Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
197
ISSN:3030-3621
TEMURIYLAR DAVRIDA ILM-FAN RIVOJLANISHIGA HISSA
QO`SHGAN ALLOMALARNING AHAMIYATI
Norov Odiljon Murodulloyevich
Osiyo xalqaro universiteti.
Pedagogika va psixologiya
yo‘nalishi magistranti.
Annotatsiya.
Temuriylar davri O‘rta Osiyo tarixida ilm-fan, madaniyat va
san’atning yuksak bosqichga ko‘tarilgan davri sifatida ajralib turadi. Bu davrda ilm-
fanning deyarli barcha sohalarida yirik allomalar yetishib chiqdi. Ularning ilmiy
merosi nafaqat o‘z zamonasida, balki undan keyingi asrlar davomida ham jahon ilm-
fan taraqqiyotiga beqiyos ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu maqolada Temuriylar davrida yashab
ijod qilgan mashhur olimlarning faoliyati, ularning ilmiy maktablari va fan sohalariga
qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Shuningdek, bu allomalarning hozirgi davr uchun
dolzarbligi va ularning merosidan zamonaviy ta’limda foydalanish istiqbollari
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Temuriylar davri, ilm-fan, allomalar, ilmiy meros, madaniyat,
tarix, ta’lim, ilmiy maktablar.
KIRISH
Temuriylar sulolasi hukmronligi davri (XIV asrning oxiri – XV asr) O‘rta Osiyo
tarixida beqiyos madaniy va ilmiy yuksalish davri bo‘lib, bu davrda ilm-fan
rivojlanishiga katta e’tibor qaratildi. Sohibqiron Amir Temur va uning avlodlari,
xususan Ulug‘bek kabi hukmdorlar tomonidan ilmlarni qo‘llab-quvvatlash, olimlarni
himoya qilish va ilmiy markazlar tashkil etish siyosati natijasida bu hududda ilmiy
muhit shakllandi. Bu davrda yetishib chiqqan allomalar – matematiklar, astronomlar,
tabiblar, tarixchilar va adiblar – o‘z asarlari orqali nafaqat Sharqda, balki butun dunyo
ilm-fan tarixida chuqur iz qoldirishdi [1].
ASOSIY QISM
Temuriylar davridagi ilm-fan yuksalishining eng muhim omillaridan biri bu davr
hukmdorlarining ilmga bo‘lgan ehtiromi va rag‘bati bo‘ldi. Sohibqiron Amir Temur
o‘zining harbiy-siyosiy muvaffaqiyatlari bilan bir qatorda, madaniyat va ilm rivoji
uchun ham asos solgan edi. U Samarqand, Buxoro, Hirot kabi shaharlarda me’moriy
va madaniy inshootlar bilan bir qatorda ilmiy maktablar, kutubxonalar, madrasa va
masjidlar bunyod ettirdi. Aynan shu muhitda yirik allomalar yetishib chiqdi.
Temuriylar davrining eng yorqin yulduzi bu albatta, Mirzo Ulug‘bekdir. U
nafaqat hukmdor, balki astronomiya va matematika sohalarida dunyo miqyosidagi
olim bo‘lgan. Ulug‘bek Samarqandda rasadxona va madrasani tashkil etib, bu yerda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
198
ISSN:3030-3621
Sharafiddin Ali Yazdiy, Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Koshiy kabi allomalarni yig‘di.
Ulug‘bekning “Ziji jadidi Kuragoniy” nomli astronomik jadvali o‘sha davr uchun
nihoyatda aniq hisoblangan va Yevropa olimlari tomonidan ham yuksak baholangan.
Bu asar dunyo astronomiyasi tarixida fundamental ahamiyatga ega.
Shuningdek, davrning yana bir yirik vakili – Ali Qushchidir. U Ulug‘bek
rasadxonasida ilmiy ishlar olib borgan va keyinchalik Usmonli imperiyasiga ko‘chib,
Istanbulda ilmiy faoliyatni davom ettirgan. Uning matematik va astronomik asarlari
turli madrasalarda darslik sifatida foydalanilgan [2].
Temuriylar davrida faqat tabiiy fanlar emas, balki tibbiyot, falsafa, tarix,
adabiyot va islom ilmlari ham ravnaq topdi. Ibn Sino (Garchi u Temuriylardan avval
yashagan bo‘lsa-da, uning ta’siri bu davrda kuchli edi), Husayn Boyqaro saroyidagi
Jomiy va Alisher Navoiy kabi mutafakkirlar, tibbiyotda Bahouddin Naqshband
ta’limotlari ham Temuriylar davrining ilmiy muhitiga katta ta’sir o‘tkazdi. Jomiy –
falsafa, fiqh, lug‘atshunoslik, adabiyot, tasavvuf va tarixda chuqur bilimga ega bo‘lgan
mutafakkir bo‘lib, uning ko‘plab asarlari madrasalarda o‘qitilgan. Alisher Navoiy esa
nafaqat adabiyot, balki madaniyatshunoslik va davlat boshqaruvi haqida ham chuqur
fikrlar bildirgan alloma sifatida e’tirof etiladi.
Temuriylar davridagi allomalar ilmni faqatgina nazariy bilim sifatida emas, balki
jamiyatni ma’naviy va axloqiy jihatdan yuksaltiruvchi kuch deb bilganlar. Ularning
ilmiy faoliyati yuksak axloqiy qadriyatlar bilan yo‘g‘rilgan edi. Bu jihat ayniqsa
bugungi kundagi ta’lim tizimi uchun juda dolzarb bo‘lib, zamonaviy ta’lim
muassasalari Temuriy allomalari merosini o‘rganish, ularni yosh avlodga yetkazish
orqali, nafaqat bilim berish, balki tarbiya berish vazifasini ham bajarishi lozim [3].
Temuriylar davrida ilm-fan rivojlanishining muhim jihatlaridan biri – ilmiy
an’analar va avlodlar davomiyligining ta’minlangani bo‘ldi. Ushbu davrda o‘z
faoliyatini olib borgan olimlar nafaqat o‘z zamonasida yuksak ilmiy natijalarga
erishgan, balki o‘zlaridan keyingi avlodlar uchun ilmiy metodika, fikrlash uslubi va
izlanish madaniyatini shakllantirib berishgan. Masalan, G‘iyosiddin Koshiy tomonidan
ishlab chiqilgan matematik uslublar keyinchalik Osiyo va Yevropa matematikasiga
ta’sir ko‘rsatgan. U hisoblash aniqligi va raqamli yondashuvlar orqali ko‘plab
yechimini topish mushkul bo‘lgan masalalarni hal qilgan. Bu esa matematik
tafakkurning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Uning asarlaridagi metodik yondashuvlar
bugungi zamonaviy ta’lim tizimida ham o‘rganishga arzigulik vosita hisoblanadi.
Temuriylar davridagi ilmiy taraqqiyotning yana bir muhim jihati – ilm bilan
amaliyotning o‘zaro uyg‘unligidir. Bu davr olimlari nazariy bilimlarni hayotga tatbiq
qilishga alohida e’tibor berishgan. Masalan, Ulug‘bek rasadxonasi faoliyati faqatgina
osmon jismlarini kuzatish bilan cheklanmagan, balki yulduzlarning joylashuvi asosida
taqvimlar tuzilgan, navigatsiya ishlariga asos bo‘lgan. Shuningdek, tabobat sohasida
ham amaliy ishlarga katta urg‘u berilgan: davolash uslublari, dorivor o‘simliklar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
199
ISSN:3030-3621
haqidagi tadqiqotlar, fiziologik kuzatuvlar orqali real hayotda qo‘llaniladigan tibbiy
bilimlar ishlab chiqilgan [4].
XULOSA VA MUNOZARA
Temuriylar davri O‘rta Osiyoning ilmiy-madaniy tarixida oltin sahifa bo‘lib, bu
davrda yetishib chiqqan allomalar bugungi zamonaviy ilm-fan asoslarining
shakllanishiga muhim hissa qo‘shganlar. Ularning ilmiy faoliyati, metodik
yondashuvlari, ma’naviy-axloqiy qarashlari hozirgi ta’lim tizimi uchun bebaho o‘rnak
bo‘lishi kerak. Temuriylar davri allomalari nafaqat o‘z zamonasining ehtiyojlariga
javob bergan, balki umumbashariy ilm-fanning rivojlanishiga yo‘l ochgan ijodkorlar
bo‘lishgan. Ularning merosini chuqur o‘rganish, targ‘ib qilish va zamonaviy ta’lim
bilan uyg‘unlashtirish orqali biz yosh avlod qalbida ilmga, ma’rifatga va Vatanga
muhabbat tuyg‘usini shakllantira olamiz.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Bobojonov, Sh. (2010). Temuriylar davrida ilm-fan taraqqiyoti. Toshkent: “Fan”
nashriyoti.
2.
Qosimov, B. (2008). Ulug‘bek va uning ilmiy maktabi. Samarqand: Ilm markazi.
3.
Rahimov, A. (2012). Temuriylar madaniy merosi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi.
4.
Raxmonov, S. (2003). O‘zbekistonda ilm-fan taraqqiyoti tarixidan. Buxoro: Buxoro
universiteti nashriyoti.
