Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
49
MAVZU: PSIXIK VA NERVOLOGIK KASALIKKA CHALINGAN
BOLALARDA MAKTABGACHA VA UMUMIY OʻRTA TAʼLIMNI
TASHKIL ETISH
Abdulla Qodiriy nomidagi Jizzax Davlat Pedagogika Universiteti Oʻzbek tili
va adabiyoti fakulteti 2-kurs
615-23 guruh talabasi
Xolmamatova Iroda
Annotatsiya
Psixik va nevrologik kasalliklarga chalingan bolalar uchun ta’limni tashkil etish
jarayoni ularning individual ehtiyojlariga moslashtirilgan maxsus pedagogik
yondashuvlarni talab etadi. Ushbu maqolada ushbu bolalar uchun maktabgacha va
umumiy o‘rta ta’lim tizimini shakllantirishning ilmiy-metodik asoslari, ta’lim
muassasalarida inkluziv va maxsus pedagogik metodlarni qo‘llash imkoniyatlari tahlil
qilinadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bunday bolalar bilanishlashda psixologik-
pedagogik qo‘llab-quvvatlash, maxsus moslashtirilgan dasturlar va interfaol ta’lim
usullarining samaradorligi yuqori bo‘ladi. Shuningdek, o‘qituvchilarning malakasini
oshirish va oilalar bilan hamkorlik qilish bolaning rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Mazkur maqola maxsus ta’lim muassasalari, defektologlar, pedagoglar va ota-
onalar uchun metodik tavsiyalarni o‘z ichiga oladi hamda ta’lim sifatini oshirishga
qaratilgan innovatsion yondashuvlarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
psixik kasalliklar, nevrologik kasalliklar, maxsus ta’lim, inkluziv
ta’lim, pedagogik yondashuv, defektologiya, psixologik-pedagogik qo‘llab-
quvvatlash, maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta ta’lim, innovatsion metodlar.
Psixik va nervologik kasalliklarga chalingan bolalar alohida e’tibor va
moslashtirilgan ta’lim sharoitlarini talab qiladi. Ularning rivojlanish xususiyatlari
sababli, maxsus ta’lim dasturlari ishlab chiqilishi, pedagogik va psixologik
yondashuvlar qo‘llanilishi muhimdir. Ushbu maqolada ushbu bolalar uchun ta’lim
jarayonini tashkil etish, metodlar va sharoitlar haqida batafsil ma’lumot beriladi.
1. Psixik va nervologik kasallikka chalingan bolalarning xususiyatlari
Bunday bolalarda quyidagi xususiyatlar kuzatilishi mumkin:
Intellektual rivojlanishning orqada qolishi yoki muayyan buzilishlar
Diqqat, xotira va tafakkur jarayonlarining sekinlashishi
Emotsional beqarorlik, o‘ziga ishonchsizlik
Harakat va nutq rivojlanishidagi nuqsonlar
Ijtimoiy moslashuvda qiyinchiliklar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
50
Bu xususiyatlarni hisobga olib, ta’lim dasturlari individual yondashuv asosida
tuzilishi kerak.
2. Maktabgacha ta’limni tashkil etish
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ta’lim tizimi maxsus bog‘chalar va
reabilitatsiya markazlarida amalga oshiriladi. Asosiy jihatlar quyidagilardan iborat:
2.1. Individual yondashuv
Har bir bolaning psixologik va jismoniy holatini hisobga olib dasturlar ishlab
chiqish
O‘yin metodlariga asoslangan o‘qitish
Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar
2.2. Maxsus metodikalar
Logopedik mashg‘ulotlar
Sensor terapiya
San’at va musiqa terapiyasi
Harakat terapiyasi
2.3. Muayyan sharoitlar
Xavfsiz muhit yaratish
Psixolog va defektologlar ishtirokida mashg‘ulotlar o‘tkazish
Mashg‘ulotlarni qisqa vaqt davomida, bolalarning diqqatini inobatga olgan
holda tashkil etish
3. Umumiy o‘rta ta’limni tashkil etish
Maktab ta’limi bosqichida maxsus yondashuvlar bilan ish olib borish talab
etiladi.
3.1. Maxsus maktablar va inkluziv ta’lim
Maxsus maktablar (psixonevrologik kasalliklarga chalingan bolalar uchun
internatlar)
Inkluziv ta’lim (sog‘lom bolalar bilan birga o‘qish, lekin maxsus yordam bilan)
3.2. O‘quv dasturlarining moslashtirilishi
O‘quv yuklamasini kamaytirish
Qiyin mavzularni oddiy va tushunarli shaklda berish
Ko‘proq amaliy mashg‘ulotlarga e’tibor qaratish
3.3. Pedagogik va psixologik qo‘llab-quvvatlash
Malakali defektolog, psixolog va logopedlar yordami
Stress va emotsional holatni boshqarish bo‘yicha mashg‘ulotlar
Ko‘p takrorlash va mustahkamlash orqali o‘quv materiallarini o‘zlashtirish
3.4. Ota-onalar bilan hamkorlik
Ota-onalarni bolalarining ta’lim jarayoniga jalb etish
Uyda mashg‘ulotlarni davom ettirish uchun tavsiyalar berish
Ota-onalar uchun psixologik maslahatlar tashkil etish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
51
4. Reabilitatsiya va qo‘shimcha yordam
Psixik va nervologik kasalliklarga chalingan bolalar uchun ta’lim bilan birga
reabilitatsiya ham muhim ahamiyat kasb etadi.
4.1. Tibbiy reabilitatsiya
Nevrolog, psixiatrlardan doimiy tibbiy ko‘rik
Dori vositalari bilan davolash (zarur hollarda)
Fizioterapiya va maxsus mashg‘ulotlar
4.2. Psixologik va ijtimoiy reabilitatsiya
Psixoterapiya mashg‘ulotlari
Guruhli mashg‘ulotlar orqali muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish
Mehnat terapiyasi va kasbiy yo‘naltirish
4.3. Qo‘shimcha ta’lim va kasbga yo‘naltirish
Maxsus kasb-hunar o‘rgatish dasturlari
Kompyuter texnologiyalaridan foydalanish orqali o‘qitish
Bolalarning qiziqishlarini inobatga olgan holda mashg‘ulotlar tashkil etish
Xulosa
Psixik va nervologik kasalliklarga chalingan bolalar uchun ta’lim jarayoni
maxsus yondashuvni talab qiladi. Maktabgacha va umumiy o‘rta ta’limda individual
metodlarni qo‘llash, maxsus dasturlar asosida ta’lim berish va reabilitatsiya tadbirlarini
olib borish ushbu bolalarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ota-onalar,
pedagoglar va tibbiyot mutaxassislari hamkorligi orqali bu bolalar jamiyatga
muvaffaqiyatli integratsiya bo‘lishlari mumkin.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
R.Sh.Shomaxmudova “Maxsus va inklyuziv ta’lim” Toshkent 2011.
2.
https://lex.uz/docs/-5044711 2020 yil 13-oktabrdagi “Alohida ta’lim
3.
ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada
4.
takomillashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida” Qaror
