Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
104
TA’LIM MUASSASALARIDA SOGʻLOM VA IMKONIYATI
CHEKLANGAN YOSHLAR OʻRTASIDAGI MULOQOTNING IJTIMOIY
PERTSIPSIYASI
Jumanazarova Shodiyona
Jizzax davlat pedagogika universiteti
“O’zbek tili va adabiyoti” fakulteti 2-kurs talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada ta’lim muassasalarida sogʻlom va imkoniyati cheklangan
yoshlar oʻrtasidagi muloqot jarayonining ijtimoiy pertsipsiyasi tahlil qilinadi. Ijtimoiy
pertsipsiya tushunchasi, uning ta’lim jarayonidagi ahamiyati, sogʻlom va imkoniyati
cheklangan yoshlar oʻrtasidagi muloqotga ta’sir etuvchi omillar ilmiy jihatdan tahlil
qilinadi. Shuningdek, muloqot jarayonining samarali shakllanishi uchun inklyuziv
ta’limning o‘rni va natijalari yoritiladi.
Kalit so‘zlar
: ijtimoiy pertsipsiya, inklyuziv ta’lim, nogironligi bo‘lgan
shaxslar, ijtimoiy integratsiya, muloqot, stereotiplar, empatiya.
Абстрактный
В данной статье анализируется социальное восприятие процесса общения
между здоровой и инвалидной молодежью в образовательных учреждениях.
Научно анализируются понятие социального восприятия, его значение в
образовательном процессе, факторы, влияющие на общение здоровой и
инвалидной молодежи. Также будут освещены роль и результаты инклюзивного
образования для эффективного формирования коммуникативного процесса.
Ключевые слова
: социальное восприятие, инклюзивное образование,
лица с ограниченными возможностями, социальная интеграция, общение,
стереотипы, эмпатия.
Abstract
This article analyzes the social perception of the communication process
between healthy and disabled youth in educational institutions. The concept of social
perception, its importance in the educational process, and the factors influencing
communication between healthy and disabled youth are scientifically analyzed. The
role and results of inclusive education for the effective formation of the communication
process are also highlighted.
Keywords
: social perception, inclusive education, people with disabilities,
social integration, communication, stereotypes, empathy.
Kirish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
105
Zamonaviy ta’lim tizimi har bir inson uchun teng imkoniyatlarni ta’minlash
tamoyiliga asoslanadi. Ayniqsa, imkoniyati cheklangan yoshlarning sogʻlom
tengdoshlari bilan birgalikda ta’lim olishi va jamiyatga integratsiyalashuvi dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonda muloqot muhim rol o‘ynaydi, chunki
aynan muloqot orqali yoshlar o‘zaro tushunish, qo‘llab-quvvatlash va hamkorlik qilish
ko‘nikmalarini shakllantiradilar.
Muloqotning samarali kechishi ijtimoiy pertsipsiya jarayoni bilan bog‘liq.
Ijtimoiy pertsipsiya – bu insonlarning bir-birini qanday qabul qilishi, baholashi va ular
bilan qanday munosabatda bo‘lishini belgilovchi psixologik jarayondir. Ta’lim
muassasalarida bu tushuncha sogʻlom yoshlarning imkoniyati cheklangan tengdoshlari
bilan qanday munosabatda bo‘lishini, ularni jamiyatga qanchalik qabul qilishini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada ijtimoiy pertsipsiyaning ta’lim jarayonidagi roli, sogʻlom va
imkoniyati cheklangan yoshlar oʻrtasidagi muloqotga ta’sir etuvchi omillar, inklyuziv
ta’limning bu jarayondagi o‘rni va natijalari ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
1.
Ijtimoiy pertsipsiya tushunchasi va uning ta’lim jarayonidagi
ahamiyati
2.
Ijtimoiy pertsipsiya (social perception) – bu insonlarning o‘zaro
muloqoti va munosabatlarini shakllantiruvchi psixologik jarayon bo‘lib, u
quyidagi omillarga asoslanadi:
Shaxsiy tajriba – insonning o‘z hayotiy tajribasi asosida boshqa insonlarni
baholashi.
Ijtimoiy stereotiplar – jamiyatda shakllangan umumiy tushunchalar va
tasavvurlar.
Emotsional omillar – insonning boshqa insonlarga nisbatan sezgi va hissiyotlari.
Ta’lim muassasalarida ijtimoiy pertsipsiya o‘quvchilar va talabalar o‘rtasidagi
muloqot shakllarini aniqlaydi. Agar pertsipsiya ijobiy bo‘lsa, sogʻlom yoshlar
imkoniyati cheklangan tengdoshlari bilan yaqin do‘stlik o‘rnatishi, ularni qo‘llab-
quvvatlashi va inklyuziv muhitni rivojlantirishi mumkin. Salbiy pertsipsiya esa
ajratish, befarqlik va diskriminatsiyaga olib kelishi ehtimoli yuqori.
2. Sogʻlom va imkoniyati cheklangan yoshlar oʻrtasidagi muloqotga ta’sir
etuvchi omillar
Sogʻlom yoshlarning imkoniyati cheklangan tengdoshlari bilan o‘zaro muloqoti
turli omillar ta’sirida shakllanadi. Ushbu omillar ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
2.1. Stereotiplar va stigma
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
106
Ijtimoiy stereotiplar imkoniyati cheklangan shaxslarni noto‘g‘ri qabul qilishga
sabab bo‘lishi mumkin. Ba’zan ular yordamga muhtoj, mustaqil bo‘la olmaydi yoki
jamoaga moslasha olmaydi degan qarashlar shakllanadi. Ushbu stereotiplar ta’lim
jarayonida nogironligi bo‘lgan yoshlarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini pasaytirishi va
ularning jamiyatdan ajralishiga olib kelishi mumkin.
2.2. Empatiya va ijtimoiy tushunish
Empatiya – bu boshqa insonlarning hissiyotlarini tushunish va ularga nisbatan
hamdardlik bilan munosabatda bo‘lish qobiliyatidir. Agar sogʻlom yoshlar imkoniyati
cheklangan do‘stlariga nisbatan empatiya bilan yondashsalar, ular bilan ijobiy muloqot
rivojlanadi.
2.3. Inklyuziv ta’lim va pedagogik yondashuv
Inklyuziv ta’lim – imkoniyati cheklangan yoshlarni umumiy ta’lim jarayoniga
jalb qilishni nazarda tutadi. Agar ta’lim muassasalari inklyuziv bo‘lsa, muloqot uchun
qulay muhit yaratiladi. Maxsus pedagogik metodlar yordamida barchaga qulay sharoit
yaratish mumkin.
2.4. Oila va jamiyat ta’siri Ota-onalar va jamiyatning ta’lim jarayoniga bo‘lgan
munosabati muhim ahamiyatga ega. Agar oila farzandiga imkoniyati cheklangan
yoshlar bilan do‘stona munosabat o‘rnatish muhimligini o‘rgatsa, bu jarayon yanada
samarali kechadi.
3. Muloqot natijalari va jamiyatga ta’siri
Sogʻlom va imkoniyati cheklangan yoshlar oʻrtasidagi samarali muloqot
quyidagi natijalarga olib keladi:
Ijtimoiy integratsiya – Nogironligi bo‘lgan yoshlarning jamiyatda faol ishtirok
etishi.Stereotiplarning kamayishi – Yoshlar o‘rtasida noto‘g‘ri tushunchalar va stigma
yo‘qoladi.
Ijtimoiy koʻnikmalarning rivojlanishi – Sogʻlom yoshlar ham, imkoniyati
cheklangan yoshlar ham o‘zaro muloqot orqali ijtimoiy koʻnikmalarni rivojlantiradi.
Biroq, agar bu jarayon noto‘g‘ri boshqarilsa, diskriminatsiya, ajralish va
kommunikatsion to‘siqlar kuchayishi mumkin.
Xulosa
Sogʻlom va imkoniyati cheklangan yoshlar oʻrtasidagi muloqotni rivojlantirish
jamiyatdagi inklyuzivlikni kuchaytiradi. Buning uchun quyidagi chora-tadbirlarni
amalga oshirish zarur:
1. Inklyuziv ta’limni rivojlantirish – ta’lim muassasalarida barchaga teng sharoit
yaratish.
2. Stereotiplarni bartaraf etish – yoshlar o‘rtasida imkoniyati cheklangan
shaxslar haqida to‘g‘ri tushunchalarni shakllantirish.
3. Pedagogik va psixologik dasturlarni kuchaytirish – empatiya va inklyuziv
madaniyatni rivojlantirish.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
107
Shunday qilib, inklyuziv ta’lim va ijtimoiy muloqotni rivojlantirish orqali teng
huquqli va adolatli jamiyat qurish mumkin.
Ta’lim muassasalarida sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlar o‘rtasidagi
muloqot jamiyatning inklyuziv taraqqiyotiga xizmat qiluvchi muhim omillardan
biridir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bunday muloqot yoshlarning ijtimoiy
moslashuvi, empatiya hissining shakllanishi va jamiyatga integratsiyalashuvi uchun
katta ahamiyatga ega.
Biroq, muloqot jarayonida ba’zi to‘siqlar, jumladan, ijtimoiy stereotiplar,
psixologik bar’yerlar va infratuzilma muammolari mavjud. Ushbu to‘siqlarni bartaraf
etish uchun ta’lim tizimida inklyuziv yondashuvni kengaytirish, maxsus metodikalar
va texnologiyalarni joriy etish hamda yoshlar orasida ijobiy ijtimoiy pertsipsiyani
shakllantirish muhimdir.
Shunday qilib, sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlar o‘rtasidagi samarali
muloqot jamiyatda bag‘rikenglik, hamkorlik va o‘zaro tushunishni mustahkamlashga
xizmat qiladi. Shu boisdan, ta’lim muassasalarida inklyuziv muhitni yaratish nafaqat
insonparvarlik tamoyillariga mos keladi, balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashning
muhim omili sifatida qaralishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Raxmanova V.S. Maxsus pedagogika. Toshkent: Gʻafur Gʻulom, 2004.
2.
Vygotskiy L.S. Defekt va kompensatsiya. // "Defektologiya muammolari". Moskva,
1996.
3.
Kryjanovskaya L.M. Inklyuziv ta'lim sharoitida psixologik korreksiya.
4.
Muzaffarova X.N., Tangirova D. Inklyuziv ta'lim. library.samdukf.uz.
5.
Musurmonova O. Umumiy pedagogika. Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2020.
ISBN 978-9943-6679-0-7.
6.
Mahmudxodjayeva L.S., Arxangelskaya Ye.G. Inklyuziv ta'limni rivojlantirish
istiqbollari.
7.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori PQ-4312. Oʻzbekiston
Respublikasi
maktabgacha
ta'lim
tizimini
2030-yilgacha
rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida, 2019-yil 8-may.
8.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori PQ-4860. Alohida ta'lim ehtiyojlari
boʻlgan bolalarga inklyuziv ta'limni rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida, 2020-
yil 13-oktabr.
