Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
224
ISSN:3030-3621
IMKONIYATI CHEKLANGAN (NOGIRON) INSONLAR UCHUN YENGIL
AVTOMOBILLARNI LOYIHALASH
Ilmiy rahbar: “Avtomobilsozlik va transport”
kafedrasi Professori
Qayumov Bahromjon
Oʻsarboyev Turgʻunali
Andijon davlat texnika institute Energiya
mashinasozligi yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada imkoniyati cheklangan (nogiron) insonlar
ehtiyojlarini hisobga olgan holda yengil avtomobillarni loyihalash masalalari
yoritilgan. Avtomobillarning ergonomikasi, boshqaruv tizimlari va ichki dizaynini
moslashtirish bo‘yicha zamonaviy texnologiyalar tahlil qilinadi. Shuningdek, turli
mamlakatlarda qo‘llanilayotgan universal dizayn yondashuvlari va maxsus transport
vositalarini ishlab chiqish bo‘yicha ilg’or tajribalar ko‘rib chiqiladi. Maqolada
imkoniyati cheklangan shaxslarning harakatlanish erkinligini ta’minlash hamda
ularning ijtimoiy faolligini oshirishga xizmat qiluvchi texnik va konstruktorlik
yechimlari bo‘yicha tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar:
ergonomika, boshqaruv tizimlari, ichki dizayn, maxsus transport
vositalari, imkoniyati cheklangan shaxslar, konstruktorlik yechimlari.
Kirish.
Hozirgi kunda imkoniyati cheklangan insonlar uchun avtomobillarni
ergonomik jihatdan moslashtirish, boshqaruv tizimlari va ichki dizaynini yaxshilash
zamonaviy texnologiyalar yordamida amalga oshirilmoqda. Ushbu texnologiyalar,
nogironlik holatiga ega bo‘lgan shaxslarning harakat erkinligini oshirish, ularning
haydash jarayonida qulaylik va xavfsizlikni ta’minlash maqsadida ishlab chiqilgan.
Avtomobillarning ergonomikasi nogironlar uchun muhim ahamiyatga ega.
Avtomobilning ichki dizayni, o‘rindiqlar, boshqaruv panellari va boshqa elementlar
imkoniyati cheklangan shaxslar uchun qulay bo‘lishi zarur [1]. Masalan, o‘rindiqlarni
yuqoriga ko‘tarish yoki pastga tushirish, burilish burchagini o‘zgartirish imkoniyatlari,
shuningdek, qo‘ltiq yordamida o‘rindiqqa kirish va chiqishni osonlashtiruvchi
mexanizmlar mavjud. Bunday dizaynlar nogiron insonlar uchun avtomobilga kirishni
va undan chiqishni ancha osonlashtiradi.
Boshqaruv tizimlariga kelsak, zamonaviy avtomobillarda mavjud bo‘lgan “smart”
texnologiyalar nogironlar uchun haydashni yanada qulay va xavfsiz qilishda muhim
rol o‘ynaydi. Masalan, elektr boshqaruv tizimlari yordamida haydovchilar oddiy
tugmachalar yoki sensorli ekranlar orqali avtomobilni boshqarishi mumkin. Bu esa qo‘l
yoki oyoq harakatlari cheklangan insonlarga avtomobilni boshqarish imkoniyatini
beradi. Ayrim avtomobillarda ovozli boshqaruv tizimlari ham mavjud bo‘lib, ular
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
225
ISSN:3030-3621
haydovchilarga ovoz orqali buyruqlar berish imkoniyatini yaratadi. Ichki dizayn ham
muhim ahamiyatga ega. Avtomobillar ichidagi joylashuv va elementlar joylashuvi
nogironlar uchun qulay bo‘lishi kerak [2]. Masalan, tutqichlar va tugmachalar oson
erishiladigan joylarda joylashishi kerak. Boshqaruv tizimlarining intuitiv dizayni
haydovchiga bir qarashda kerakli funksiyalarni topishga yordam beradi. Shuningdek,
avtomobillarda kengaytirilgan joylar va ko‘proq erkinlik uchun maxsus o‘rindiqlar
o‘rnatilishi mumkin.
Zamonaviy texnologiyalar yordamida avtomobillarni moslashtirish jarayonida 3D
modellashtirish va virtual reallik (VR) texnologiyalari ham qo‘llanilmoqda. Bu
texnologiyalar yordamida ishlab chiquvchilar avtomobilning ichki dizaynini va
ergonomikasini sinovdan o‘tkazish imkoniyatiga ega. 3D modellashtirish orqali
nogiron insonlarning ehtiyojlarini hisobga olgan holda avtomobilning barcha
elementlarini optimallashtirish mumkin. Shuningdek, avtomobillarni moslashtirishda
sun’iy intellekt (AI) va mashinani o‘rganish texnologiyalari ham qo‘llanilmoqda. Bu
texnologiyalar yordamida avtomobillar haydovchining xatti-harakatlarini aniqlash va
unga mos ravishda javob berish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, agar haydovchi
stress holatida bo‘lsa, avtomobil avtomatik ravishda tezlikni pasaytirishi yoki
xavfsizlik tizimlarini faollashtirishi mumkin.
Universal dizayn yondashuvi va maxsus transport vositalarini ishlab chiqish,
imkoniyati cheklangan insonlar uchun harakat erkinligini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega [3]. Turli mamlakatlarda ushbu yondashuvlarni amalga oshirishda
ilg’or tajribalar mavjud bo‘lib, ular nogironlar va qariyalar uchun qulay va xavfsiz
transport tizimlarini yaratishga qaratilgan.
Skandinaviya mamlakatlari, xususan, Shvetsiya va Norvegiya universal dizayn
yondashuvini joriy etishda yetakchi hisoblanadi. Ushbu mamlakatlarda transport
infratuzilmasi va avtomobillarni loyihalashda insonning barcha ehtiyojlari inobatga
olinadi. Masalan, Shvetsiyada jamoat transporti vositalari, shu jumladan avtobuslar va
tramvaylar, nogironlar uchun qulay kirish imkoniyatlariga ega. Bunday transport
vositalarida past platformalar, tutqichlar va maxsus joylar mavjud bo‘lib, bu
imkoniyati cheklangan shaxslarning harakatini osonlashtiradi. Norvegiyada esa
maxsus transport vositalarini ishlab chiqish bo‘yicha innovatsion yondashuvlar
qo‘llaniladi. Masalan, elektr avtomobillarni nogironlar uchun moslashtirishda sun’iy
intellekt va sensorli texnologiyalar ishlatilmoqda. Bunday avtomobillar haydovchining
ehtiyojlariga mos ravishda avtomatik ravishda sozlanishi mumkin, bu esa haydash
jarayonini yanada qulay va xavfsiz qiladi.
AQShda universal dizayn yondashuvi keng tarqalgan bo‘lib, bu mamlakatda
nogironlar uchun transport vositalarini ishlab chiqishda ko‘plab innovatsiyalar amalga
oshirilmoqda. Masalan, “Accessible Transportation” dasturi doirasida jamoat
transporti tizimlari nogironlar uchun qulayliklarni ta’minlash maqsadida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
226
ISSN:3030-3621
yangilanmoqda. Avtobuslar va poezdlar uchun maxsus joylar, past platformalar va
ovozli xabarnomalar mavjud bo‘lib, bu nogironlarning harakat erkinligini oshiradi.
Shuningdek, AQShda “Adaptive Vehicles” dasturi mavjud bo‘lib, unda maxsus
tayyorlangan avtomobillar ishlab chiqiladi. Bu avtomobillar nogiron insonlarning
ehtiyojlariga mos ravishda o‘zgartiriladi. Masalan, avtomobillarda elektr boshqaruv
tizimlari, qo‘l bilan boshqarish mexanizmlari va boshqa moslamalar o‘rnatilishi
mumkin. Bunday yondashuv nogiron insonlarga mustaqil haydash imkoniyatini beradi.
Yevropa Ittifoqida ham universal dizayn yondashuviga katta e’tibor berilmoqda.
Yevropa Ittifoqining “Accessible Europe” dasturi doirasida transport infratuzilmasini
rivojlantirish va nogironlar uchun qulayliklarni ta’minlash maqsadida ko‘plab
loyihalar amalga oshirilmoqda. Dastur doirasida jamoat transporti vositalarini
yangilash, yo‘llarni kengaytirish va maxsus xizmatlarni taklif qilish kabi chora-
tadbirlar ko‘rilmoqda.
Osiyo mamlakatlarida ham universal dizayn yondashuvi rivojlanmoqda.
Yaponiya, masalan, nogironlar uchun qulay transport tizimlarini yaratishda ilg’or
tajribaga ega. Yaponiyada jamoat transporti vositalari nogironlar uchun maxsus
joylarga ega bo‘lib, oson kirishni ta’minlaydi. Shuningdek, avtomobillarda maxsus
o‘rindiqlar va boshqaruv tizimlari mavjud bo‘lib, bu imkoniyati cheklangan
shaxslarning haydashini osonlashtiradi.
Imkoniyati cheklangan shaxslarning harakatlanish erkinligini ta’minlash va
ularning ijtimoiy faolligini oshirish uchun bir qator texnik va konstruktorlik yechimlari
mavjud [4]. Ushbu yechimlar, birinchidan, transport infratuzilmasini yaxshilash,
ikkinchidan, maxsus qurilmalar va vositalarni ishlab chiqish, uchinchidan esa ijtimoiy
muhitni qulaylashtirishga qaratilgan.
Jamoat transporti tizimlari nogironlar uchun qulay bo‘lishi kerak. Buning uchun
avtobuslar va tramvaylarda past platformalar, keng eshiklar va tutqichlar o‘rnatilishi
zarur. Shuningdek, jamoat transportining harakat jadvali va marshrutlari haqida
ma’lumot beruvchi ovozli va vizual tizimlar yaratish muhimdir.
Yo‘llarda maxsus yo‘laklar, rampalar va tutqichlar mavjud bo‘lishi kerak. Yo‘l
belgilari va ko‘rsatmalari brail yozuvi bilan ta’minlanishi, shuningdek, rangli belgilar
yordamida ko‘rish qobiliyati cheklangan shaxslar uchun qulaylik yaratilishi lozim.
Avtomobillarni nogironlar uchun moslashtirish orqali harakat erkinligini oshirish
mumkin. Bunga elektr boshqaruv tizimlari, qo‘l bilan boshqarish mexanizmlari,
maxsus o‘rindiqlar va tutqichlar o‘rnatish kiradi. Shuningdek, avtomobillarni oson
kirish imkoniyatini ta’minlaydigan past eshiklar va keng joylar bilan jihozlash zarur.
Nogironlar uchun yurish apparatlarini ishlab chiqish ham muhimdir. Masalan,
elektr yurish apparatlari yoki maxsus aravachalar, ularni boshqarish jarayonini
osonlashtiradi. Bunday qurilmalar yengil vaznli materiallardan tayyorlangan bo‘lishi
va uzoq masofalarga harakat qilish imkoniyatini berishi kerak.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
227
ISSN:3030-3621
Imkoniyati cheklangan shaxslarni ijtimoiy hayotga jalb qilish uchun turli dasturlar
ishlab chiqilishi zarur. Bu dasturlar doirasida nogironlar uchun sport, san’at va
madaniyat sohalarida faoliyat ko‘rsatish imkoniyatlari yaratilishi kerak. Shuningdek,
ijtimoiy xizmatlar va yordam dasturlari orqali ular bilan ishlovchi mutaxassislar
tayyorlash muhimdir [5].
Ta’lim muassasalari nogiron bolalar uchun maxsus dasturlar va o‘quv rejalarini
ishlab chiqishi lozim. Ularning ta’lim olish jarayonida barcha qulayliklarni ta’minlash,
jumladan, maxsus darsliklar, o‘qituvchilarni tayyorlash va o‘quv muassasalarining
infra tuzilmasini moslashtirish zarur.
Imkoniyati cheklangan shaxslar uchun mobil ilovalar yaratish orqali ularning
hayotini osonlashtirish mumkin. Ushbu ilovalar orqali transport yo‘nalishlari, jamoat
transporti jadvali va boshqa foydali ma’lumotlarni olish imkoniyatini berish lozim.
Sensorli texnologiyalar yordamida nogironlar uchun qulayliklarni ta’minlash
mumkin. Masalan, ovozli xabarnomalar orqali yo‘l harakati haqida ma’lumot beruvchi
tizimlar yoki sensorli tutqichlardan foydalanish orqali harakat qilishda yordam
beruvchi qurilmalar ishlab chiqilishi zarur.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, imkoniyati cheklangan (nogiron) insonlar uchun
yengil avtomobillarni loyihalash, ularning harakat erkinligini ta’minlash va ijtimoiy
hayotga integratsiyasini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Yengil avtomobillarni
nogironlar ehtiyojlariga moslashtirish, qulay va xavfsiz transport imkoniyatlarini
yaratish orqali ularning hayot sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Loyihalash
jarayonida ergonomik dizayn, qulay kirish imkoniyatlari, maxsus boshqaruv tizimlari
va zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash zarur. Shuningdek, avtomobillarning
xavfsizlik standartlariga javob berishi va energiya samaradorligini ta’minlashi ham
muhimdir. Bunday avtomobillarni ishlab chiqish nafaqat nogironlar uchun, balki
ularning oilalari va jamiyat uchun ham foydali bo‘ladi, chunki bu ijtimoiy izolyatsiyani
kamaytiradi va nogiron shaxslarning mustaqil hayot kechirish imkoniyatlarini
kengaytiradi. Shunday qilib, imkoniyati cheklangan insonlar uchun yengil
avtomobillarni loyihalash - bu jamiyatning barcha qatlamlari uchun foydali va zaruriy
tashabbusdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirzayev, B. N., B. A. Qayumov, and R. A. Voxobov. "IMKONIYATI
CHEKLANGAN
SHAXSLAR
AVTOMOBILLARNI
BOSHQARISHDA
ISHCHI QISMLARNING SHAKLI VA O‘LCHAMLARINI TAXLIL QILISH.
"
Oriental Journal of Academic and Multidisciplinary Research
1.3 (2023): 174-
179.
2.
Xusanboy
o‘g’li,
Mirzakarimov
Rustambek.
"ZAMONAVIY
ELEKTROMOBILLARDA QO‘LLANILAYOTGAN TIZIMLAR TAHLILI.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
228
ISSN:3030-3621
"
ORIENTAL JOURNAL OF ACADEMIC AND MULTIDISCIPLINARY
REASEARCH
2.6 (2024): 30-46.
3.
MUXITDINOV, АА, O. K. Qosimov, and R. T. Xalikov. "Transport vositalarini
loyihalash va hisoblash."
O‘quvqo‘llanma. T.:“Fan va texnologiya
188 (2014).
4.
Baxtiyorovich, Asqarov Ixtiyor, and Norqoʻziyev Akmal Baxtiyor Oʻgʻli.
"RESPUBLIKAMIZDA YENGIL AVTOMOBILLARNI ISHLAB CHIQARISH
ORTISHI
SABABLI
SERVIS
XIZMAT
KOʻRSATISH
SIFATINI
YAXSHILASH USULLARI."
Механика и технология
2 (5) Спецвыпуск (2023):
105-112.
5.
Hikmatullayev, Jahongir, and Akmaljon Ikromov. "GM UZBEKISTAN YENGIL
AVTOMOBILLARIGA KO‘RSATILADIGAN SERVIS XIZMAT SIFATINI
OSHIRISH (AVTORITET AVTOSERVISI MISOLIDA)."
Central Asian
Academic Journal of Scientific Research
2.6 (2022): 197-200.
