Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
238
ISSN:3030-3621
KROSSINGOVER HAQIDA BATAFSIL
Tursunova Zebiniso Bahromjon qizi
Naimsherova Sevinch Sherzodbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yo`nalishi talabalari
Annotatsiya:
Krossingover va uning turlari,ahamiyati va kelib chiqishiga
sabab bo`luvchi omillar haqida batafsil ma`lumot berilgan
.
Kalit
so`zlar:
Crossing
over,T.Morgan,xromosoma,meyoz,Drosopxila
melangaster,sitologik isbot,Shtern
Krossingover
(ing.Crossing
–
over
–
chalkashuv,chorraha)
–
chalkashish,gomologik xromosomalarning o`xshash qismlari bilan o`rin almashinishi
natijasida xromatida iplarining uzilishi va yangi tartibda brikishi. Birinchi marta
T.Morgan aniqlagan(1911/1912). Olim gomologik juft xromosomalarda genlar
doimo o`rin almashinib turishini drozofila (meva pashshasi) da o`tkazilgan
tajribalarda isbotlagan. Krossingover aksariyat hollarda hujayraning meyoz,ba`zan
mitoz bo`linishida ro`y beradi.
Krossingover yordamida olingan yangi organizmlarga krossoverlar yoki
rekombinantlar deyiladi. Krossingover asosan urg`ochi pashshalarda yuz berib,
erkak pashshalarda uchramasligi aniqlandi. Shuning uchun ham duragay erkak
pashshalar gomozigota retsessiv urg`ochi pashshalar bilan chatishtirilganda
ikkinchi bo`g`in avlodlarda belgilarning birikishi ya`ni krossoverlar olinishi ro`y
bermaydi.
Krossingover xromosomalarning har qanday nuqtasida yuz berishi mumkin.
Bittalik, ikkitalik va uchtalik krossingover ro`y berishi ham mumkin. Ammo
ikkitalik va uchtalik krossingover kam uchraydi.
Krossingoverning sitologik isboti 1931-yilda rus olimi Shtern tomonidan
berilgan. Urg`ochi pashshalarda ikkita to`g`ri “X” va bitta “Y” xromosoma mavjud.
Shtern drozofilaning maxsus liniyasini yaratdi. Unda xromosoma shakli o`zagarib,
signal sifatidagi dominant va retsessiv genlar mavjud.
Bunda bitta “X” xromosomaga “Y” xromosomaning bir qismi birikib, “G”
shaklidagi xromosoma hosil bo`ldi va unda dominant qizil ko`zlik va retsessiv
dumaloq ko`zlilik geni joylashadi. Ikkinchi “X” xromosoma ikki qismga bo`linadi,
birinchi qismda retsessiv pushti ko`z rangi va dominant qisiq ko`zlilik geni
bo`lib, ikkinchi qism juda kichik to`rtinchi xromosomaga qo`shilib ketadi.
Har xil shakldagi X xromosomaga ega bo`lgan urg`ochi pashshalar normal
erkak pashshalar bilan chatishtiriladi. Ularning to`g`ri “X” xromosomasida retsessiv
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
239
ISSN:3030-3621
pushti rangli ko`z geni va dumaloq ko`z geni mavjud. Ya`ni ular pushti rangli
dumaloq ko`zli edilar. Bu chatishtirish natijasida 4 tipdagi pashshalar: qisiq ko`zli
pushti rangli ko`zli onasidan X xromosomani olgan, dumaloq qizil ko`zli onasidan
G shaklidagi xromosomani olgan, krossingover natijasida dumaloq pushti rang
ko`zlik va qisiq ko`zli pashshalar olindi. Krossingover foizini quyidagi formula
bilan aniqlash mumkin:
𝑋 =
a + b
n
. 100%
bunda, a – birinchi sinfdagi krossingoverlar soni, b – ikkinchi sinfdagi
krossingoverlar soni va n – barcha variantlar soni. Bog`langan genlar orasidagi
masofalar krossingover sinf yoki morganoidlar (yoki santimorganid) bilan
belgilanadi. Morganoid Morgan sharafiga A.S.Serebrovskiy tomonidan taklif
qilingan bo`lib, krossingover foizini absolyut sonda ko`rsatadi.
Qo`sh krossingover – bir vaqtning o`zida xromosomaning ikki yerida yakka
krossingover sodir bo`lishiga aytiladi.
Odatda qo`sh krossingover sodir bo`lganda xromosomaning bir joyida ro`y
bergan krossingover ikkinchi joyida ro`y bergan krossingoverga salbiy ta`sir
ko`rsatib, uning tezligini kamaytiradi. Shuningdek, xromosomaning ikkinchi
joyidagi krossingover uning birinchi joyidagi krossingover tezligini kamaytiradi.
Bu hodisaga interferensiya deyiladi.
Shuni aytish kerakki interferensiya hodisasi faqat xromosomlalarda genlar
bir-biridan uzoq masofada joylashganda ro`y beradi. Agar xromosomada genlar
yaqin joylashgan bo`lsa, u holda amaliy krossingover va nazariy krossingover
foizi bir – biriga to`g`ri keladi.
Krossingoverni o`rganish natijasida xromosomalarning irsiy diskretligi
isbotlandi, genlarning xromosomada to`g`ri chiziq bo`ylab joylashganligi va
brikkan genlar guruhlari aniqlandi; xromosomalarning genetik xaritalari ( har bir
birikish guruhida genlarning nisbiy joylashish sxemasi)ni tuzish imkoniyatiga ega
bo`lindi. Krossingover kombinativ o`zgaruvchanlik miqdorini keskin oshirish tufayli
tabiiy tanlanish va seleksiya uchun dastlabki material beradi. Krossingover barcha
hayvonlar, o`simliklar va mikroorganizmlar uchun xos. Krossingover hodisasidan
genetik tahlil orqali qator muammolarini yechishda keng foydalaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Genetika // P.S.Sobirov,A.K.Kaxarov.Toshkent – 2020
2.
Genetika // A.T.G`ofurov,S.S.Fayzullayev. Toshkent 2010
3.
MedLife .uz
4.
Qomus.info
5.
Wikipedia
6.
Geeksforgeeks
7.
Biologydiscussion.com
