Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
14
ALOHIDA TAʼLIM EHTIYOJLARI BOʻLGAN HAR BIR BOLANING
INKLYUZIV TAʼLIM OLISH HUQUQINI TAʼMINLASHGA QARATILGAN
CHORA -TADBIRLARNI AMALGA OSHIRISH
Abdumoʻminova Gulmira Aziz qizi
JDPU oʻzbek tili va adabiyoti fakulteti 2-bosqich talabasi
Kalit soʻzlar:
inklyuziv taʼlim ahamiyati, imkoniyatlar, inklyuziv taʼlim haqida
qonunlar, shart sharoitlar, bugungi kunda taʼlim .
Annotatsiya:
ushbu maqolada alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan har bir bolaning
inklyuziv taʼlim olish huquqini taʼminlashga qaratilgan chora tadbirlar yoritib beriladi.
Zero, imkoniyati cheklangan bolalarni ilm olishi uchun zarur yordam berish biz
pedagoglarning zimmasidadir.
Mamlakatimizda ayni damda amalga oshirilayotgan jamiki islohotlarning
zamirida ,eng avvalo ,kelajak avlodning barkamol boʻlib ulgʻayishi, hech kimdan kam
boʻlmay baland marralarni zabt etishga qodir farzandlar boʻlib yetishishi kabi dolzarb
masalalarni hal etish yotadi
Hozirgi zamon jamiyatida har bir bolaning sifatli taʼlim olish huquqini
ta’minlash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jumladan, alohida taʼlim ehtiyojlari
bo‘lgan bolalar uchun inklyuziv taʼlim tizimini rivojlantirish dolzarb masalalardan
biridir. Inklyuziv taʼlim – bu maxsus ehtiyojga ega bolalarning umumiy taʼlim tizimiga
to‘liq jalb etilishini anglatadi va ularning ijtimoiy integratsiyasiga xizmat qiladi. Bu
jarayonni samarali tashkil etish uchun davlat, ta’lim muassasalari, jamiyat va ota-
onalar hamkorlikda ishlashi lozim.
Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar uchun inklyuziv ta’limni rivojlantirish
– bu nafaqat ta’lim muassasalarining, balki butun jamiyatning majburiyatidir. Ta’lim
tizimida inklyuziv yondashuvni yo‘lga qo‘yish orqali bolalarga teng imkoniyatlar
yaratish, ularning jamiyatga to‘liq integratsiyalashuvi va kelajakda muvaffaqiyatli
hayot kechirishi uchun mustahkam zamin yaratish mumkin. Bu yo‘nalishda amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlar kelajak avlod uchun inklyuziv va adolatli ta’lim tizimini
shakllantirishga xizmat qiladi.Inklyuziv taʼlim bolaga nima beradi ?
Inklyuziv ta’lim bolaga ijtimoiy hayotga moslashish va jamiyatga
integratsiyalashish imkonini beradi. Chunki bunday muhitda u:
Atrofdagilar bilan muloqot qilishni o‘rganadi.
Ijtimoiy ko‘nikmalari rivojlanadi.
O‘zini teng huquqli jamiyat aʼzosi sifatida his qiladi.
Nogiron bolalar alohida muhitda o‘qiganlarida, ularning jamiyat bilan aloqasi
cheklanadi, bu esa kelajakda ijtimoiy hayotga qo‘shilish jarayonini qiyinlashtiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
15
Inklyuziv ta’lim esa bunday to‘siqlarni yo‘q qiladi.Inklyuziv ta’lim har bir bolaga
uning ehtiyoj va qobiliyatlariga qarab ta’lim olish imkonini beradi. Buning uchun:
Moslashtirilgan o‘quv dasturlari ishlab chiqiladi.O‘qituvchilar individual
yondashuvni qo‘llaydi.
Maxsus pedagog va psixologlarning yordamidan foydalaniladi
Natijada bola o‘z qobiliyatlarini namoyon qila oladi va ta’lim jarayonidan
to‘laqonli foydalana oladi.Inklyuziv muhitda ta’lim olgan bola:
O'‘z fikrini erkin ifoda qilishni o‘rganadi.
Mustaqil qaror qabul qilishga intiladi.
O‘z qobiliyatlariga ishonch hosil qiladi.
Bu esa kelajakda uning hayotdagi muvaffaqiyatlarini oshirishga yordam beradi.
Agar maxsus ehtiyojga ega bolalar alohida o‘qitilsa, ular jamiyatdan uzilib
qolishi mumkin. Ammo inklyuziv ta’lim bu muammoni bartaraf etadi va ularning
hayotga tayyorlanishiga yordam beradi.Imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish
huquqini ta’minlash bo‘yicha quyidagi chora-tadbirlar amalga oshiriladi:
+Imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish huquqi O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi va “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun bilan kafolatlanadi.
+Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi qonun qabul
qilingan bo‘lib, unda ularning inklyuziv ta’lim olish huquqlari mustahkamlab
qo‘yilgan.
+Maxsus maktablar va ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari faoliyati huquqiy
jihatdan qo‘llab-quvvatlanadi.
+Umumiy ta’lim muassasalarida imkoniyati cheklangan bolalar uchun maxsus
sharoitlar yaratish.
+Maxsus maktablar va markazlarda defektolog, logoped, psixolog kabi
mutaxassislar yordamida ta’lim jarayonini tashkil etish.
+O‘quv dasturlarini imkoniyati cheklangan bolalarning ehtiyojlariga
moslashtirish.
+Maxsus maktab-internatlar, reabilitatsiya markazlari, ixtisoslashtirilgan ta’lim
muassasalarini kengaytirish.
+Brayl alifbosi, audio darsliklar, interaktiv ta’lim dasturlari kabi maxsus
vositalarni joriy etish.O‘qituvchilar va mutaxassislarni tayyorlash:Inklyuziv ta’lim
bo‘yicha maxsus kurslar va treninglarni tashkil etish.
Defektolog, logoped va maxsus pedagoglarni tayyorlash va ularning sonini
ko‘paytirish.
Oilaviy va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash:
Imkoniyati cheklangan bolalar ota-onalariga maslahat va metodik yordam
berish.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
16
Jamiyatda inklyuziv ta’lim va nogiron bolalar huquqlari haqida xabardorlikni
oshirish.
Nogiron bolalarning jamiyatga integratsiyasini ta’minlash uchun madaniy, sport
va ijtimoiy loyihalarni rivojlantirish.Inklyuziv taʼlimning rivojlanishi: 2022/2023
oʻquv yilidan boshlab, Oʻzbekistonning barcha hududlaridagi 225 ta umumtaʼlim
maktablari nogironligi boʻlgan bolalar uchun oʻz eshiklarini ochdi. Bu mamlakat
tarixida misli koʻrilmagan qadam boʻlib, inklyuziv taʼlimni rivojlantirishga xizmat
qiladi.Musiqa va sanʼat taʼlimi: Imkoniyati cheklangan bolalarning musiqa va sanʼat
sohasida taʼlim olishlari uchun imkoniyatlar yaratilmoqda. Masalan, Toshkent
shahridagi 17-sonli musiqa va sanʼat maktabida 280 nafar bola taʼlim oladi, ulardan
133 nafari ko‘zi ojiz bolalardir. Ushbu bolalarning musiqa taʼlimi orqali kelajakda kasb
egallashlariga yordam berilmoqda.Oʻzbekistonda imkoniyati cheklangan bolalarning
taʼlim olish huquqlarini taʼminlash maqsadida qonunchilikda tegishli oʻzgarishlar
kiritilmoqda. Jumladan, umumtaʼlim maktablari uchun belgilangan yosh meʼyoridan 2
yilga oshgan bolalarni qabul qilishga ruxsat etiladi.Imkoniyati cheklangan bolalarning
taʼlim muassasalarida taʼlim olishlari uchun davlat byudjetidan mablagʻlar ajratilib,
ularning sifatli taʼlim olishlari uchun sharoitlar yaratilmoqda.
Xulosa:Inklyuziv ta’lim har bir bolaning huquqini himoya qiladigan, teng
imkoniyatlar yaratadigan va ularning jamiyatga to‘laqonli qo‘shilishini ta’minlaydigan
ta’lim tizimidir. Bu yondashuv orqali bolalar o‘z iste’dodlarini rivojlantirish, mustaqil
hayot kechirish va jamiyatga moslashish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shu sababli,
inklyuziv ta’limning rivojlanishi nafaqat alohida ehtiyojga ega bolalar, balki butun
jamiyatning taraqqiyoti uchun ham muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 13.10.2020 yildagi
"Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim-tarbiya berish tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida" gi PQ -4860- son qarori.
2.
Nabiyeva, G.A (2021). "Imkoniyati cheklangan bolalarning taʼlim-tarbiya olishlari"
3.
R. Shomaxmudova ." Maxsus va inklyuziv taʼlim " uslubiy qoʻllanma. Toshkent
2021-yil.
4.
Poʻlatova P.M. " Maxsus pedagogika " (oligofreno pedagogika) "Oʻqituvchi" -
2005 y
