Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
255
ISSN:3030-3621
HOZIRGI O'ZBEK ADABIY TILIDA UNDOSHLAR TASNIFI (FIZIK-
AKUSTIK, ANATOMIK-FIZIOLOGIK VA FUNKSIONAL- FONOLOGIK
ASPEKTLARI)
Aqmirzayeva Zarnigor
Chirchiq davlat pedagogika
universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi undosh tovushlar
fizik-akustik, anatomik-fiziologik va funksional-fonologik aspektlarda o‘rganiladi.
Har bir aspekt fonetik va fonologik tahlillar asosida yoritilib, undoshlarning talaffuz
mexanizmi, tovush to‘lqinlarining fizik xususiyatlari, hamda til tizimidagi funksional
o‘rni ko‘rib chiqiladi. Maqola tilshunoslikda fonetika va fonologiyaning o‘zaro
bog‘liqligini yoritishda yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
undosh tovushlar, fonetika, fonologiya, fizik-akustik, anatomik-
fiziologik, funksional-fonologik aspekt, o‘zbek tili
Kirish
O‘zbek adabiy tilining tovush tizimini har tomonlama anglash uchun fonetika va
fonologiya fanlarining o‘zaro uyg‘unlikda olib boriladigan yondashuvlari muhim
ahamiyatga ega. Ayniqsa, undosh tovushlar — o‘zlarining murakkab artikulyatsiyasi,
akustik tabiati va fonologik funksiyalari bilan — tilshunoslikdagi muhim tahlil
obyektlaridan biri hisoblanadi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida undosh tovushlarni
o‘rganishda ularning fizik-akustik, anatomik-fiziologik va funksional-fonologik
xususiyatlarini chuqur o‘rganish lozim. Quyida ushbu jihatlar asosida mavjud
undoshlar tizimi tahlil qilinadi.
Avvalo, fizik-akustik aspekt nuqtayi nazaridan undosh tovushlar tovush
to‘lqinlarining spektral tavsifi, chastotasi va amplitudasi asosida farqlanadi. Undoshlar,
odatda, vokal yo‘lining to‘silishi yoki torayishi natijasida yuzaga keladi. Masalan,
portlovchi undoshlar — [p], [t], [k] — qisqa vaqt oralig‘ida yuqori bosim ostida yuzaga
kelib, to‘satdan portlaydi. Bunday tovushlarning akustik modelini spektrograf yoki
osiloskop orqali o‘rganish mumkin. Shovqinli undoshlar — [s], [sh], [x] kabi tovushlar
— esa uzluksiz shovqinli spektrni hosil qiladi va ularning amplitudasi davomiylik
bo‘yicha aniqlanadi. Bu jihatlar nutqning tovush xususiyatlarini ilmiy ravishda
o‘lchash va tahlil qilish imkonini beradi.
Keyingi muhim jihat — anatomik-fiziologik aspekt bo‘lib, undosh tovushlarning
hosil bo‘lishida inson nutq apparatining faol ishtiroki kuzatiladi. Til, tanglay, tishlar,
lablar, hiqildoq kabi a’zolar undoshlarning artikulyatsiyasida asosiy rol o‘ynaydi.
Masalan, [k], [g] kabi orqa til undoshlari tilning orqa qismi bilan tanglay orqasining
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
256
ISSN:3030-3621
yaqinlashuvi natijasida hosil bo‘ladi; [b], [p], [m] esa lablar orasidagi to‘silish orqali
yuzaga keladi. Tanglay-tillik undoshlar — [sh], [ch], [j] — tilning old qismi va tanglay
orasidagi to‘siq bilan paydo bo‘ladi. Bu harakatlarning fiziologik mexanizmi talaffuz
aniqligiga va nutq ravonligiga ta’sir etadi. Artikulatsion jarayonlar aniqligi til
o‘rganish, logopediya va nutq terapiyasida ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, funksional-fonologik aspekt undosh tovushlarning til tizimidagi
kommunikativ rolini tahlil qiladi. O‘zbek tilida undosh fonemalar leksik birliklarning
ma’nolarini farqlashda ishtirok etadi. Masalan, “tol” va “pol”, “bog‘” va “do‘g‘” kabi
so‘zlar orasidagi farq aynan undosh fonemalar orqali yuzaga chiqadi. Bu ularning
fonematik funksiyasidan dalolat beradi. Bundan tashqari, undoshlar urg‘u joylashuvi,
so‘zlarning ritmik tuzilmasi, morfologik shakllanishi va sintaktik qurilmalarda ham
muhim rol o‘ynaydi. Jumladan, ba’zi undoshlar so‘z boshida yoki oxirida kelishiga
qarab so‘z turkumi yoki grammatik shaklni belgilashda qatnashadi. Bu esa til
tizimining struktura va tizimli xususiyatlarini yoritadi.
Undosh tovushlarning fizik-akustik, anatomik-fiziologik va funksional-fonologik
jihatlarda chuqur o‘rganilishi o‘zbek adabiy tilining fonologik tizimini har tomonlama
tushunishga zamin yaratadi. Bunday ko‘p qirrali yondashuv tilshunoslik nazariyasi va
amaliyoti uchun ham muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa
Hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi undosh tovushlarning har tomonlama o‘rganilishi
tilshunoslik fanining dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Undoshlar nafaqat fonetik
strukturani, balki fonologik tizimdagi ma’no farqlovchi, morfologik shakllantiruvchi
va sintaktik moslashtiruvchi funksiyalarga ega bo‘lib, tilning barqarorligi va rivojida
muhim rol o‘ynaydi. Fizik-akustik tahlillar orqali undoshlarning tovush to‘lqinlariga
oid texnik parametrlari aniqlanadi, anatomik-fiziologik yondashuv esa ularning
artikulyatsion bazasini tushunishga yordam beradi. Funksional-fonologik aspekt orqali
esa undoshlarning lingvistik tizimdagi o‘rni, ularning kommunikativ va semantik
yuklamalari tahlil qilinadi. Ushbu uch yondashuv asosida olib borilgan tadqiqotlar
o‘zbek fonologiyasini chuqurroq anglashga xizmat qiladi hamda fonetika, fonologiya,
nutq terapiyasi, lingvodidaktika kabi sohalarda amaliy qo‘llanilishga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abduazizov A. A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fonetikasi. — Toshkent: Fan, 2006.
2.
Jo‘raev M. A. O‘zbek tilining fonologik tizimi. — Toshkent: O‘zbekiston, 1998.
3.
Ismoilov Z. I. Nutq tovushlarining fiziologik va akustik xususiyatlari. — Toshkent:
TDPU nashriyoti, 2011.
4.
G‘afurov A. va boshqalar. Fonetikadan amaliy mashg‘ulotlar. — Toshkent:
O‘qituvchi, 1994.
5.
Maddieson, I. Patterns of Sounds. — Cambridge University Press, 1984.
