Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
346
UDK 37.014.3:504
"BOSHLANG‘ICH SINFDA EKOLOGIK TARBIYA: INTEGRATIV
YONDASHUV ORQALI TABIATNI SEVISHNI O‘RGATISH"
Nusratova Umida
– 70110102 – Pedagogika yo‘nalishi
Magistranti Iqtisodiyot va pedagogika
universiteti Samarqand kampusi
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini ekologik tarbiyalash — bugungi kunda ta'lim
tizimining eng muhim vazifalaridan biridir. Er yuzidagi ekologik muammolarni hal
qilishda, yosh avlodni tabiatni sevish va unga ehtiyotkorlik bilan qarashga o‘rgatish
katta ahamiyatga ega. Integrativ yondashuv — fanlarni birlashtirib o‘qitishning
samarali usuli bo‘lib, ekologik ta'limda ham uning o‘rni beqiyosdir. Ushbu maqolada
boshlang‘ich sinfda ekologik tarbiyani integrativ yondashuv orqali qanday amalga
oshirish mumkinligi va tabiatni sevishni o‘rgatishning ahamiyati muhokama qilinadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qaror va farmonlari mavjud. Ushbu hujjatlar
ekologik ta'limni rivojlantirish va yosh avlodni atrof-muhitga hurmat ruhida
tarbiyalashga qaratilgan. Quyida ba'zi muhim hujjatlar keltirilgan:
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 5 martdagi PF-5643-son
Farmoni
: Ushbu farmon ekologik ta'limni rivojlantirish va ekologik madaniyatni
oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni belgilaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 20 maydagi PQ-4788-son
Qarori
: Mazkur qaror ekologik ta'lim tizimini takomillashtirish va yoshlarni ekologik
mas'uliyatli fuqarolar sifatida tarbiyalashga oid chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 15 iyuldagi PQ-5101-son
Qarori
: Ushbu qaror ekologik ta'limni rivojlantirish va ekologik ongni shakllantirishga
qaratilgan yangi tashabbuslarni o‘z ichiga oladi.
Ekologik tarbiya, asosan, insonning tabiatga bo‘lgan munosabatini
o‘zgartirishga qaratilgan pedagogik jarayondir. Bu jarayon o‘quvchilarni atrof-muhitni
anglash, ekologik muammolarni tushunish va ularga yechim topish yo‘llarini
o‘rgatishga asoslanadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini ekologik tarbiyalash esa, yosh
bolalarga ekologik bilimlarni birinchi marta taqdim etish uchun zarurdir. Bu jarayonni
boshlang‘ich sinfda o‘quvchilarga o‘rgatish, ularni tabiatni sevishga, uning
muhofazasiga qiziqtirishga yordam beradi.
Ekologik tarbiya nafaqat ilmiy bilimlarni o‘rganish, balki bolalarning ekologik
ongini shakllantirish, tabiat bilan do‘stona munosabat o‘rnatish, hamda ijtimoiy
mas'uliyatni oshirishga qaratilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
347
Integrativ yondashuv o‘quv jarayonida turli fanlarni birlashtirib o‘qitishning samarali
metodidir. Bu yondashuv orqali, ekologik masalalar barcha fanlarda muhokama
qilinadi va o‘quvchilarga kengroq nuqtai nazardan tushuncha beriladi. Boshlang‘ich
sinfda ekologik tarbiyani integratsiya qilishning asosiy prinsiplari quyidagilardir:
Fanlararo aloqalar
– ekologiya masalalari biologiya, geografiya, matematika,
san'at, adabiyot va boshqa fanlar bilan bog‘lanadi. Masalan, biologiya darsida o‘simlik
va hayvonot dunyosiga, san'at darsida esa tabiat tasvirlariga aloqador mavzularni
o‘rganish mumkin.
Amaliy faoliyat
– ekologik tarbiya faqat nazariy bilimlar bilan cheklanmaydi.
Bolalar tabiatni sevishni amalda o‘rganishlari kerak, ya'ni daraxt ekish, chiqindilarni
to‘plash, suvni tejash kabi faoliyatlarda qatnashishlari muhimdir.
Emotsional ta'sir
– tabiatni sevishni o‘rgatishning asosiy tarkibiy qismi
bolalarning tabiatga bo‘lgan emotsional munosabatini shakllantirishdir. Bu yondashuv,
bolalarga tabiatning go‘zalliklarini ko‘rishga yordam beradi va ular tabiatga bo‘lgan
mehrini oshiradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga tabiatni sevishni o‘rgatishda, quyidagi metodlar
samarali bo‘lishi mumkin:
Vizual o‘rganish metodlari
– o‘quvchilarga tabiat manzaralarini, hayvonlar va
o‘simliklar turini tasvirlovchi rasmlar yoki videolar orqali o‘rgatish. Bu usul bolalarga
tabiatni sevishni his etishga yordam beradi.
Tabiatga chiqish ekskursiyalari
– o‘quvchilarni tabiatga olib borish, toza
havoda vaqt o‘tkazish, o‘simliklar va hayvonlarni ko‘rish orqali ekologik bilimlarni
amaliyotga joriy qilish. Bu metod bolalarning tabiatni to‘g‘ri anglashlariga va unga
bo‘lgan hurmatlarini oshiradi.
Interfaol o‘yinlar va dasturlar
– ekologik o‘yinlar orqali o‘quvchilarni
ekologik muammolarni yechishga undash. Masalan, “Tabiatni asrash” o‘yini orqali
chiqindilarni to‘g‘ri ajratish, resurslarni tejash kabi amaliy ko‘nikmalarni o‘rgatish
mumkin.
San'at orqali tabiatni o‘rganish
– san'at darslari orqali o‘quvchilarga tabiatni
yaratish, uning go‘zalligini ifodalash, ranglar va shakllar yordamida tabiatni sevsalar
bo‘ladi.
Integrativ yondashuv ekologik tarbiyani yanada samarali qilishda muhim
ahamiyatga ega. O‘quvchilar faqat biologiya fanidan emas, balki boshqa fanlardan ham
ekologik masalalarni tushunishlari mumkin. Masalan, geografiya darsida tabiat va
iqlim haqida, san'at darsida esa tabiat manzaralari haqida o‘rganish ekologik ongni
rivojlantirishga yordam beradi.
Bundan tashqari, integrativ yondashuv o‘quvchilarda jamiyatdagi ekologik
muammolarni tushunish va ularga yechimlar topish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
348
Ekologik masalalar haqida gapirganda, o‘quvchilar nafaqat tabiiy jarayonlarni, balki
ijtimoiy mas'uliyatni ham tushunishlari kerak.
Boshlang‘ich sinf — bolalarning hayotida juda muhim bir davr. Bu yoshda
bolalar dunyoqarashining asoslari shakllanadi, ularning tabiatga bo‘lgan munosabati
o‘rnatiladi. Ekologik tarbiya boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nafaqat atrof-muhitga
bo‘lgan hurmatni, balki ichki mas'uliyatni shakllantiradi. Bu yoshda tabiatni sevish va
uni asrab-avaylashni o‘rgatish ularning kelajakdagi ekologik xulqini shakllantirishga
yordam beradi.
Boshlang‘ich sinfda ekologik tarbiya berish jarayonida integrativ
yondashuvning roli beqiyosdir. Tabiatni sevishni o‘rgatishning samarali metodlari
orqali o‘quvchilarda ekologik ongni rivojlantirish va ularni jamiyatda ekologik
mas'uliyatli fuqarolar sifatida tarbiyalash mumkin. Shunday qilib, boshlang‘ich sinfda
ekologik tarbiyani o‘rgatish o‘quvchilarning tabiatga nisbatan to‘g‘ri munosabatini
shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
Adabiyotlar
1.
Shodmonova, R. T.
(2020).
Ekologik tarbiya va uning boshlang‘ich sinfda
o‘rganilishi
. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim vazirligi.
2.
Toshpulatov, K. O.
(2018).
Boshlang‘ich ta'limda ekologik tarbiya metodikasi
.
Tashkent: Fan va texnologiya.
3.
Bektemirova, M. B.
(2017).
Integrativ yondashuv asosida ekologik tarbiya tizimi
.
Toshkent: Yangi avlod.
4.
Akbarov, A. S.
(2015).
Boshlang‘ich ta'limda ekologik ta'limning o‘rni
. Tashkent:
O‘zbekiston ta'limi.
5.
Davlatova, D. R.
(2020).
Tabiatni sevishni o‘rgatishning pedagogik metodlari
.
Tashkent: Ta'lim.
