Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
250
ISSN:3030-3621
BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARIDA SAVODXONLIK DARAJASINI
BAHOLASH METODLARI
Toʻraqulova Nilufar Mamarayim qizi
Guliston davlat universiteti filologiya fakulteti
1-bosqich talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada boshlangʻich sinf oʻquvchilarining savodxonlik darajasini
baholash metodlari o‘rganiladi. Savodxonlikni faqat o‘qish va yozish emas, balki
tushunish va fikrni ifoda etish jarayoni sifatida talqin qilgan holda, turli
yondashuvlarning samaradorligi solishtirilgan. Tadqiqot davomida test, portfel,
interaktiv topshiriqlar va kuzatuv asosidagi metodlar qo‘llanilib, uch maktabda
eksperimental tadqiqot o‘tkazildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy testlarga
qaraganda interaktiv baholash usullari o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini, mustaqil
o‘rganish qobiliyatini va matn bilan ishlash malakasini ancha samarali rivojlantiradi.
Tadqiqotda kompleks yondashuv asosida baholashning afzalliklari tahlil qilinadi va
ta’lim jarayoniga tatbiq qilish bo‘yicha maslahatlar beriladi.
Kalit so’zlar:
eksperimental tadqiqot, interaktiv baholash, ilodiy fikrlash,
kompleks yondashuv, xalqaro baholash.
Kirish
Savodxonlik tushunchasi - bu o‘quvchining matnni o‘qish, tushunish, fikr
yuritish va uni og‘zaki yoki yozma shaklda aniq ifoda etish layoqatidir. Boshlang‘ich
ta’lim bosqichi bu malakalarning shakllanishi uchun eng muhim poydevor hisoblanadi.
O‘quvchilarning savodxonlik darajasini to‘g‘ri baholash esa ularning individual o‘sish
dinamikasini aniqlash, samarali ta’lim strategiyasini tanlash va umumiy ta’lim sifatini
oshirish imkonini beradi. Bugungi kunda xalqaro baholash tizimlari, shuningdek,
zamonaviy formatif yondashuvlar boshlang‘ich sinflarda savodxonlikni o‘lchashda
keng qo‘llanilmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
savodxonlik darajasini baholashda qo‘llanilayotgan metodlarni tahlil qilish va ularning
samaradorligini aniqlashdan iborat.
Usullar
Tadqiqot Toshkent shahridagi uchta maktabda o‘tkazildi. Har bir maktabdan
ikkitadan sinf tanlanib, ularda turli baholash usullari qo‘llanildi. Dastlabki bosqichda
o‘quvchilarga o‘zbek tilida moslashtirilgan matn bo’yicha savodxonlik testi berildi.
Matnlar kundalik hayotga oid bo‘lib, unda o‘quvchilar "Kichik bog‘bonning kundaligi"
yoki "Kutubxonada sodir bo‘lgan voqea" kabi hikoyalarni o‘qib, savollarga javob
berdilar. Shuningdek, dars davomida o‘qituvchilar tomonidan o‘quvchilarning og‘zaki
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
251
ISSN:3030-3621
javoblari, o‘qish uslubi va yozma topshiriqlari muntazam ravishda kuzatildi.
Intervyularga ko’ra, ota-onalar va o‘qituvchilarning baholash metodlariga
munosabatlari o‘rganildi. Eksperimental guruhlarda esa o‘qituvchilar interaktiv
yondashuvlar - masalan, rol o‘ynash, og‘zaki voqeani hikoya qilib berish va multfilm
asosida matn tuzish kabi metodlarni sinovdan o‘tkazdilar.
Natijalar
Baholash natijalari shuni ko‘rsatadiki, test asosidagi an’anaviy yondashuvda
o‘quvchilarning o‘rtacha savodxonlik darajasi 62 foizni tashkil etdi. Interaktiv
metodlar qo‘llanilgan eksperimental guruhlarda esa bu ko‘rsatkich 79 foizga yetdi.
Misol uchun, multfilm asosida hikoya tuzish topshirig‘ida bolalar matnni qayta ishlash,
voqeani o‘z ifodasi bilan bayon qilish va unda his-tuyg‘ularni aks ettirishga intildilar.
O‘quvchilarning yozma ishlarda jumlalarni tuzish, sinonim va antonimlardan
foydalanish, xatolarning kamayishi kabi ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi. So‘rovnoma
natijalariga ko‘ra, ota-onalarning 82 foizi bolalarining dars jarayonidagi faolligi
oshganini ta’kidlagan, o‘qituvchilarning 76 foizi esa portfel va og‘zaki hikoya qilish
asosidagi baholash usullarini samaraliroq deb hisoblagan.
Munozara
Olingan natijalar shuni anglatdiki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
savodxonlikni baholashda bir nechta metodni uyg‘unlashtirib qo‘llash eng samarali
yondashuvdir. An’anaviy testlar tez va ommaviy baholash imkonini bersa-da,
o‘quvchining chuqur tushunishi yoki ijodiy salohiyati haqida to‘liq ma’lumot bera
olmaydi. Aksincha, interaktiv topshiriqlar o‘quvchining rivojlanish jarayonini
kuzatishga, uning qiziqishlari va mustaqil fikrlash darajasini baholashga imkon
yaratadi. Ota-onalar va o‘qituvchilarning bu usullarga nisbatan ijobiy munosabati esa
ularning amaliyotda qo‘llanilishini yanada keng bo’lishiga zamin yaratadi.
Shuningdek, ushbu metodlar bolalarning o‘z fikrini mustahkam va ijodkorona ifoda
etishga bo‘lgan qobiliyatini rivojlantiradi.
Xulosa
Tadqiqot yakunida aniqlanishiga ko’ra, boshlangʻich sinf o‘quvchilarida
savodxonlik darajasini baholashda kompleks va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv eng
samarali natija beradi. Test, va interaktiv baholash usullarini uyg‘unlashtirib qo‘llash
orqali o‘quvchilarning nafaqat bilim darajasi, balki fikrlash, tushunish, muomala qilish
ko‘nikmalari ham rivojlanadi. Kelajakda bu metodlarni milliy ta’lim standartlariga
joriy etish ta’lim sifatini oshirishda muhim qadam bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикаси халқ таълими вазирлиги. (2020). Boshlangʻich taʼlim
davlat oʻquv dasturi. Toshkent: O‘quv metodik markaz nashriyoti.
2.
Mullakhmetov, M. & Soliyeva, D. (2021). Savodxonlikni rivojlantirishda
zamonaviy yondashuvlar. O‘zbek tilshunosligi jurnal, 4(2), 55-63.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
252
ISSN:3030-3621
3.
PIRLS Assessment Framework. (2021). International Association for the
Evaluation of Educational Achievement (IEA). Retrieved from: https://www.iea.nl
4.
Yusufxo‘jaeva, N. (2022). Boshlang‘ich ta’limda baholash metodlari. Toshkent:
Fan va taraqqiyot nashriyoti.
5.
Black, P., & Wiliam, D. (1998). Inside the Black Box: Raising Standards Through
Classroom Assessment. Phi Delta Kappan, 80(2), 139-148.
6.
Djalilova, G. (2023). O‘quvchilarning o‘quv faoliyatini formatif baholash
tamoyillari. Ta’lim va fan, 1(1), 20-28.
