Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
195
RAQOBATCHILARNI TAHLIL QILISH: BOZORDAGI RAQOBATNI
BAHOLASH.
O’ktamov Sanjar Usubali o’g’li
Sanoat iqtisodiyoti va menejmenti kafedrasi
23-65 MK guruh talabasi,
Toshkent kimyo-texnologiya insituti
Email: uktamov20040928@gmail.com
Tel: +998200203465
ORCID:
Annotatsiya.
Ushbu maqolada raqobatning mohiyati, raqobat tahlilini o‘tkazish
zarurati va uning amalga oshirilish jarayoni ko‘rib chiqilgan. Zamonaviy jamiyatda
raqobat bozor iqtisodiyotidagi asosiy tartibga soluvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi.
Muvaffaqiyatli marketing siyosatini yuritish, yangi mahsulotlar turkumini ishlab
chiqish va kompaniyaning pozitsiyalash strategiyasini belgilash maqsadida, sohadagi
raqobatchilarning barcha kuchli va zaif tomonlarini tahlil qilish zarur, bu esa
kompaniyaga yetakchi bo‘lish imkonini beradi. Shu sababli tashkilotlarda
raqobatchilar tahlilini o‘tkazishga ehtiyoj tug‘iladi. Raqobatchilar tahlilini o‘tkazish
kompaniyaga o‘zining raqobatbardoshligini va bozordagi potentsial imkoniyatlarini
aniqlash, mahsulot uchun optimal narx darajasini belgilash, bozor ulushini oshirish
imkonini beradi.Yaxshi tashkil etilgan raqobatchilar tahlili kompaniyaga asosiy
raqobatchilarni aniqlash va raqobat ustunligini qo‘lga kiritishga imkon beruvchi qator
choralarni belgilashga yordam beradi.
Kalit soʻzlar:
raqobat, raqobatchilar tahlili, raqobatga oid ma’lumotlar,
pozitsiyalash xaritasi, strategik raqobat tahlili..
Уктамов Санжар Усубали угли
Кафедра промышленной экономики и менеджмента
Студент группы 23-65 МК,
Ташкентский химико-технологический институт
Электронная почта:
uktamov20040928@gmail.com
Телефон:
+998200203465
ОРЦИД:
Анализ конкурентов: оценка конкуренции на рынке.
Аннотатция.
В данной статье рассмотрены сущность конкуренции,
необходимость проведения конкурентного анализа, ход его проведения. В
современном обществе конкуренция выступает главной регулирующей силой в
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
196
рыночной экономике. Для проведения успешной маркетинговой политики, в
целях разработки новейшей линейки товарной продукции, а также определения
стратегии позиционирования фирме необходимо рассмотреть все слабые и
сильные стороны конкурентов в отрасли, чтобы выйти в лидеры. В связи с этим
у организации возникает необходимость проведения анализа конкурентов.
Проведение анализа конкурентов также позволяет фирме определить
собственную конкурентоспособность и потенциальные возможности на рынке,
установить оптимальный уровень цен на продукцию, увеличить рыночную долю.
Качественно проведенный анализ конкурентов помогает фирме выявить
основных конкурентов и определить ряд мероприятий, позволяющих получить
конкурентное преимущество
Ключевые слова:
конкуренция, анализ конкурентов, конкурентная
информация, карта позиционирования, стратегический конкурентный анализ
.
O’ktamov Sanjar Usubali son
Department of Industrial Economics and Management
23-65 MK group student,
Tashkent Institute of Chemical Technology
Email: uktamov20040928@gmail.com
Phone: +998 200203465
ORCID:
Competitor analysis: assessing competition in the market.
Annotation.
This article examines the essence of competition, the necessity of
conducting competitor analysis, and the process of its implementation. In modern
society, competition serves as the main regulating force in a market economy. In order
to carry out a successful marketing strategy, develop a new product line, and define a
company’s positioning strategy, it is essential to analyze all the strengths and
weaknesses of industry competitors to emerge as a leader. Therefore, organizations
need to conduct competitor analysis. Conducting competitor analysis also allows a
company to assess its own competitiveness and market potential, determine optimal
pricing for its products, and increase its market share. A well-executed competitor
analysis helps a company identify its main competitors and determine a series of
actions that provide a competitive advantage.
Keywords:
competition, competitor analysis, competitive information,
positioning map, strategic competitive analysis.
Kirish
. Raqobat — bu iqtisodiyotda bozor subyektlari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir
jarayoni bo‘lib, unda ushbu subyektlar o‘rtasida raqobat yuzaga keladi. Ushbu jarayon
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
197
mahsulotni sotishni yaxshilash, uning sifatini oshirish, yangi turdagi tovar va
xizmatlarning paydo bo‘lishida asosiy kuch hisoblanadi. Masalan, A. Smit
“Xalqlarning boyligi haqida tadqiqot” asarida raqobatni “sotuvchilar o‘rtasidagi o‘z
mahsulotlarini yanada qulay shartlarda sotish uchun halol raqobat” deb ta’riflagan
hamda uni uzoq muddatli istiqbolda bozor ustidan nazorat o‘rnatishga qaratilgan
sotuvchilar faoliyati deb hisoblagan. Rivojlanish xarakteriga qarab raqobat
quyidagilarga bo‘linadi: erkin, tartibga solinadigan, narx asosidagi va narxga bog‘liq
bo‘lmagan raqobat. Erkin raqobat — bu kompaniya faoliyatini cheklovchi har qanday
to‘siq bo‘lmagan sharoitda yuzaga keladi. Tartibga solinadigan raqobat esa davlatning
kompaniya faoliyati ustidan nazorati asosida paydo bo‘ladi, bu ko‘plab tadbirkorlar
uchun bozor sharoitlarini ta’minlashga qaratilgan. Narx asosidagi raqobat mahsulot va
xizmatlar narxini sun’iy ravishda pasaytirish bilan bog‘liq. Narxga bog‘liq bo‘lmagan
raqobat esa mahsulot sifati, menejment va boshqa omillarni yaxshilash orqali amalga
oshiriladi. Rivojlanish ko‘lami bo‘yicha raqobat quyidagilarga bo‘linadi: individual,
mahalliy, tarmoqlararo, milliy va global. Yetakchilik mavqeini qo‘lga kiritish yoki
mavjud pozitsiyani mustahkamlash maqsadida tashkilot quyidagi yo‘nalishlarga amal
qiladi:
Bozor raqobati — masalan, sifatli xomashyo yetkazib beruvchilarni arzon
narxlarda topish imkonini beradi.
Sotuv siyosatidagi raqobat — marketing va mahsulotni bozorga chiqarish
strategiyalari.
Xaridorlar uchun kurash — mahsulotga potensial xaridorlar e’tiborini
tortish orqali.
Bozordagi raqobat iqtisodiy faoliyat yuritayotgan subyektlar o‘rtasida
farqlanishga olib keladi. Natijada narx darajasi, assortiment, sifat va boshqa jihatlar
o‘zgaradi. Demak, raqobat — bu yangi kuchga javob reaktsiyasi va yangi muvozanatga
erishish jarayoni bo‘lib, uning mohiyati — raqobatchilar o‘rtasida nisbiy ustunlik
uchun kurashdir.
Kompaniya o‘z maqsadlariga muvofiq optimal strategiyani tanlashi uchun
quyidagi savollarga javob topishi kerak:
a) Raqobatchilar qanday maqsadlarni ko‘zlashmoqda?
b) Ular qanday strategiyalarni yo‘lga qo‘ygan?
v) Ularning ustunliklari nimada?
g) Ular kelajakda qanday harakat qilishi mumkin?
Ushbu savollar asosida olib borilgan tahlil bozordagi hozirgi holatning aniq
tasvirini beradi. Bunday tahlilning natijasi — qaysi raqobatchilar bilan raqobatlashish
mumkinligini va qaysilari bilan kurashga arzimaydi, aniqlashdir.
Raqobatchilarni tahlil qilishning asosiy bosqichlari.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
198
Birinchi bosqich — raqobatchilarni tahlil qilish maqsadini aniqlash. Bu yerda
narx siyosatini o‘zgartirish, joylashuv strategiyasini ishlab chiqish, distribyutsiya
(tarqatish) kanallarini tanlash va boshqa masalalar ko‘rib chiqilishi mumkin. Maqsadni
belgilash tahlil doirasini toraytirishga va aniq natijaga erishishga yordam beradi.
Raqobatchilarning maqsadlarini tahlil qilish ularning strategik o‘zgarishlarga qanday
javob berishini oldindan ko‘ra olishga imkon beradi. Ularning maqsadlarini bilish
orqali, raqobatchilar o‘z hozirgi holati va moliyaviy natijalaridan qoniqish darajasini
baholash va shunga ko‘ra ularning strategiyasini o‘zgartirish ehtimolini hamda tashqi
voqealarga qanday munosabat bildirishini aniqlash mumkin.
Ikkinchi
bosqich
— raqobatchilarni aniqlash. Qayerdan potensial
raqobatchilarni izlash kerak? Mavjud maqsadli auditoriya va uning ehtiyojlarini tahlil
qilish bu savolga javob topishda yordam beradi. Quyidagilarni aniqlash zarur:
a) Sizning maqsadli auditoriyangiz taxmin qilinayotgan raqobatchiniki bilan
o‘xshashmi?
b) Potensial raqobatchining mahsuloti iste’molchining sizniki bilan bir xil
ehtiyojlarini qondiradimi?
v) Raqobatchining mahsuloti sizning iste’molchilaringiz ehtiyojlarini
qondirishda ishlatiladimi?
Agar ushbu savollarning barchasiga javob “ha” bo‘lsa, demak bu tashkilot
sizning raqobatchingiz hisoblanadi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, potensial
raqobatchilarni izlashda sizdan ancha ortda qolayotgan tashkilotlarni hisobga olish
shart emas. Shu bilan birga, muvaffaqiyatli tashkilotlardan cho‘chimaslik kerak.
Potensial raqobatchilar ro‘yxatini tuzish uchun ularni Internet orqali izlash mumkin.
O‘zingizni iste’molchi o‘rniga qo‘yib, eng jozibador kompaniyalarni aniqlang.
Shuningdek, raqobatchilar haqida qo‘shimcha ma’lumotni ular bilan ishlagan savdo
menejerlaridan olish mumkin. Maqsadli auditoriyani so‘rovlardan o‘tkazish ham
foydali vosita hisoblanadi. Eng yirik raqobatchilarni aniqlashda sanoat reytinglari
yordam beradi. Potensial raqobatchilarni aniqlash uchun onlayn xizmatlardan ham
foydalanish mumkin. Ushbu bosqichda 5–10 ta raqobatchini aniqlash lozim.
Shuningdek, ushbu bosqichda raqobatchilarning o‘zlari haqidagi tasavvurlari,
sanoat va boshqa kompaniyalar haqidagi qarashlarini aniqlash ham muhim rol
o‘ynaydi. Masalan, raqobatchining o‘zini qanday tasavvur qilishi kompaniya xatti-
harakati va har qanday holatlarga munosabatini belgilaydi. Raqobatchining sanoat va
boshqa kompaniyalar haqidagi qarashlari esa sohadagi asosiy iqtisodiy xususiyatlar,
mavjud raqobat kuchlari, muvaffaqiyatga erishishning kalit omillari va tarmoqning
istiqboldagi jozibadorligi haqida ma’lumot olishga yordam beradi.
Ushbu bosqichda quyidagi xususiyatlar bo‘yicha soha (tarmoq) “portreti”ni
tuzish maqsadga muvofiq:
bozor hajmi,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
199
raqobat kurashining yo‘nalishlari,
bozor o‘sish sur’ati,
kirish va chiqishning osonligi,
bozorda raqobatchilar konsentratsiyasi darajasi,
yangi mahsulot ishlab chiqarishda texnologik o‘zgarishlar darajasi,
iqtisodiyotning ishlab chiqarish hajmi, transport, marketingga ta’siri,
rentabellik darajasi va hokazolar.
Uchinchi bosqich — raqobatchilarni tahlil qilish mezonlarini belgilash. Bu yerda
raqobat ustunligini aniqlash katta ahamiyatga ega. Bunday ustunliklar qatoriga
quyidagilarni kiritish mumkin:
tashkilotning daromadlilik darajasi,
iste’molchilar orasidagi tanilganlik darajasi,
mahsulotning o‘ziga xos xususiyatlari,
tashkilot faoliyat yo‘nalishlari,
resurslarning taqsimlanishi,
joylashuvi.
Ushbu bosqichda raqobatchilarni tahlil qilishda sifat va miqdoriy mezonlarni
ajratib ko‘rsatish mumkin. Miqdoriy mezonlar 10 ballik tizim asosida baholanadi.
Yakuniy jadval to‘ldirilgach, kompaniya qaysi ko‘rsatkichlar bo‘yicha
raqobatchilardan ortda qolayotganini va kelajakda nimalarni yaxshilash mumkinligini
aniqlash imkonini beradi. Sifat mezonlarini baholashda esa mahsulotning o‘ziga
xosliklariga e’tibor qaratiladi, ya’ni raqobatchining sizdan asosiy farqlari aniqlanadi.
Masalan, quyida to‘ldirish uchun qulay bo‘lgan jadvaldan foydalanish mumkin.
1-jadval
Raqobat tahlilini o'tkazish uchun jadval namunasi
l
a
r
K
o
m
p
a
n
i
y
a
h xususiyati
Mijoz bilan aloqa
Raqobatchilar haqida ma’lumot — bu barcha mavjud ma’lumotlarni yig‘ish, baholash,
tahlil qilish, integratsiyalash va talqin qilish orqali yaratilgan, rahbariyat
ehtiyojlarining bir yoki bir nechtasiga javob beradigan va qaror qabul qilishda hozirgi
yoki potentsial ahamiyatga ega bo‘lgan qadriyatlarga qo‘shilgan mahsulot deb
qaraladi.
Raqobat to‘g‘risidagi ma’lumotlarni aniqlash uchta muhim maqsadga
xizmat
qiladi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
200
a) U raqobatga oid ma’lumotlarni oddiy (baholanmagan) ma’lumotlardan ajratib
turadi.
b) U raqobatga oid ma’lumotlarning dinamik va tsiklik xarakterini ta’kidlaydi.
v) U yuqori rahbarlar va raqobat tahlili bo‘yicha mutaxassislar o‘rtasidagi hamkorlikni
ilgari suradi.
To‘rtinchi bosqich — olingan ma’lumotlarni taqqoslash.
Olingan katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish va ko‘rinadigan shaklda
taqdim etish uchun eng samarali vositalardan biri bu "radar" diagrammasidir. Radar
diagrammasi quyidagi holatlarda foydalidir:
ma’lum xususiyatlarning raqobatchilar tomonidan qay darajada tez-tez
tilga olinayotganini kuzatishda,
ushbu xususiyatlarning qanchalik kuchli ifodalanganini baholashda.
Ushbu bosqichda yana bir muhim vosita — pozitsiyalash xaritasi (positioning
map) yaratish hisoblanadi.
Pozitsiyalash xaritasi — bu bozordagi mahsulotlarning asosiy atributlarini
maqsadli auditoriya qanday qabul qilayotganini ko‘rsatib beradigan vizual vosita.
Marketingda bu xaritadan foydalanish pozitsiyalash strategiyasini to‘g‘ri tanlashga
yordam beradi. Xarita orqali:
raqobatchilarning iste’molchi ongidagi o‘rni ko‘rsatiladi,
bo‘sh (raqobatsiz) bozor segmentlari aniqlanadi va shu segmentlarda o‘z
o‘rnini egallash mumkin bo‘ladi.
Pozitsiyalash xaritalarining ikki asosiy turi mavjud:
1.
Ikki o‘qli xarita – eng keng tarqalgan usul. Xarita X va Y o‘qlari asosida
ikki muhim mahsulot xususiyati bo‘yicha quriladi. O‘qlar kesishgan joyda 4 kvadrant
hosil bo‘ladi. Har bir kvadrantda raqobatchining iste’molchi ongidagi pozitsiyasi
belgilanadi. Bu orqali:
eng afzal ko‘rilgan zona va
mos kelmaydigan xususiyatlarga ega zona aniq ajratiladi.
2.
Ko‘p o‘qli xarita – murakkabroq bo‘lib, bir nechta xususiyatlar asosida
statistik dasturlar yordamida tuziladi. Bu xarita aniq o‘qlarga ega emas, shu sababli uni
talqin qilish qiyinroq.
Pozitsiyalash xaritalarini tuzishda quyidagi tavsiyalarga amal qilish lozim.
Bu jarayonda hal qiluvchi omil – bu iste’molchi fikridir, chunki bunday xaritani
mijozlar fikrini o‘rganmasdan tuzish mumkin emas. Olingan ma’lumotlar asosida
iste’molchidan boshqa ehtimoliy ajratish mezonlari haqida ham so‘rash kerak. Bu
orqali hozirgi holatdagi qaror qabul qilish uchun asos bo‘ladigan mezonlar shakllanadi
va ular keyinchalik idrok xaritalarini tuzish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Yana bir muhim jihat – bu o‘z pozitsiyangizni raqobatchilar orasida to‘g‘ri
baholash. Xaridor fikrini sinchkovlik bilan o‘rganish, ularning fikr va mulohazalarini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
201
qabul qilish va qayd etish, shuningdek, bu e’tirozlarni bartaraf etish uchun aniq
strategiyalarni ishlab chiqish zarur.
Yana bir tavsiya – faqat bitta pozitsiyalash xaritasi bilan cheklanmaslik lozim.
Bozor ishtirokchilarining xatti-harakatlarini aniqroq tahlil qilish uchun bir nechta
mezonlar kombinatsiyasidan foydalanib bir nechta xaritalar tuzish tavsiya etiladi.
Raqobatchilarni qanchalik tez-tez tahlil qilish kerak? Bu kompaniyaning
strategik maqsadlariga bog‘liq:
Uzoq muddatli (strategik),
Qisqa muddatli (operatsion) bo‘lishi mumkin.
Uzoq muddatli raqobat tahlili usullaridan biri — Maykl Porterning “besh kuch”
modeli (3–5 yilda bir marta o‘tkazilishi tavsiya etiladi). Bu metodika quyidagi 5
bosqich asosida har bir raqobatchiga nisbatan alohida amalga oshiriladi:
a) Raqobatchining imkoniyatlarini baholash — kuchli va zaif tomonlarini
aniqlash.
b) Raqobatchining maqsadlarini tushunish.
v) Raqobatchining strategiyasini aniqlash.
g) Raqobatchining siz haqingizdagi fikrini va sizning bozor holatingizni
baholash.
d) Raqobatchining bo‘lajak harakatlarini prognoz qilish.
Bugungi global raqobat muhiti tarixdagi eng tez o‘zgaruvchan davrdir.
Kompaniyalar bozorda yetakchi bo‘lish yoki raqobatga tayyor bo‘lish uchun
doimiy ravishda o‘z pozitsiyalarini o‘zgartirishga majbur. Endi kompaniyalar eng
samarali raqobat tahlil vositalariga ega bo‘lishi kerak. Globalizatsiya deyarli barcha
sohalarda raqobat darajasini oshirdi.
Oldin, to‘g‘ri joyda va to‘g‘ri vaqtda bo‘lish raqobiy ustunlik uchun yetarli
bo‘lsa, hozir bu yetarli emas — endi kompaniya raqobatchining afzalliklarini engib
o‘tish strategiyasini chuqur o‘ylab chiqishi kerak.
Yangi bozor to‘siqlari yaratilgan taqdirda ham, bu xavfli yangi raqiblarning
paydo bo‘lishi ehtimolini yo‘q qilmaydi.
Yangi biznes boshlashdan oldin raqobatchilarni tahlil qilish zamonaviy
tadbirkor uchun juda muhimdir. Quyidagi savollarga aniq javob berish lozim:
a) Siz ishlab chiqarayotgan mahsulot raqobatbardosh narxda sotilayaptimi?
b) Mahsulotingiz bozorda raqobatlasha oladimi?
v) Sizning mahsulotingizning qanday o‘ziga xos jihatlari bor?
g) Sizning kompaniyangiz bozordagi boshqa shunga o‘xshash firmalardan
nimasi bilan farq qiladi?
d) Sizda qanday ustunliklar mavjud?
e) Sizning mahsulotingiz bo‘yicha raqobatchilarda mavjud bo‘lmagan xizmatlar
taklif qilinyaptimi?
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
202
O‘tkazilgan ish natijasida aniqlanishicha, raqobatchilarni tahlil qilish — bu
tashkilot uchun zarur bo‘lgan, raqobatchilarda mavjud bo‘lmagan ustunliklarni
aniqlash va joriy etishning muhim vositasidir.
Raqobat tahlilining asosiy maqsadi — raqobatchilarning bozordagi o‘rnini
tushunishdan iborat. Bu kabi ma’lumotlarga ega bo‘lish orqali kelajakda kompaniyaga
raqobatbardosh ustunliklarni ta’minlaydigan strategiyalarni ishlab chiqish imkoniyati
paydo bo‘ladi.
Tahlil natijalari amaliy bo‘lishi, ya’ni kelajakka yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak.
Ular qaror qabul qiluvchi mutaxassislarga eng samarali raqobat strategiyalarini ishlab
chiqishda yordam berishi, raqobatchilarga nisbatan chuqurroq tushuncha berishi,
mavjud va bo‘lajak raqiblar, ularning rejasi va strategiyalarini aniqlash imkonini
berishi zarur.
Raqobat tahlilining asosiy vazifasi esa — biznesda eng yaxshi natijalarga
erishishni ta’minlashdir.
Adabiyotlar/Literatura/References:
1.
Мокроносов, А. Г., Маврина, И. Н.
Raqobat va raqobatbardoshlik: o‘quv
qo‘llanma
. – Yekaterinburg: Ural universiteti nashriyoti, 2014. – 194 bet.
2.
Лебедева, Н. А.
Biznesda raqobat tahlili: o‘quv-uslubiy qo‘llanma
. –
Akademiya bezopasnosti i vyzhivaniya, 2014.
3.
Стиглер, Дж.
Mukammal raqobat: tarixiy nuqtai nazar
/ Дж. Стиглер //
Iqtisodiy fikrlar taraqqiyoti: firma nazariyasi / tahrir. V. M. Galperin. – Sankt-
Peterburg: Iqtisodiy maktab, 2000. – T. 2. – 534 b.
4.
PowerBranding.ru
–
Pozitsiyalash
va
idrok
xaritasi
haqida
.
https://powerbranding.ru/pozicionirovanie/perceptual-map/
5.
UTmagazine.ru –
Raqobat to‘g‘risida maqola
https://utmagazine.ru/posts/9929-
