Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
155
ISSN:3030-3621
AYOLLARDA MASTOPATIYA VA MASTITLAR: KELIB CHIQISH
SABABLARI, DAVOLASH VA PROFILAKTIKASI
NAZIRAXON USMONOVA USMONOVNA
Buvayda Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
Hamshiralik ishi kafedrasi mudiri
NIGORA SOBIROVA ILHOMJON QIZI
Buvayda Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
Akusherlik va ginekologiyada hamshiralik ishi fani o‘qituvchisi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada ayollarda uchraydigan ko‘krak bezlari kasalliklari –
mastopatiya
va mastitlarning kelib chiqish sabablari, ularning klinik ko‘rinishlari,
tashxislash usullari, davolash yo‘llari hamda profilaktik choralar yoritilgan.
Mastopatiya – ko‘krak bezlarining gormonal nomutanosiblikka bog‘liq bo‘lgan
o‘zgarishlari bo‘lib, u ko‘pincha og‘riq, shishish va bezovtalik bilan namoyon bo‘ladi.
Mastit esa, ko‘proq emizikli ayollarda uchraydigan, yallig‘lanish bilan kechuvchi
kasallik bo‘lib, bakterial infeksiya sababli yuzaga keladi. Maqolada shuningdek,
sog‘lom turmush tarzining ahamiyati, muntazam tibbiy ko‘riklarning roli va
kasalliklarning oldini olishga qaratilgan samarali usullar ham ko‘rib chiqilgan. Mazkur
mavzu ayollar salomatligini asrash, erta tashxis va davolash muhimligini targ‘ib
qilishda katta ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar
:
mastopatiya, mastit, ko‘krak bezi, gormonal nomutanosiblik,
yallig‘lanish, emizikli ayollar, tashxislash, davolash, profilaktika, ayollar salomatligi
KIRISH
Ayollar salomatligi jamiyatning sog‘lom rivojlanishi va avlodlarning barkamol
voyaga yetishida muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, ko‘krak bezlari sog‘lig‘i ayol
organizmidagi gormonal muvozanat, reproduktiv funksiyalar va umumiy
psixofiziologik holat bilan bevosita bog‘liqdir. So‘nggi yillarda ko‘krak bezlari
kasalliklari, xususan mastopatiya va mastit holatlari tobora ko‘payib bormoqda.
Ushbu kasalliklar ayollarda nafaqat jismoniy noqulaylik, balki psixologik bosim,
hayot sifatining pasayishi va sog‘liq uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
Mastopatiya — bu ko‘krak bezlarining gormonal o‘zgarishlarga javoban yuzaga
keladigan fibroz-kistoz holati bo‘lib, u ko‘p hollarda og‘riq, shishish va bo‘lakchalar
bilan namoyon bo‘ladi. Mastit esa, ayniqsa emizikli ayollarda uchraydigan ko‘krak
bezining yallig‘lanish kasalligi bo‘lib, ko‘pincha infeksiyalarning kirishi bilan bog‘liq.
Ushbu muammolarning erta aniqlanishi, to‘g‘ri davolanishi va samarali profilaktikasi
ayollar salomatligini saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
156
ISSN:3030-3621
Mazkur ishda ayollarda mastopatiya va mastitning kelib chiqish omillari, klinik
belgilar, zamonaviy tashxis va davolash usullari, shuningdek, ushbu kasalliklarning
oldini olishga qaratilgan profilaktik choralar keng yoritiladi.
ASOSIY QISM
Mastopatiya ayollar orasida keng tarqalgan ko‘krak bezlari kasalligi bo‘lib, u
asosan gormonal muvozanatning buzilishi natijasida yuzaga keladi. Bu kasallikning
kelib chiqishiga stress, noto‘g‘ri ovqatlanish, abortlar, tug‘ruqdan so‘ng emizmaslik,
qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi kabi omillar sabab bo‘ladi. Bundan tashqari,
ayol organizmida estrogen gormonining ortiqcha ishlab chiqarilishi ham
mastopatiyaning rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Mastopatiya bilan og‘rigan ayollarda ko‘krak bezlarida og‘riq, shishish, hayz
ko‘rishdan oldin sezilarli og‘irlik hissi, hamda qo‘llar bilan tekshirganda bo‘lakchalar
sezilishi mumkin. Shu bois ayollar o‘z organizmini yaxshi tanib, muntazam ravishda
ko‘krak bezlarini mustaqil tekshirib borishlari kerak.
Zamonaviy
diagnostika
usullari, jumladan, ultratovush tekshiruvi va mammografiya yordamida kasallikning
erta bosqichini aniqlash mumkin.
Mastit, asosan emizikli ayollarda kuzatiladigan yallig‘lanishli kasallik bo‘lib, u
gigiyena qoidalariga amal qilinmasligi, ko‘krak so‘rg‘ichlarida yoriqlar paydo bo‘lishi
yoki sutning to‘liq chiqmasligi tufayli rivojlanadi. Mastitning ilk belgilariga isitma,
ko‘krakda og‘riq va qizarish, umumiy holsizlik kiradi. Bunday holatlarda emizishni
to‘xtatmasdan, aksincha to‘g‘ri usulda davom ettirish, sutni chiqarib tashlash va
shifokor tavsiyasiga binoan davolanish lozim bo‘ladi.
Profilaktika masalasiga alohida e’tibor qaratish zarur. Ayollar uchun sog‘lom
turmush tarzi, doimiy jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish, uyqu tartibini saqlash,
stressni kamaytirish va ginekologik tekshiruvlardan muntazam o‘tish mastopatiya va
mastitning oldini olishda muhim omillardir. Emizikli ayollar uchun esa gigiyenani
saqlash, ko‘krakni to‘g‘ri parvarish qilish va sutni to‘liq chiqarib borish asosiy
profilaktik chora sifatida qaraladi.
Shuningdek, ayollarning o‘z salomatligiga bo‘lgan mas’uliyatini oshirish, ularni
sog‘lom turmush tarziga jalb etish va sog‘lomlik madaniyatini shakllantirish jamiyat
miqyosida olib borilishi lozim bo‘lgan dolzarb vazifadir. Ayollarning o‘z vaqtida
shifokorga murojaat qilishi, tibbiy maslahatlar asosida harakat qilishi bilan ko‘plab
og‘ir asoratlarning oldi olinadi.
Quyida ayollarda mastopatiya va mastit kasalliklari bo‘yicha kreativ va amaliy
misollarni tahliliy tarzda jadval ko‘rinishida taqdim etaman. Har bir misol real hayotga
yaqin, foydali tajriba va amaliy yechim bilan yoritilgan.
Mastopatiya va Mastit bo‘yicha amaliy misollar jadvali
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
157
ISSN:3030-3621
Vaziyat (Real holat)
Muammo
Amaliy Yondashuv (Tahlil va
Yechim)
Yosh onaning
ko‘kragida hayzdan
oldin shish va og‘riq
paydo bo‘ladi
Gormonal
nomutanosiblik
tufayli mastopatiya
alomatlari
O‘z-o‘zini muntazam tekshirish odatiga
aylantirish, ayol har oyning bir kuni
ko‘krak bezlarini tekshiradi. Parhezga
qatiy rioya qiladi: kofein, yog‘li va
qovurilgan ovqatlarni kamaytiradi,
gormonal tekshiruvdan o‘tadi.
Emizikli ona
ko‘krakda og‘riq va
isitmani sezadi
Bakterial infeksiya
sababli mastit
boshlanishi
Ona ko‘kragini iliq suv bilan massaj
qiladi, har emizishdan oldin qo‘llarni
yuvadi. Har 2-3 soatda emizadi, sutni
to‘liq chiqarib turadi. Yallig‘lanish
kuchaysa, darhol shifokorga murojaat
qiladi.
Ishbilarmon ayol
doimiy stress, kam
harakat va nosog‘lom
turmush tarzi tufayli
o‘zida bezovtalik
sezadi
Stress va passiv
hayot mastopatiya
xavfini oshiradi
Har kuni ertalab 30 daqiqa piyoda
yurishni odat qiladi, dam olish paytida
meditatsiya va nafas mashqlarini
qo‘llaydi. Ish joyida ham oraliq
harakatlarni kiritadi.
Ayol abortdan keyin
ko‘krakda o‘zgarish
sezmoqda
Gormonal tizimga
salbiy ta’sir
ko‘rsatgan
Har 6 oyda ginekologik va
mammologik ko‘rikdan o‘tadi. Tabiiy
gormonal muvozanatni tiklash uchun
shifokor nazoratida o‘simlik
damlamalari va vitaminlar qabul qiladi.
Ona sut ko‘kragida
to‘liq chiqmaydi,
shishib qoladi
Sut tiqilib mastit
rivojlanmoqda
Har emizishdan oldin ko‘krakni iliq
kompress bilan tayyorlaydi. Ko‘krakni
eng avval bo‘shagan tomonidan
emizishni boshlaydi. Sut tiqilishi
kuchaysa, sut sog‘uvchi qurilmadan
foydalanadi.
Ayol o‘zida ko‘krakda
kichik bo‘lakcha
sezmoqda
Mastopatiya
belgilaridan biri
Shoshilmasdan, ammo beparvo
bo‘lmay, mammografiya qilish uchun
klinikaga boradi. Natijaga qarab
shifokor tavsiyasi asosida davolanishni
boshlaydi. O‘z tanasiga mehr bilan
qarashni o‘rganadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
158
ISSN:3030-3621
XULOSA
Ayollar sog‘lig‘i, ayniqsa ko‘krak bezlari bilan bog‘liq kasalliklar – mastopatiya
va mastit, zamonaviy tibbiyotning dolzarb muammolaridan biri sanaladi. Bu kasalliklar
nafaqat ayolning jismoniy holatiga, balki uning ruhiy-psixologik holatiga, kundalik
hayot sifati va farovonligiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mastopatiya asosan gormonal nomutanosiblik,
stress, noto‘g‘ri turmush tarzi va reproduktiv tizimdagi o‘zgarishlar bilan chambarchas
bog‘liq. Mastit esa ko‘proq gigiyenaga rioya qilinmasligi va emizish jarayonidagi
noto‘g‘ri amaliyotlar natijasida yuzaga chiqadi. Har ikkala kasallik ham erta aniqlansa,
samarali davolanadi va og‘ir asoratlar oldi olinadi.
Profilaktika choralari sifatida ayollarga sog‘lom turmush tarziga rioya qilish, o‘z
organizmiga e’tiborli bo‘lish, ko‘krak bezlarini muntazam tekshirib borish, shifokor
ko‘rigidan muntazam o‘tish, to‘g‘ri ovqatlanish va stressni boshqarish tavsiya etiladi.
Ayniqsa, emizikli onalar uchun gigiyena va to‘g‘ri emizish usullari mastitning oldini
olishda muhim o‘rin tutadi.
Shunday qilib, mastopatiya va mastitni erta aniqlash, to‘g‘ri davolash va
profilaktikasi orqali ayollarning sog‘ligini saqlash, ularning hayot sifati va jamiyatdagi
faol ishtirokini ta’minlash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
To‘xtayeva S.S. – Ginekologiya asoslari, O‘zbekiston Tibbiyot Akademiyasi
nashriyoti, Toshkent, 2020.
2.
Juraev M.M., Mavlanov D.I. – Akusherlik va ginekologiya, Tibbiyot nashriyoti,
Toshkent, 2019.
3.
Toshpo‘latova M.T. – Ayollar salomatligi va uni muhofaza qilish yo‘llari,
"O‘qituvchi" nashriyoti, Toshkent, 2021.
4.
Karimova G.X. – Onalik va bolalikni muhofaza qilish, Toshkent Tibbiyot
Akademiyasi nashriyoti, 2018.
5.
Ortiqova N.N. – Ayollarda uchraydigan kasalliklar: sabablari, oldini olish va
davolash usullari, “Fan va texnologiya” nashriyoti, Toshkent, 2022.
