Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
97
O'ZBEKISTONDAGI YETAKCHI XALQ CHOLG'ULARI
ORKESTRLARINING IJODIY FAOLIYATINI TAHLIL QILISH
Andijon davlat pedagogika
instituti musiqa ta’lim
yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Komilova Farog‘at Farxodjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O'zbekistonning yetakchi xalq cholg'ulari
orkestrlarining ijodiy faoliyati tahlil qilinadi. Maqola O'zbekistondagi xalq
musiqasining rivojlanishiga katta hissa qo'shgan orkestrlarning faoliyatini o'rganishga
qaratilgan. Mualliflar, o'zbek xalq musiqasi an'analarini zamonaviy talablar bilan
uyg'unlashtirishda orkestrlarning o'rni va ahamiyatini tahlil etadilar. Tadqiqotda,
orkestrlarning ijodiy repertuarlaridan, uslubiy xususiyatlaridan, shuningdek, musiqiy
va madaniy an'analarning yangilanishiga qanday ta'sir ko'rsatganligi haqida
ma'lumotlar beriladi. Maqola, O'zbekistonda xalq musiqasini ommalashtirish va
rivojlantirishda orkestrlarning roli va o'zgaruvchan ijodiy jarayonlarga qanday
moslashishlarini yoritishga qaratilgan. Shuningdek, ushbu orkestrlar o'rtasidagi
hamkorlik, ularning yangi musiqiy shakllar yaratishdagi o'rni va xalq musiqasining
global kontekstdagi rivojiga qo'shgan hissasi haqida ham so'z boradi.
Kalit sо‘zlar:
Xalq musiqasi, Xalq cholg'ulari orkestri, Ijodiy faoliyat,
Orkestrlar, Musiqiy repertuar, An'anaviy musiqa, Musiqiy madaniyat, Musiqiy
yangiliklar, Xalq musiqa an'analari, Musiqiy hamkorlik, Orkestrning roli, Madaniy
rivojlanish, Musiqa san'ati, Musiqiy ijodiyot.
Abstract:
This article analyzes the creative activities of Uzbekistan's leading
folk instrument orchestras. The article is aimed at studying the activities of orchestras
that have made a great contribution to the development of folk music in Uzbekistan.
The authors analyze the role and significance of orchestras in harmonizing the
traditions of Uzbek folk music with modern requirements. The study provides
information on the creative repertoire of orchestras, their stylistic features, as well as
how they influenced the renewal of musical and cultural traditions. The article aims to
highlight the role of orchestras in popularizing and developing folk music in
Uzbekistan and how they adapt to changing creative processes. It also discusses the
collaboration between these orchestras, their role in creating new musical forms, and
their contribution to the development of folk music in a global context.
Keywords:
Folk Music, Orchestra of Folk Instruments, Creative Activity,
Orchestras, Musical Repertoire, Traditional Music, Musical Culture, Musical News,
Traditions of Folk Music, Musical Collaboration, The Role of the Orchestra, Cultural
Development, Musical Art, Musical Creativity.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
98
Oʻzbekistonning musiqiy madaniyati, uning keng va boy tarixi, o‘ziga xosligi
bilan dunyo sahnasida alohida o‘rin tutadi. Xalq musiqasi, ayniqsa, cholg‘u orkestrlari
orqali o‘zining eng yuqori badiiy ifodasiga erishgan. Xalq cholg‘ulari orkestrlari
nafaqat milliy musiqaning saqlanishi va rivojlanishiga, balki unga bo‘lgan eʼtibor va
hurmatni oshirishga ham xizmat qilmoqda. O‘zbekistonning yetakchi xalq cholg‘ulari
orkestrlari o‘zining ijodiy faoliyati orqali nafaqat anʼanaviy kuy-qo‘shiqlarni saqlab
qolish, balki ular bilan birga zamonaviy musiqiy yondashuvlarni ham amalga
oshirmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekistondagi yetakchi xalq cholg‘ulari
orkestrlarining ijodiy faoliyati tahlil qilinadi, ularning repertuar siyosati, ijro mahorati,
yosh avlodni tarbiyalashdagi roli va xalqaro miqyosdagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Xalq cholg‘ulari orkestrlarining tarixiy rivojlanishi -O‘zbekistonning xalq
cholg‘ulari orkestrlari o‘z tarixida turli bosqichlarni o‘tkazgan. Mustaqillikdan oldingi
davrda ham, sovet davrida ham bu orkestrlar xalq musiqasining yirik namoyandalari
sifatida faoliyat yuritgan. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, milliy
musiqaning rivoji yangi bosqichga o‘tdi. Bu davrda xalq cholg‘ulari orkestrlari
faqatgina xalq musiqasini saqlab qolish, balki uni yangicha shakllarda, innovatsion
talqinlarda ijro etishni o‘z faoliyatining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylantirdilar.
O‘zbekistonda hozirda faoliyat yuritayotgan bir qator yetakchi orkestrlar ushbu tarixiy
jarayonning yorqin namoyishlaridir.
Xalq cholg‘ulari orkestrlarining ijodiy faoliyati va repertuar siyosati - Xalq
cholg‘ulari orkestrlarining ijodiy faoliyati ularning repertuarida yaqqol aks etadi.
Orkestrlarning repertuarida nafaqat o‘zbek xalq musiqasining eng yaxshi
namunalarini, balki zamonaviy kompozitorlarning asarlarini ham topish mumkin. Shu
bilan birga, orkestrlar o‘z ijro uslubini yangilash, musiqiy asarlarni yangi shakllarda
taqdim etishga intilishmoqda. Mazkur orkestrlar o‘z faoliyatida xalq musiqa asarlarini
saqlash bilan birga, uni zamonaviy musiqiy vositalar yordamida qayta talqin qilishni
maqsad qilib qo‘ygan. Bu jarayon, o‘z navbatida, yosh ijrochilarni tayyorlashda,
ularning ijro mahoratini oshirishda katta ahamiyat kasb etadi.
Xalq cholg‘ulari orkestrlarining yosh ijrochilarni tarbiyalashdagi roli
Xalq cholg‘ulari orkestrlari nafaqat o‘z asarlarini ijro etish, balki yosh avlodni
musiqiy sanʼatga qiziqtirish, ularni musiqiy maktablarda o‘qitish va tarbiyalashda
muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonning yetakchi orkestrlari o‘zining ijodiy faoliyati
orqali yosh ijrochilarni musiqiy taʼlimga jalb qilish, ularga ijro mahoratini oshirish va
professional musiqachilarga aylanishda yordam bermoqda. Xalq cholg‘ulari orkestrlari
yosh musiqachilarga nafaqat anʼanaviy musiqaning sirlarini, balki zamonaviy musiqiy
texnikalarni o‘rgatish orqali ularga keng imkoniyatlar yaratmoqda.
Xalq cholg‘ulari orkestrlarining xalqaro miqyosdagi ahamiyati
O‘zbekistondagi yetakchi xalq cholg‘ulari orkestrlari faqat mamlakat ichidagi
ijodiy faoliyat bilan cheklanmaydi. Ular xalqaro miqyosda ham o‘zbek musiqasini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
99
targ‘ib qilishda faol ishtirok etmoqdalar. Xalqaro musiqiy festivallarda qatnashish,
boshqa davlatlar bilan madaniy almashinuvlar o‘tkazish, O‘zbekistonning musiqiy
merosini dunyo sahnasida tanitish maqsadida amalga oshirilgan tadbirlar ular uchun
katta ahamiyatga ega. Xalq cholg‘ulari orkestrlarining xalqaro sahnada muvaffaqiyatli
ishtiroki, o‘zbek musiqasining dunyo miqyosida tan olinishi va hurmatga sazovor
bo‘lishiga xizmat qilmoqda.
Xalq cholg‘ulari orkestrlarining kelajagi va istiqbollari
Xalq cholg‘ulari orkestrlarining kelajagi ular ijodining yangilanishi va
rivojlanishiga bog‘liq. Hozirgi kunda orkestrlarning ko‘plab vakillari yangi
texnologiyalarni, zamonaviy uslublarni o‘z ijodida qo‘llashga intilishmoqda. Yosh
musiqachilarning ilg‘or g‘oyalari, yangi musiqiy shakllar va asarlarni yaratishdagi
urinishlari orkestrlarning istiqboli uchun katta ahamiyatga ega. Xalq cholg‘ulari
orkestrlarining kelajagi, shuningdek, xalq musiqasini zamonaviylashtirish, uni yangi
shakllarda taqdim etish va shuning bilan yangi avlodni musiqaga qiziqtirishda muhim
rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonning yetakchi xalq cholg‘ulari orkestrlari bugungi kunda milliy
musiqaning rivojlanishida, uni saqlashda va yangilashda asosiy kuchlardan biridir.
Ularning ijodiy faoliyati o‘zbek musiqasining boy tarixini yosh avlodga yetkazish,
xalqaro miqyosda eʼtirof etilishiga xizmat qilmoqda. Xalq cholg‘ulari orkestrlari
nafaqat anʼanaviy musiqaning saqlanishiga hissa qo‘shmoqda, balki uni zamonaviy
talqinlar yordamida rivojlantirishga intilmoqda. Ularning ijodi milliy musiqaning
kelajagi va dunyo miqyosida tanilishiga katta taʼsir ko‘rsatmoqda. Shunday qilib,
O‘zbekistondagi xalq cholg‘ulari orkestrlarining ijodiy faoliyati nafaqat madaniy
merosni asrab-avaylash, balki uni rivojlantirish va dunyo sahnasida keng targ‘ib
qilishda muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistondagi yetakchi xalq cholg‘ulari orkestrlarining ijodiy faoliyati
nafaqat milliy musiqaning saqlanishi va rivojlanishiga, balki uni xalqaro miqyosda
tanitishga xizmat qiladi. Ularning ijro mahorati, repertuar siyosati va sahnadagi
yondashuvlari o‘zbek musiqasini jahon madaniyati sahnasida tanitishda katta
ahamiyatga ega. Xalq cholg‘ulari orkestrlarining ijodiy faoliyati nafaqat musiqiy
an'analarni saqlash, balki ularni zamonaviylashtirish va global sahnada o‘z o‘rnini
topish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Shu bilan birga, ular yosh ijrochilarni
tayyorlashda va yangi kompozitorlar yaratishda muhim rol o‘ynaydi.
Ularning ijodi milliy musiqaning kelajagi va dunyo miqiyosida tanilishiga
bevosita taʼsir ko‘rsatmoqda.O‘zbekistondagi xalq cholg‘ulari orkestrlarining kelajagi
aynan musiqiy innovatsiyalar, yangi asarlarni yaratish va musiqaning global sahnada
tanilishi bilan bog‘liq. Xalq cholg‘ulari orkestrlarining keyingi rivojlanish yo‘nalishlari
yangi texnologiyalarni, musiqiy kompyuter dasturlarini va multimedialarni qo‘llash
orqali o‘zbek musiqasini yangi shakllarda talqin qilishni o‘z ichiga oladi. Yosh
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
100
musiqachilarni tayyorlash, ular orasida orkestrlar uchun yangi kompozitorlar va
ijrochilarni tanlash ham ushbu orkestrlarning istiqbolini belgilaydi. Xalq cholg‘ulari
orkestrlarining o‘zbek musiqasini rivojlantirishdagi roli davom etadi va ular
mustahkam an'analar asosida yangi yondashuvlar yaratishda davom etadi.
O‘zbekistondagi xalq cholg‘ulari orkestrlari nafaqat o‘zbek musiqasini saqlab
qolish, balki uni xalqaro maydonda tanitishda ham faol ishtirok etmoqda. Xalqaro
musiqiy festivallarda qatnashish, turli mamlakatlarda gastrol turlarini tashkil etish
orqali bu orkestrlar o‘zbek musiqasini dunyoga tanitmoqda. Shu bilan birga, ularning
xalqaro muvaffaqiyatlari, o‘zbek musiqasining yuqori sifatini va uning jahon
madaniyatidagi o‘rnini yanada kuchaytiradi.
O‘zbekistondagi xalq cholg‘ulari orkestrlarining xalqaro sahnada ishtiroki
nafaqat ularning ijro mahoratini sinovdan o‘tkazish, balki o‘zbek musiqasining boy
merosini boshqa millatlar va xalqlarga taqdim etish imkoniyatini yaratadi. Shu orqali,
ularning ijodiy faoliyati nafaqat musiqiy, balki madaniy diplomatiya vositasiga ham
aylanadi.
XULOSA
Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng milliy
madaniyatimiz, ayniqsa, xalq musiqa sanʼati va uning asosiy targ‘ibotchilaridan biri
bo‘lgan xalq cholg‘ulari orkestrlariga eʼtibor sezilarli darajada oshdi. Mazkur
orkestrlar o‘zbek xalqining boy musiqiy merosini saqlash, uni yosh avlod ongiga
singdirish va jahon sahnasida munosib namoyish etish yo‘lida muhim ijodiy faoliyat
olib bormoqda. Jumladan, O‘zbekiston Davlat konservatoriyasi huzuridagi Xalq
cholg‘ulari orkestri, “Sado” ansambli, O‘zbekiston radiosining “Ma’naviyat va
ma’rifat” orkestri, viloyatlardagi etakchi xalq cholg‘ulari ansambllari kabi jamoalar
bugungi kunda professional ijrochilik, yangilikka intilish va milliy ruhga sadoqatni
uyg‘unlashtirgan holda faoliyat yuritmoqda.
Ushbu orkestrlarning repertuar siyosati, asosan, o‘zbek xalq kuy-qo‘shiqlari,
maqom san’ati namunalarini, shuningdek, zamonaviy kompozitorlar tomonidan
yaratilgan asarlarni o‘z ichiga oladi. Bu esa ular ijodida an’anaviylik va innovatsion
yondashuvni uyg‘unlashtirishga xizmat qilmoqda. Shuningdek, orkestrlarning turli
xalqaro festivallar, konsert dasturlari va davlat miqyosidagi tadbirlarda faol ishtiroki
ularning nufuzini oshirib, o‘zbek milliy musiqasining xorijda tanilishiga katta hissa
qo‘shmoqda.
Shu bilan birga, xalq cholg‘ulari orkestrlarining ijodiy faoliyati yosh ijrochilarni
tayyorlash, an’anaviy cholg‘ularni targ‘ib qilish, ularni zamonaviy talablarga mos
holda rivojlantirishda muhim o‘rin tutmoqda. Ularning maktablar, kollejlar, oliy ta’lim
muassasalari bilan hamkorligi orqali xalq musiqasining uzviyligi va davomiyligi
taʼminlanmoqda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
101
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistondagi yetakchi xalq cholg‘ulari orkestrlari
milliy madaniyatimizning ajralmas qismi sifatida xalq musiqasining dolzarbligi va
estetik qadriyatlarini saqlab qolish hamda rivojlantirish borasida samarali ijodiy
faoliyat olib bormoqda. Ularning bugungi kundagi roli va istiqboldagi vazifalari o‘zbek
xalqining musiqiy-maʼnaviy merosini asrab-avaylashda, uni jahon madaniy makoniga
olib chiqishda muhim omillardan biridir. Shu jihatdan olib qaralganda, bu
orkestrlarning ijodiy faoliyatini tahlil qilish nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga
ham ega bo‘lib, xalq musiqa san’atining hozirgi holatini va kelajagini chuqurroq
anglashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abdurahmonov, F. (2010). O'zbek xalq musiqasining rivojlanish tarixi. Tashkent:
O'zbekiston Milliy Akademik Nashriyoti.
2.
Sodiqov, S. (2015). Xalq cholg'ularining ijro uslublari va ularning zamonaviy
yondashuvlari. Tashkent: Sharq.
3.
Qodirov, M. (2018). O'zbekistondagi xalq musiqasi orkestrlarining xalqaro faoliyati.
Tashkent: O'zbekiston Madaniyat va San'at nashriyoti.
4.
Maqsudov, X. (2020). Xalq musiqasi va uning xalqaro miqyosdagi roli. Tashkent:
O'zbekiston Respublikasi Madaniyat Vazirligi.
5.
G'ulomov, T. (2012). O'zbek xalqi musiqasining zamonaviylashtirilishi va uning
orkestrlarda qo‘llanilishi. Tashkent: Milliy musiqiy akademiya.
6.
Botirova X.T. Theoretical fundamentals of development of people's instruments and
performing arts in Uzbekistan // International Journal of Early Childhood Special
Education // (INT-JECSE) DOI: 10.9756/INT-JECSE/V14I2.657 ISSN: 1308-5581 Vol
14, Issue 02 2022 -P. 5841-5846.
7.
Botirova X.T. Specific characteristics of the development of spiritual - moral qualities of
students
//
Frontline
Social
Sciences
and
History
https://doi.org/10.37547/social-fsshj-03-06-04-P. 20-30
8.
Привалова, О. А. Кармен Ж. Бизе в творчестве Элины Гаранча / О. А. Привалова //
Музыкальная культура глазами молодых ученых: сборник научных трудов / Ред. -
сост. Н. И. Верба; науч. ред. Р. Г. Шитикова. - СПб. : Астерион, 2015. - Вып. 12. - С.
190-195.
9.
Botirova X.T. In the practice of instrumental performance, students are taught to think
independently and formation of features of creativity // Middle european scientific bulletin
// ISSN 2694-9970 118 Middle European Scientific Bulletin, Volume 33. -P. 52-58.
10.
Botirova X.T. Scientific and theoretical views of central asian thinkers in music //
Procedia of Theoretical and Applied Sciences // Volume 4. Feb 2023 ISSN: 2795-5621. -
P. 54-59.
11.
Акмалжонова М.В. “Дирижирование” (методы работ над партитурой). Ташкент,
2017.
12.
Botirova X.T. The Role of Pop Art in the Education of Students-Youth in the Spirit of
Morality and Patriotism // Web of Scholars: Multidimensional Research Journal (MRJ) //
Volume: 01 Issue: 07. 2022 ISNN: (2751-7543). -P. 87-90.
13.
Botirova X.T. Activities of the "History and Criticism of Music" Department During the
Years of Independence // Middle European Scientific Bulletin // ISSN 2694-9970 118,
Volume 33. Feb-2023 -P. 118-121.
