Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
285
O’QUVCHILARDA ZARARLI ODATLARGA QARSHI SOG’LOM
IMMUNITETNI TO’G’RI TASHKIL ETISH
Ibragimova Gulchehra G'aybulloyevna
Buxoro viloyat Vobkent tuman 23-IDUM psixologi
Annotatsiya
: Maqolada, jamiyatning muhim bog'ini hisoblagan endigina katta
hayotga qadam qo'ygan o'smirlarning zararlari odatlari hamda ushbu odatlarning
kelajakda yetkazadigan oqibatlari haqida qarashlar mavjud.
Kalit so’zlar:
o'smir, chekish, ichuvchilik, ichish, dunyo, Giyohvandlik,
nosog'lom muhit, beparvolik, Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti.
KIRISH
Yomon odatlar toifasiga inson sog'lig'iga zarar yetkazadigan va insonni
cheklaydigan odatlar kiradi. Yoshligida orttirilgan, inson undan qutula olmaydigan
yomon odatlar juda xavflidir. Bunday odatlar inson hayotiga jiddiy zarar yetkazadi.-
potentsial va motivatsiyaning yo'qolishi, inson tanasining erta qarishi va
kasalliklarning paydo bo'lishigabolib keladi. Ularga chekish, spirtli ichimliklar,
giyohvand moddalar, toksik va psixotrop moddalardan foydalanish va istemol qilish
kiradi.
O'smirlik davri haqida fikr yuritar ekan S. Xoll o'zining rekapitulyatsiya
nazariyasiga asoslanib, shaxs rivojlanishidagi o'smirlik bosqichi insoniyat tarixidagi
romantizm davriga to'g'ri keladi va insonning tabiiy intilishlari talablar bilan to'qnash
keladigan tartibsizlik davrini takrorlaydi, deb hisobladi. S. Xoll birinchi marta
o'smirlik davrining psixologik xususiyatlarini ta'riflagan. Unga qko'ra, o'smirning eng
xarakterli xususiyati - bu xatti-harakatlarning nomuvofiqligi. Bu o'smirlarning haddan
tashqari faolligi charchoqqa olib kelishi mumkinligi, aqldan ozgan hayajon tushkunlik
bilan almashinishi, o'ziga ishonch ishonchsizlik va o'ziga ishonchsizlikka, xudbinlik
altruizmga, qizg'in muloqot izolyatsiyaga, jonli qiziquvchanlikka aylanishida
namoyon bo'ladi.
Yuqoridagi qarashlardan ko'rinadiki o'smirlik davri inson hayotining eng
muhim pallasi hisoblanadi aynan mana shu davrda o'z maqsadlari,qarashlarini aniqlab
olgan o'smir kelajakda o'z o'rnini topa oladi. Ammo bugungi kunda ayrim yoshlar
aynan mana shu davrda zararli odatlar xususan: chekish, ichish, giyohvandlik singari
illatlarning tuzog'iga tushib qoladilar.
Maktab davrida har bir bola deyarli bir marta chekib ko'radi, bunga asosiy
sabablardan biri jamiyatning unga ko'rsatayotgan ta'siridir, aynan shu yoshda katta sinf
o'quvchilari tomonidan kichik sinflarga tazyiq o'tkazish, ularni o'zlariga
boysundirishga erishishga intiladilar, bola tengdoshlaridan ortda qolmaslik uchun
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
286
chekishni boshlaydi. Bolada o'zgarishlarni sezib uni oldini ola bilgan ota-onalargina
bolada kashandalik kelib chiqmasligiga erisha oladi. Bunda ta'lim muassasidagi
o'qituvchilar va o'rnatilgan tartib qoidaning ham o'rni yuqoridir. Mashhur Yunon
faylasufi Suqroq aytganidek "O'zini anglagan inson o'zi uchun nima foydaliligini va
nimalarga qodir ekanligini yaxshi tushunadi. Oqibatda o'zini kulfatlardan asraydi.
Yana shuni aytib o'tish lozimki biror narsa haqida yetarli ma'lumotga ega bo'lmagan
shaxsni, aynan shu narsa orqali boshqarish oson bo'ladi shuning uchun ham bolalar
orasida zararlari odatlarning oqibatlarni tez-tez muhokama qilish ularni fikrlashga
undash lozim.Agar, bu muammoni alohida nuqtai nazardan ko'rib chiqsak chekish,
ichish, giyohvandlik o'smirlar guruhining asosan maktab o'quvchilari orasida eng
dolzarb muammolardan biridir. O'quvchining shakllanmagan ongiga tengdoshlarning
ta'siri juda katta bo'lganligi sababli, tashvishlanish uchun juda ko'p sabablar mavjud.
Boshqalarning ta'siridan tashqari, bugungi zamonaviy bolalarga xos bo'lgan "tezroq
ulg'ayish" uchun shaxsiy xohish mavjud. Bola atrofidagilarga o'zining katta bo'lganini
turli yangi odatlar bilan isbotlashga urinadi.
O'tkazilgan ko'plab tajribalar shuni ko'rsatdiki ichuvchi va chekuvchi
insonlarning bolalarida ham ushbu illatlarga moyillik mavjud bo'lar ekan. Insonlar
orasida tamakining zararlilik xususiyati spirtli ichimliklarnikidan kam ekanligi haqida
noto'gri qarashlar mavjud. Tamaki mahsulotlarini iste'mol qilish ham spirtli
ichimliklarni iste'mol qilish kabi, inson tanasining barcha tizimlariga salbiy ta'sir
qiladi.
Nikotin ogohlantiruvchi ta'sirga ega, bunda markaziy asab tizimi to'liq ishlay
olmaydi. Miyaga kislorod yaxshi yetib bormaydi, ozroq qon kiradi, bu chekuvchining
aqliy faolligining pasayishiga olib keladi, bundan tashqari insonning nafas olish tizimi
ham zararlaydi, chunki tamaki tutunining nafas olishi tufayli chekuvchi og'iz bo'shlig'i,
halqum, burun, traxeya va bronxlarning shilliq pardalarini bezovta qila boshlaydi.
Natijada, odam nafas yo'llarining yallig'lanishini rivojlantiradi. Chekuvchi insonlarda
nafas qisilishi astma va pnevmoniya rivojlanadi. Chekish yurak qon-tomir
kasalliklarining qo'zg'atuvchisi hamdir, uzoq vaqt mobaynida chekkan insonlar infarkt
va insult bo'lish havfi yuqori. Bundan tashqari nikotin oshqozon, tishlarga ham o'z
kuchini ko'rsatadi oshqozonda yaralar, yallig'lanishga sabab bo'ladi, buning oqibatida
insonning tashqi ko'rinishi o'zgaradi, tishlar emali ketib sarg'ayishni boshlaydi. Bir so'z
bilan aytganda chekish insonning butun tanasini yemiradi, barcha a'zolariga nojo'ya ta'
sir ko'rsatadi. Chekish faqat chekuvchining emas sigaret tutunidan nafas oluvchilarni
ham zararlaydi jamiyat orasida ular passiv chekuvchilar deb atalishi sababi ham mana
shundandir.Bolalar orasida zararli odatlardan yana biri ichkilikbozlikdir.Olimlarning
tadqiqotlari shuni ko'rsatdiki, o'g'il bolalar va qizlarda alkogolizm og'ir, davolash qiyin
bo'lgan kasallik sifatida kattalarnikiga qaraganda to'rt baravar tezroq paydo bo'ladi va
rivojlanadi. Ularda shaxsiyatning yo'q qilinishi ham tezroq sodir bo'ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
287
Ular sharob ichishganda, barcha organlar ta'sir qiladi, markaziy asab tizimi
ayniqsa zaif bo'ladi, xotira keskin pasayadi, psixika buziladi, o'z harakatlari ustidan
nazorat kamayadi. O'rganishlardan ma'lumki axloqni tuzatish kalonyalariga tushib
qolgan bolalarning ba'zilari yaxshi xulqli va bilimli bo'lgan holatlarida alkagol istemol
qilish natijasida bunday joylarga tushib qoladilar. Akademik I. P. Pavlovning
o’tkazgan tajribalari shuni ko’rsatadiki, bosh miyada hosil bo’lgan reflekslar spirtli
ichimliklar ta’sirida darrov buzilib ketar ekan.
1
Demak, spirtli ichimliklar kishida ota-
onalar, tarbiyachilar, pedagoglar va jamoatchilik ta’sirida shakllangan tarbiya
elementlarini izdan chiqaradi. (Tarbiya - yaxshi odatlarni shakllantirish ham refleks
harakteriga ega.) Shuning uchun ham, ota-bobolarimiz spirtli ichimliklarga baho
berganda “o’zidan ham qilmishi yomon” deb juda to’g’ri baho berganlar.
Spirtli ichimliklar yoqimli, yuqori kayfiyatni keltirib chiqaradi va bu spirtli
ichimliklarni qayta-qayta ichish va unga qaramlikka olib keladi. Dastlab, agar o'smirda
xohish va irodaning mustahkamligi bo'lsa, u sharobdan voz kechishi mumkin. Aks
holda, alkogolli mastlik ta'sirida iroda zaiflashadi va odam endi spirtli ichimliklarga
bo'lgan ishtiyoqga qarshi tura olmaydi. Spirtli ichimliklar ta'sirida instinktlar bo'sh joy
egallaydi, iroda va o'zini o'zi boshqarish zaiflashadi va ko'pincha o'smirlar noto'g'ri
xatti-harakatlar va xatolarga yo'l qo'yishadi.
O'smirlardagi yana bir yomon odatlardan biri. Giyohvand moddalar tarkibidagi
kuchli faol birikmalar - alkaloidlar hisobiga u kishi organizmiga tushgandanoq tez
qonga so’rilib, barcha a’zo va to’qimalarga, jumladan, miya hujayralarigacha etib
boradi. Miya markazlaridagi axborotlarni qabul qilish va nazorat-mushohada
qobiliyatlarini susaytiradi. Buning hisobiga kishi butun badanida soxta osoyishtalik
sezadi. Aslida, bu ichki a’zolar va to’qimalar bilan bosh miya markazlari o’rtasidagi
aloqalarning susayishidir. Bu hol go’yo uning kayfiyatini yaxshilab, xuzur-halovat
baxsh etadi. Lekin, bu xuzur-halovat havfli oqibatlarga olib keladi Birlashgan Millatlar
Tashkilotining ma’lumotiga qaraganda, (2002yil) er yuzida 200 mln.dan ortiq
giyohvandlar bor. Mutaxassislar esa haqiqiy ahvol bundan 5-10 marotaba ko’proq
bo’lishi kerak, deb taxmin qiladilar. Chunki ba’zi regionlarda katta yoshdagi aholining
70-80 foizigacha giyohvandlikka berilgan. Xalqaro YuNISEF tashkiloti tomomidan
dunyoning 35 mamlakatida o’tkazilgan (2002 yil) co’povlap shuni ko’rsatadiki, 60
foiz giyohvandlar uni maktablar, kollejlar va o’quv yurtlarida totib ko’rganlar.
Natijada giyohvandlik nafaqat sog’liqni saqlash tizimining, balki, huquq-tartibot
tashkilotlari, siyosatchilar va xukumat boshliqlarining ham muammosi bo’lib qoldi
ichki a’zolar va to’qimalardagi axborotlarning kelishida susayish, miya
markazlaridagi nazorat-mushohada qobiliyatining pasayishi hisobiga a’zolardagi
bo’zilishlarni miya yarim sharlari sezmay, bilmay qoladi. Oqibatda, a’zo yoki
to’qimalarda jiddiy kasalliklar rivojlanib, xatto ularning faoliyati butunlay izdan
chiqishi mumkin. Miyaning vazifasi esa a’zolar va to’qimalar ishini nazorat qilish,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
288
biron a’zo yoki to’qimlar ishida chetga chiqishlar bo’lsa, darhol ichki imkoniyatlarini
ishga solib, kerakli tadbirni qo’llash.Boshni aylantirib, kishini sarxush qiluvchi
giyohvand moddalarni hidlash, tutunidan nafas olish, chekish, ezib ichish yoki
talqonini iste’mol qilish va shular kabilar juda qadimdan ma’lum bo’lgan zararli
odatlar. Ularning bu xususiyatlaridan jodugarlar, folbinlar, duoxonlar kishilarni jodu
qilib, sexrlashda ham foydalanganlar.
Ushbu zararli odatlar jamiyat uchun katta havfdir. Bunday havf o'z vaqtida
bartaraf etilmasa butun bir xalqni yemira oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
2.
"Ochilish" S. Xollga tegishli.
3.
100 Mumtoz faylasuf. Toshkent "Yangi asr avlodi 2013"
4.
www.elib.uz 5. www.elib.uz.
