitsiya resurslarining diversifikatsiyasi, davlat-xususiy
sheriklik mexanizmlarini takomillashtirish va moliyaviy monitoring tizimlarini
kuchaytirish innovatsion faoliyatni rag‘batlantirishga xizmat qilishi mumkinligi xulosa
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Innovatsion faoliyat, investitsiya, moliyaviy boshqaruv, risklarni
boshqarish, investitsion strategiya, loyiha samaradorligi, texnologik rivojlanish,
davlat-xususiy sheriklik, O‘zbekiston iqtisodiyoti, investitsiya muhit.
Abstract.
This article analyzes the role of investments in financing innovative
activities, the principles of their management and effective mechanisms of financial
management. Innovative processes are seen as an important driver of economic growth,
on the basis of which the level of technological development and competitiveness can
be increased through the rational management of investments involved in them. The
article covers investment strategies, financial planning, valuation methods of
investment projects and risk management measures. Also, on the example of
Uzbekistan, the current state and development prospects in financing innovative
activities are studied. According to the results of the article, it is concluded that
diversification of investment resources, improving the mechanisms of public-private
partnerships and strengthening financial monitoring systems can serve to stimulate
innovative activities.
Keywords:
innovative activity, investment, financial management, risk
management, investment strategy, project efficiency, technological development,
public-private partnership, economy of Uzbekistan, investment environment.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
129
ISSN:3030-3621
Kirish
Bozor
iqtisodiyoti
sharoitida
mamlakatning
barqaror
taraqqiyoti,
raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish va yangi ish o‘rinlarini yaratish bevosita
innovatsion faoliyatga va unga yo‘naltirilgan investitsiyalarning samarali
boshqarilishiga bog‘liq. Innovatsion faoliyatning rivoji zamonaviy texnologiyalar,
ilg‘or ilmiy-texnik ishlanmalar va yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar yaratish
imkonini beradi. Shu sababli, innovatsiyalarga yo‘naltirilgan investitsiyalarni
moliyaviy jihatdan to‘g‘ri boshqarish bugungi kundagi eng dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan so‘nggi yillarda innovatsion
iqtisodiyotni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan,
“Innovatsion
rivojlanish strategiyasi to‘g‘risida”gi PQ-5544-sonli qaror (21.09.2018)
,
“Ilm-fan
va innovatsiyalarni rivojlantirishni jadallashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PQ-4769-sonli qaror (2020-yil 10-iyun)
va **“2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”**da innovatsion faoliyatni
moliyalashtirish manbalarini kengaytirish, xususan, xususiy investitsiyalarni jalb
qilish, davlat-xususiy sheriklik asosida loyihalarni amalga oshirish choralari
belgilangan.
Bugungi kunda
Innovatsion rivojlanish vazirligi
,
Iqtisodiyot va moliya
vazirligi
, shuningdek,
“Ilm-fan va innovatsiyalarni rivojlantirish jamg‘armasi”
tomonidan innovatsion loyihalarning moliyaviy qo‘llab-quvvatlanishi uchun alohida
dasturlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasida biznes
muhitini yaxshilash, investitsion faoliyatni erkinlashtirish, soliq va bojxona imtiyozlari
yaratish orqali innovatsiyalarni rag‘batlantirish yo‘nalishida muhim islohotlar olib
borilmoqda.
Mazkur maqolada innovatsion faoliyatga yo‘naltirilgan investitsiyalarni
moliyaviy
boshqarishning
zamonaviy
yondashuvlari,
ulardan
foydalanish
samaradorligini oshirish yo‘llari va O‘zbekiston sharoitida mavjud muammolar tahlil
qilinadi.
Innovatsion faoliyat — yangi g‘oyalarni amaliyotga tatbiq etish orqali ilmiy-
texnikaviy yutuqlarga erishishni va ularni tijoratga yo‘naltirishni nazarda tutadi. Ushbu
faoliyatning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan moliyaviy resurslarning yetarliligi va ular
ustidan oqilona nazoratning mavjudligiga bog‘liq. Shu sababli, investitsiyalarni jalb
qilish va ularni samarali moliyaviy boshqarish innovatsion muhitni shakllantirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Innovatsiyalarga yo‘naltirilgan investitsiyalar, odatda, yuqori xavf va uzoq
muddatli qaytish davri bilan tavsiflanadi. Bu esa investorlardan aniq moliyaviy
strategiyani, xavf-xatarlarni baholash ko‘nikmalarini va pul oqimlarini boshqarish
qobiliyatini talab qiladi. Shuning uchun, innovatsion loyihalarga investitsiya
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
130
ISSN:3030-3621
kiritishdan oldin moliyaviy audit, investitsiya samaradorligini baholash usullari va
kapitalni oqilona taqsimlash bo‘yicha puxta rejalashtirish ishlari olib borilishi zarur.
Innovatsion loyihalarda investitsiyalarni moliyaviy boshqarish quyidagi
funksiyalarni o‘z ichiga oladi:
Investitsion rejalashtirish
– innovatsion g‘oyalarni real investitsiya
loyihalariga aylantirish uchun zarur moliyaviy hisob-kitoblarni olib borish;
Moliyaviy risklarni boshqarish
– loyiha muvaffaqiyatsiz bo‘lishi ehtimoliga
qarshi sug‘urtalash, zarur moliyaviy zaxiralarni shakllantirish;
Kapital tuzilmasini boshqarish
– o‘z va qarz mablag‘lari nisbatini
optimallashtirish;
Likvidlikni ta’minlash
– naqd pul oqimlari va to‘lov qobiliyatini doimiy
nazorat qilish;
Nazorat va monitoring
– investitsiya mablag‘larining maqsadli sarflanishi va
rejalashtirilgan natijalarga erishish monitoringi.
Moliyaviy boshqaruvda foydalaniladigan asosiy usullarga
NPV (sof hozirgi
qiymat)
,
IRR (ichki rentabellik darajasi)
,
Payback Period (qaytish muddati)
va
PI (foyda indeksi)
kiradi. Ushbu usullar loyihaning iqtisodiy samaradorligini
aniqlashga imkon beradi.
O‘zbekiston innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish yo‘lida bir qator muhim
islohotlarni amalga oshirmoqda. Jumladan:
“Ilm-fan va innovatsiyalarni rivojlantirish jamg‘armasi”
tomonidan yillik
asosda ilmiy-tadqiqot va startap loyihalar uchun grant mablag‘lari ajratilmoqda;
Innovatsion
rivojlanish
vazirligi
tomonidan “Innovatsion g‘oyalar
yarmarkasi”, “Startup Uzbekistan” kabi platformalar orqali moliyalashtirishga
munosib loyihalar aniqlanmoqda;
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh)
asosida ilm-fan, tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va
boshqa sohalarda texnologik loyihalarga sarmoya kiritish bo‘yicha huquqiy baza
yaratilgan.
Biroq, hali ham ayrim muammolar mavjud: xususiy sektorning ishtiroki past,
venchur kapital bozori deyarli shakllanmagan, investitsiyalarning qaytish
mexanizmlari noaniq. Shuningdek, loyihalarni baholashda xalqaro moliyaviy
standartlardan foydalanish darajasi past bo‘lib, investorlar ishonchini pasaytiradi.
Innovatsion
faoliyatga
yo‘naltirilgan
investitsiyalarning
moliyaviy
boshqaruvini takomillashtirish quyidagi yo‘nalishlar orqali amalga oshirilishi mumkin:
Moliyaviy monitoring tizimlarini joriy etish
– investitsiya mablag‘lari
harakatini onlayn kuzatish imkonini beruvchi raqamli platformalarni tatbiq
etish;
Venchur fondlar va texnoparklar tarmog‘ini kengaytirish
– ilg‘or
texnologik yechimlarni tezkor tijoratlashtirishga sharoit yaratish;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
131
ISSN:3030-3621
Moliyaviy savodxonlik va menejment bo‘yicha treninglar o‘tkazish
–
innovatsion loyihalarni yurgizuvchi startaplar va tashkilotlar uchun;
Davlat kafolatlari va soliq imtiyozlarini kengaytirish
– xususiy investorlar
uchun moliyaviy xavflarni kamaytirish chorasi sifatida.
Rasm 1. O‘zbekistonda innovatsion faoliyatni moliyalashtirish
manbalarining tuzilmasi: 2020 va 2024-yillar taqqoslanishi
Yuqoridagi
diagrammada
O‘zbekistonda
innovatsion
faoliyatni
moliyalashtirishda turli manbalar ulushi 2020 va 2024-yillar kesimida taqqoslab
ko‘rsatilgan.
Tahlil:
2020-yilda asosiy ulushni
davlat grantlari (35%)
egallagan bo‘lsa, 2024-yilga
kelib bu ko‘rsatkich 30% ga kamaygan. Bu xususiy sektor faollashayotganidan
dalolat beradi.
Xususiy investitsiyalar
20% dan 28% gacha o‘sgan bo‘lib, bu innovatsion
muhitga bo‘lgan ishonchning ortayotganini anglatadi.
Xalqaro moliyaviy mablag‘lar
va
davlat-xususiy sheriklik (DXSh)
loyihalari
ham sezilarli o‘sishga erishgan, bu esa O‘zbekistonning ochiq va
integratsiyalashgan investitsiya siyosatini aks ettiradi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasi innovatsion iqtisodiyotga o‘tish yo‘lida izchil
islohotlarni amalga oshirib kelmoqda. Bu jarayonda investitsiyalarning oqilona
boshqarilishi muhim omillardan biri sifatida maydonga chiqmoqda. Innovatsion
faoliyat yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar yaratish, raqobatbardoshlikni
oshirish va iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Tahlillar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
132
ISSN:3030-3621
shuni ko‘rsatdiki, innovatsion loyihalarning muvaffaqiyati moliyalashtirish
manbalarining diversifikatsiyasi, moliyaviy boshqaruv mexanizmlarining aniqligi va
samaradorligiga bevosita bog‘liqdir.
So‘nggi yillarda davlat grantlari va xalqaro moliyaviy institutlar ko‘magida
ko‘plab innovatsion loyihalar yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa-da, xususiy investorlar va
venchur fondlar ishtiroki hozircha past darajada qolmoqda. Moliyaviy monitoring
tizimlarining yetarlicha shakllanmagani, loyiha risklarining chuqur tahlil qilinmasligi
va kapital samaradorligini baholashdagi kamchiliklar innovatsion muhitga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
TAKLIFLAR
Investitsion strategiyalarni ishlab chiqishda raqamli moliyaviy tahlil
usullaridan keng foydalanish
– bu loyiha xavfini oldindan baholash va qaror qabul
qilish sifatini oshiradi.
Moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish
– davlat, xususiy
sektor va xalqaro institutlar o‘rtasida muvozanatli moliyaviy oqimni ta’minlash zarur.
Venchur kapital va texnoparklar infratuzilmasini rivojlantirish
–
startaplar uchun qulay moliyaviy muhit yaratilib, texnologik g‘oyalar tezroq
tijoratlashadi.
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) loyihalariga soliq va kredit
imtiyozlarini joriy etish
– xususiy investorlar ishtirokini rag‘batlantirishga xizmat
qiladi.
Moliyaviy monitoring va nazoratni kuchaytirish
– investitsiya
mablag‘larining maqsadli va samarali sarflanishi ustidan raqamli nazorat mexanizmlari
joriy qilinishi lozim.
Innovatsion faoliyatni baholovchi yagona axborot bazasi yaratish
–
investorlar uchun ochiq, ishonchli va tizimli ma’lumotlarni taqdim etish muhim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 21-sentabrdagi PQ–5544-sonli
Qarori “Innovatsion rivojlanish strategiyasi to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-iyundagi PQ–4769-sonli
Qarori “Ilm-fan va innovatsiyalarni rivojlantirishni jadallashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi rasmiy hisobotlari
(2020–2024).
5.
Mirzayev I. Innovatsion iqtisodiyot asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. – 240
b.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
133
ISSN:3030-3621
6.
Karimov N.N. Investitsiyalar iqtisodiyoti. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021.
– 312 b.
7.
Qurbonov A., To‘laganov S. Moliyaviy menejment. – Toshkent: Iqtisodchi, 2020.
– 278 b.
8.
Gulyamov S.S., Adizov B.S. Davlat-xususiy sheriklik asoslari. – Toshkent: “Ilm-
Ziyo”, 2019. – 198 b.
9.
Fayzullayev D. Innovatsion menejment. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2023. –
204 b.
10.
OECD. “Fostering Innovation in the Public Sector: The Case of Uzbekistan.”
OECD iLibrary, 2021.
11.
World Bank. “Uzbekistan Country Economic Memorandum: Growth and Job
Creation.” Washington, 2022.
