Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
154
BOZOR SEGMENTATSIYASI SAMARADORLIGI
Toshkent kimyo texnologiya instituti
Toshtemirova Muxlisa Said qizi
Toshkent kimyo texnologiya institute, dotsenti
Xo’jamurodov Asqar Jalolovich
23-65 MK guruh talabasi
toshtemirovamuxlisa69@gmail.com
Annotatsiya
: Bozor segmentatsiyasi, tadbirkorlik sub'ektlariga mijozlarni
yaxshi tushunish, marketing strategiyalarini maqsadli kuchlarga moslashtirish va
mijozlar bilan eng yaxshi aloqalar o'rnatish imkoniyatini beradi. Bunda, demografik
xususiyatlar (masalan, yosh, jins, daromad darajasi, ta'lim darajasi), xarajat va xarajat
xususiyatlari, tarjima va xaridorlik odatlari, talablar va ehtiyojlar kabi faktorlar
foydalanishi mumkin. Bozor segmentatsiyasi, tadbirkorlar uchun mijozlarni tahlil
qilish, turli segmentlarga qarab tadbirkorlik strategiyalarini belgilash va mijozlarga
moslashtirilgan xizmatlarni taklif etishda yordam beradi. Bu tadbirkorlarga
mijozlarning istaklari va talablari asosida eng yaxshi natijalarni olish imkoniyatini
beradi. Maqola bozor segmentatsiyasini amaliyotda qanday qo'llash va o'z
kompaniyangiz uchun mos segmentatsiya strategiyalarini ishlab chiqish bo'yicha
foydali ma'lumotlar taqdim etadi.
Kalit so'zlar
: bozor, bozor segmentatsiyasi, talab, taklif, raqobat makrosegment,
mikrosegment.
Marketing tizimida bozor segmentatsiyasi muhim ahamiyatga ega va bozorda
talabni o'rganish yoki marketologlar atamasi bilan aytganda iste'molchini tahlil etish-
bozorlar holatini tahlil etishdagi birinchi bosqich hisoblanadi. Bu tushunchani tarixi
1950-yillarda AQSH ga borib taqaladi. Bozor segmentatsiyasi tushunchasi 1950-
yillarda marketing nazariyasida muhim burilish nuqtasi sifatida paydo bo'ldi. Bu
yondashuv iste'molchilarni turli guruhlarga ajratish orqali kompaniyalarga mahsulot va
xizmatlarini aniqroq maqsadli auditoriyaga yo'naltirish imkonini berdi. 1950-yillarda
segmentatsiya asosan demografik omillar - yosh, jins, daromad, ta'lim darajasi kabi
mezonlarga asoslangan. bu davrda kompaniyalar keng auditoriyaga mo'ljallangan
reklama kompaniyalarini olib borar, ammo iste'molchilarning turli ehtiyoj va xulq-
atvorini chuqur tahlil qilish imkoniyatlari cheklangan edi.
1956-yilda marketing olimi Wendell R.Smith "Product Differentiation and Market
Segmentation as Alternative Marketing Strategies" nomli o’z maqolasida bozor
segmentatsiyasi tushunchasini birinchi marta ilmiy asosda ta'riflab berdi. Uning
ta'kidlashicha,
bozor segmentatsiyasi mahsulot va marketing harakatlarini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
155
iste'molchilarning aniq ehtiyojlariga moslashtirish orqali samaradorlikni oshirishga
xizmat qiladi.
1960-yillardan boshlab, marketing mutaxassislari demografik omillar bilan bir
qatorda psixografik omillar ham hisobga ola boshladilar. bu yondashuv
iste'molchilarning hayot tarzi, qadriyatlari, qiziqishlari kabi jihatlarni o'rganishga
yo'naltirildi.
1970-yillarda esa bozor segmentatsiyasi yanada rivojlanib, kompaniyalar
iste'molchilarning xulq-atvori, xarid tendensiyalari, brendga sodiqligi kabi omillarni
tahlil qilishga e'tibor qaratdilar. Vaqt o'tishi bilan segmentatsiya usullari yanada
rivojlanib, demografik, psixografik va xulq-atvoriy omillarni o'z ichiga oldi. Bugungi
kunda bozor segmentatsiyasi marketing strategiyalarining ajralmas qismiga aylangan.
U uch tarkibiy qismga bo'linadi:
-bozor segmentasiyasi;
-iste'molchi talabi sabablarini o'rganish;
-qondirilmagan ehtiyojlarni aniqlash.
Bozor segmentatsiyasi talabni qondirishga tabaqalangan holda yondashuvga,
tovarlarning turi, sifati va miqdoriga ko'ra har xil talab qo'yadigan iste'molchilarni
guruhlarga ajratishda turli mezonlar qo'llashga asoslanadi, ya'ni bozor bir jinsli hodisa
tarzida emas, balki ayrim-ayrim segmentlar majmui tarzida, har bir segment doirasida
alohida o'ziga xos bir talab namoyon bo'ladigan hodisa tarzida olib qaraladi.
Bozorda xaridorlarning ma'lum bir tovarga bo'lgan talablari xilma-xildir, har bir
xaridorni o'zining didi bor. Xaridorning talabi, xohishi, ehtiyoji, turmush tarzi, tovar
sotib olishdagi xulq-atvori haqidagi ma'lumotlar samarali marketing tadbirlari ishlab
chiqish va amalga oshirish imkoniyatlarini vujudga keltiradi. Ya'ni bozor
segmentasiyasi xaridorlarning talabiga muvofiq tovarni taklif etilishini va tovarga
talabni qat'iyligini ta'minlaydi. Demak,
xaridorlarning tovarlarni sotib olishdagi xulq-
atvorilari, talabi va tovarlarga munosabatidagi xususiyatlariga qarab, guruhlarga
ajratishni bozor segmentatsiyasi deyiladi
.
Bozor segmentatsiyasining to'rtta asosiy turi mavjud:
Geografik segmentatsiyasi
- bu mijozlaringizning joshlashgan manziliga qarab
samarali ravishda ajratishga imkon beradi. Ushbu maqsad juda mashhur va keng
tarqalgan, chunki mijozlarning aksariyati ularning yashash joylari ta'sirida bo'lishadi.
Bu xalqaro korporatsiyat uchun ideal, ya'ni turli xil mamlakatlarda yashovchi mijozlar
turli xil ehtiyoj va xohishlarga ega bo'lib, ularnu marketing kompaniyasiga aniq
yo'naltirish mumkin.
Demografik segmentatsiyasi
- bu iste'molchilarni daromadlar darajasi, yoshi,
jinsi, millati, kasbi-kori, oilaviy ahvolllari bo'yicha guruhlarga ajratish. Ya'ni bu
mijozlarning istaklari va ehtiyojlariga bevosita javob berishga imkon beradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
156
Xulq-atvor segmentatsiyasi
- butun mijozlarni tovar belgisi bilan namoyish
qilgan avvalgi xatti-harakatlarga qarab ajratiladi(masalan, oldingi xaridlar, brend bilan
o'zaro aloqalar, xarid qilish odatlari...).
Psixografik segmentatsiya
- bu mijozlarning turmush tarziga qarab
segmentlashga qaratilgan. U iste'molchilarning qadriyatlari, hissiyotlari, xulq-atvori,
e'tiqodlari, ehtiyojlari va qiziqishlarini tahlil qilishga qaratilgan.
Segmentlarga ajratish mezonlarini tanlash ko'p jihatlardan tovar yoki xizmatning
turiga, shuningdek korxona bozor faoliyatida hal qilmoqchi bo'lgan masalaga bog'liq.
Segmentlashning asosiy maqsadi bozordagi xatti-harakatlarni o'rganib, ularning
obrazini (modelini) va kelajakdagi ehtiyoj, talablarni tasavvur qilishdan iborat. Hozirgi
raqobatda yutib chiqishning asosiy sharti yangi, yuqori sifatli tovar va kompleks servis
texnika xizmatlarni hamda samarali sotish usullarini qo'llashdan iborat bo'lib qoldi.
Shu talablar asosida marketing tadqiqotlarining ustuvor turi iste'molchilarni o'rganish
va o'z navbatida bozorni segmentlashdan boshlanadi, chunki bozor bir xil
subyektlardan tashkil topgan emas. Marketingni boshqarishda alohida e'tibor
berilayotgan segmentatsiya belgisi - bu xaridorni sotib olishdagi xulq-atvoridagi
belgilari hisoblanadi. Filipp Kotler o'zining kitobida bir necha belgilarni ko'rsatib
o'tadi. Ular quyidagilar:
Tovarni sotib olish sababiga ko'ra doimiy, alohida sabablarga ko'ra. Sotib
olishdan manfaatiga ko'ra: sifati, xizmat ko'rsatish turlari, iqtisod qilish uchun.
Foydalanuvchi sifatidagi o'rniga qarab:
-foydalanmaydigan;
-oldin foydalangan;
-doimiy foydalanuvchi;
-yangi foydalanuvchi;
-endi foydalanmoqchi bolgan;
-tovarlarga bo'lgan munosabatga qarab.
Yuqorida aytib o'tilgan belgilar xaridorni xarakterini to'la-to'kis ochib berishga, uni
tovarga bo'lgan munosabati va sotib olish imkoniyatini aniqlashga yordam beradi.
Makrosegmentlash bozorlarni hududlar, mamlakatlar bo'yicha ularning
sanoatlashuviga qarab bo'lishni ko'zda tutadi.
Mikrosegmentlash esa, bir mamlakat iste'molchilarini yanada batafsilroq
mezonlar bo'yicha guruhlarga bo'ladi.
Ichkarida segmentlashda segmentlash jarayoni keng iste'molchi guruhlari bilan
boshlab, keyin tovar yoki xizmatlarni oxirgi iste'molchilari klassifikatsiyasiga
bog'liqligiga qarab bosqichma-bosqich chuqurlashadi.
Chuqurda segmentlash tor iste'molchi guruhlari (segmentlari) bilan boshlanib,
keyin tovarni ishlatish va qo'llanish sohasidan bog'liqligiga qarab kengaytirishni
nazarda tutadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
157
Yakuniy segmentlash - bozor muhiti sharoitlari va firmaning o'z imkoniyatlarini
tartibga solib o'tkazishdagi bozor tahlilini yakunlovchi bosqichidir. Iste'molchilar
talabiga va firma imkoniyatiga javob beruvchi segmentga tovarlarni pozitsiyalashtirish
maqsadida bozorni optimal segmentini qidirish bilan bog'liq. Tegishli mahsulot ishlab
chiqaruvchilar nazarga ilmagan segment bozor darchasi deb ataladi. Bozor darchasi
xech qachon mahsulot tanqisligini bildirmaydi. Bozor uyachasi shunday bozor
segmentiki, u orqali raqobatchilardan ajralib turishi va o'z mijozlariga yanada
yaqinlashishlari mumkin.
XULOSA.
Bozor segmentatsiyasi kompaniyalarga iste'molchilar ehtiyojlarini
chuqurroq tushunish, resurslardan samarali foydalanish va raqobatbardosh mahsulot va
xizmatlar taklif etish orqali bozorda muvaffaqiyatga erishish imkoniyatini beradi.
samarali segmentatsiya orqali kompaniyalar mijozlar ehtiyojlarini chuqurroq tushinib,
ularga moslashtirilgan takliflar bilan chiqishlari mumkin. Bu esa nafaqat mijozlar
qoniqishini oshiradi, balki kompaniyaning umumiy muvaffaqiyatiga o'zining ijobiy
ta'sirini ko'rsatadi. Shuning uchun har bir kompaniya o'z mahsulot yoki xizmatlariga
mos segmentatsiya strategiyasini ishlab chiqishi va uni doimiy ravishda takomilashtirib
borishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Котлер Ф. Основы маркетинга / Ф. Котлер, Г. Армстронг. – Москва :
2.
Вильямс, 2014. – 1072 с. – ISBN 978-5-8459-2072-0. Маркетинговых
исследований в данной области.
3.
Ergashxodjayeva .Sh.DJ., Qosimova M.S., Yusupov M.A. Marketing asoslari.-
O’zbekiston Respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi -.T.:
“IQTISODIYOT”,2019, -305 bet.
4.
Хайдарова К. А. и др. Цифровая экономика на предприятиях и роль в ней
электронной коммерции //Journal of new century innovations. – 2022. – Т. 15. –
№. 3. – С. 106-110.
5.
Tulkunovna K. F. et al. RAQAMLI IQTISODIYOT RIVOJLANISHNING
ZAMONAVIY BOSQICHI VA UNING KICHIK BIZNES RIVOJLANISHIGA
TA'SIRI //Proceedings of International Educators Conference. – 2023. – Т. 2. – №.
5. – С. 137-140.
6.
Xaydarova, K. A., and M. B. Bakhtiyorova. "DIGITAL ECONOMY IN
ENTERPRISES II." Экономика и социум 11-1 (102) (2022): 348-351.
