Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
253
ISSN:3030-3621
HOZIRGI O'ZBEK ADABIY TILIDA SO'Z SHAKLLARI ORFOEPIYASI
Sobirova Dilnoza
Chirchiq davlat pedagogika
universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hozirgi o‘zbek adabiy tilida so‘zlarning
talaffuzi, ya’ni orfoepiyasi haqida fikr yuritiladi. Tilshunoslikning muhim sohalaridan
biri bo‘lgan orfoepiya adabiy tilning og‘zaki shaklida so‘zlarni qanday to‘g‘ri aytish
kerakligini belgilaydi. Maqolada kundalik hayotda va ommaviy axborot vositalarida
uchraydigan talaffuz xatolari, ularning sabablari va adabiy til me’yorlariga qanday zid
kelishi muhokama qilinadi. Shuningdek, to‘g‘ri talaffuzning o‘zbek tilining madaniyati
va estetik go‘zalligini saqlashdagi o‘rni ham yoritiladi. Orfoepik me’yorlarga amal
qilish — bu nafaqat chiroyli so‘zlash, balki tilga hurmat bilan munosabatda bo‘lishdir.
Kalit so‘zlar:
orfoepiya, talaffuz, adabiy til, og‘zaki nutq, to‘g‘ri aytish,
me’yor, fonetika
Kirish
O‘zbek tili — xalqimizning bebaho ma’naviy merosi, milliy o‘zligimizning
ajralmas bir qismidir. Bu tilning boyligi nafaqat so‘z boyligida, balki uning adabiy
me’yorlarida, og‘zaki va yozma shakldagi aniqligida, estetik go‘zalligida ham
namoyon bo‘ladi. O‘zbek adabiy tilining muhim jihatlaridan biri bu — so‘zlarni
to‘g‘ri, me’yorga muvofiq aytish, ya’ni orfoepiyadir. Orfoepiya — til madaniyatining
asosi bo‘lib, to‘g‘ri talaffuz qilish qoidalarini o‘rgatadi. Afsuski, kundalik hayotda bu
me’yorlarga doimo amal qilinavermaydi. Ko‘plab so‘zlar yozuvdagi shaklidan farq
qilgan holda talaffuz qilinadi. Masalan, “bo‘ladi” so‘zi ko‘pincha “buladi”, “kelmaydi”
esa “kelmidi” tarzida aytiladi. Bunday og‘zaki nutqdagi oddiylashish holatlari
norasmiy suhbatlarda tabiiy tuyulishi mumkin, ammo adabiy nutqda va ommaviy
axborot vositalarida bunday talaffuz noto‘g‘ri hisoblanadi. Bu kabi xatoliklar asta-
sekinlik bilan umumiy til madaniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, urg‘uning noto‘g‘ri qo‘yilishi ham o‘zbek tilida ko‘p
uchraydigan muammo hisoblanadi. Masalan, “xalqaro” so‘zini ba’zilar “xalqaró”
tarzida noto‘g‘ri aytadi, holbuki to‘g‘ri shakli “xálqaro” bo‘lishi lozim. Urg‘uning
noto‘g‘ri ishlatilishi esa so‘zning ma’nosini noto‘g‘ri tushunishga olib kelishi mumkin.
Yana bir muhim jihat — so‘zlarning qisqartirib aytilishi. Masalan, “bilan” so‘zi
ko‘pincha “blan” deb, “emas” esa “mas” deb qisqartiriladi. Bunday talaffuzlar og‘zaki
muloqotda qulay bo‘lishi mumkin, ammo ular adabiy til me’yorlariga to‘g‘ri kelmaydi.
Bunday holatlar ayniqsa yoshlarga noto‘g‘ri namuna bo‘lishi mumkin. Bugungi
axborot asrida televideniye, radio, internet platformalari orqali odamlar millionlab
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
254
ISSN:3030-3621
auditoriyaga murojaat qilmoqda. Afsuski, ayrim so‘zlovchilar so‘zlarni noto‘g‘ri
aytadi, me’yorlardan chetga chiqadi. Bu esa yosh avlodning tilga nisbatan befarq
bo‘lishiga, noto‘g‘ri talaffuzni me’yor deb qabul qilishiga olib kelmoqda.
Shunday ekan, orfoepiyaga, ya’ni to‘g‘ri talaffuzga e’tibor qaratish har bir
o‘zbek tilida so‘zlovchining, ayniqsa, o‘qituvchi, jurnalist, diktor va madaniyat
sohasidagi mutaxassislarning muhim vazifasidir. Tilni to‘g‘ri talaffuz qilish — bu
nafaqat chiroyli nutq, balki xalqimiz madaniyatiga, o‘zligiga hurmat bilan qarashdir.
Xulosa
So‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish — bu nafaqat chiroyli va tushunarli gapirish
san’ati, balki ona tilimizga bo‘lgan chuqur hurmat va ehtiromning ifodasidir. Har bir
tilning o‘ziga xos talaffuz qoidalari, ya’ni orfoepik me’yorlari mavjud. Ushbu
me’yorlarga amal qilish, avvalo, adabiy tilning barqarorligini saqlashga, muloqotning
aniq va ravon bo‘lishiga xizmat qiladi. Ayniqsa, ommaviy axborot vositalarida, ta’lim
tizimida, sahna va rasmiy nutqlarda orfoepiyaga amal qilish nihoyatda muhim sanaladi.
Bugungi kunda ko‘plab yoshlar va hatto kattalar ham noto‘g‘ri talaffuzni eshitib
yoki ko‘rib, uni o‘zlashtirib olmoqda. Bu holat tilning madaniy qiyofasiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Shu sababli, adabiy me’yorlarga, xususan, to‘g‘ri talaffuzga amal qilish har
birimizning fuqarolik va madaniy burchimizdir. Orfoepik me’yorlarga rioya qilish
orqali biz tilimizni boyitamiz, uni sofligicha kelajak avlodlarga yetkazamiz va milliy
qadriyatlarimizga hurmat ko‘rsatamiz. Shunday ekan, har bir o‘zbek tilida so‘zlovchi
inson, ayniqsa, o‘z so‘zlari orqali jamoatchilikka ta’sir o‘tkazuvchi shaxslar —
o‘qituvchilar, jurnalistlar, aktyorlar, boshlovchilar va olimlar to‘g‘ri talaffuz
masalasiga jiddiy yondashmog‘i zarur. To‘g‘ri talaffuz — bu shunchaki nutq
madaniyati emas, balki millat sha’ni, til go‘zalligi va tafakkur tozaligining ifodasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
2.
Jo‘rayev
M.
“Til
madaniyati”.
–
Toshkent,
2012.
https://n.ziyouz.com/books/kollej_va_otm_darsliklari/ona-
tili_va_adabiyot/Til%20madaniyati.pdf
3.
Karimov
E.
“O‘zbek
tilining
fonetikasi”.
–
Toshkent,
2003.
4.
“Tilshunoslik
ensiklopediyasi”.
–
Toshkent,
2006.
