Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
286
BOJXONA SERVIS FAOLIYATINI MAQSADLI RIVOJLANTIRISHNING
ASOSIY USTUVOR YOʻNALISHLARI.
Salamov Sarvar Tashpulatovich.
Oʻzbekiston Respublikasi
Bojxona instituti Bojxona nazorati kafedrasi katta oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Maqolada, bojxona servis faoliyatini maqsadli rivojlantirishning
asosiy ustuvor yoʻnalishlari talqin qilingan. Mualliflar bojxona sohasidagi
raqamlashtirish va avtomatizatsiyani joriy qilish, xalqaro savdo operatsiyalarini
soddalashtirish, shuningdek, bojxona cheklovlari va tartiblarini yaxshilashni muhim
ustuvor vazifalar deb hisoblaydilar. Maqolada, bojxona xizmatining samaradorligini
oshirish uchun innovatsion texnologiyalar va zamonaviy menejment usullaridan
foydalanishga eʼtibor qaratilgan. Shu bilan birga, bojxona organlari va biznesning
oʻzaro hamkorligini mustahkamlash, davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi hamkorlikni
rivojlantirishga oid tavsiyalar berilgan.
Kalit soʻzlar:
bojxona servisi, raqamlashtirish, avtomatizatsiya, xalqaro savdo,
bojxona tartiblari, samaradorlik, innovatsion texnologiyalar, menejment usullari,
xususiy sektor, davlat va xususiy sektor hamkorligi, savdo operatsiyalari, qonuniy
tadbirlar, savdoni soddalashtirish, xalqaro hamkorlik.
Bojxona servisi davlatning iqtisodiy va savdo sohasidagi muhim elementlaridan
biri boʻlib, u xalqaro savdo jarayonlarini toʻgʻri va samarali tashkil etishga xizmat
qiladi. Zamonaviy jahon iqtisodiyotida bojxona faoliyatining samaradorligi va uning
raqobatbardoshligi davlatlar oʻrtasidagi savdo munosabatlarining aniq va tekis
rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Shunday qilib, bojxona servis faoliyatini maqsadli
rivojlantirish, davlat va biznes oʻrtasidagi munosabatlarni yaxshilash, savdo
operatsiyalarini soddalashtirish va tartibga solish uchun bir qator ustuvor
yoʻnalishlarga eʼtibor qaratish zarur.
Qoʻllanilayotgan yangi texnologiyalar va avtomatizatsiya tizimlari bojxona
servisini transformatsiya qilishda muhim rol oʻynamoqda. Raqamlashtirish va elektron
platformalarning joriy qilinishi bojxona bojxona tartiblarini soddalashtirishga va davlat
organlarining ish faoliyatini shoʻngʻishga yordam beradi. Elektron deklaratsiyalar va
intellektual sistema yordamida, savdo-iqtisodiy operatsiyalar tezkor va aniqlik bilan
amalga oshiriladi. Bu nafaqat biznes uchun qulaylik yaratadi, balki korrupsiyaning
oldini olishda ham samarali vosita boʻladi.
Har bir mamlakatning bojxona sohasidagi siyosatining muvaffaqiyati, xalqaro
savdo bilan bogʻliqligiga bogʻliq. Xalqaro savdo shartnomalari va integratsiyalarning
mukammal amalga oshirilishi bojxona organlariga yangi imkoniyatlar yaratadi.
Bunday shartlar savdo sohasidagi erkinlik va xavfsizlikni taʼminlashga, yuklar va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
287
moliyalarning surʼatli joʻnatilishiga yordam beradi. Shuningdek, xalqaro hamkorlik
davomida bojxona organlarining rolini oshirish ham muhimdir.
Bojxona sohasidagi qonunlar va tartiblar nafaqat davlat maʼmuriyati, balki
biznes va xalqaro sheriklar uchun ham muhimdir. Bozorda raqobatni oshirish va
mamlakatlar oʻrtasidagi savdoni soddalashtirish maqsadida bojxona tartiblarini
yaxshilash, yangi amaldagi qonun va qoidalarni qabul qilish zarur. Bu ish, ayniqsa,
qator ishlab chiqarish va savdo sektorlaridagi barqaror rivojlanishga olib keladi.
Innovatsion texnologiyalar, masalan, sunʼiy intellekt, blokcheyn va IoT (Internet
of Things) tizimlari, bojxona xizmatining yangi bosqichlarga koʻtarilishiga yordam
beradi. Bunday texnologiyalar bojxona jarayonlarini tez va aniq ishlashga, xato va
manipulyatsiyalarning oldini olishga, shuningdek, savdo va logistika operatsiyalarini
uzluksiz taʼminlashga imkoniyat yaratadi.
Davlat va xususiy sektorning oʻzaro hamkorligi bojxona sektorining
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Bojxona sohasidagi davlat organlarining ijobiy
ishlashining kaliti, xususiy sektor bilan oʻzaro ishlashda yotadi. Xususiy sektorning
fikrlari va takliflari davlat organlari tomonidan amaldagi siyosatiga kiritilgani,
biznestagi samaradorlik va ishonchni oshirishga olib keladi.
Bojxona sohasidagi samarali ish faoliyati, yuqori malakali va bilimli kadrlarga
tayangan holda amalga oshiriladi. Shunday ekan, bojxona xizmatining rivojlanishi
uchun muttaxassislarni tayyorlash, ularning kasbiy bilimlarini muntazam ravishda
oshirib borish muhimdir. Yangiliklarga tez koʻnikkan va zamonaviy texnologiyalardan
foydalanishni bilgan kadrlar, bojxona tizimining samaradorligini oshirishda muhim rol
oʻynaydi.
Bojxona organlari korrupsiyaga qarshi kurashishga alohida eʼtibor qaratishlari
lozim. Buning uchun yangilangan qonunchilik va qoʻllaniladigan texnologiyalar,
korrupsion holatlarning oldini olishga yordam beradi. Mustaqil kuzatuv organlari va
auditorlar orqali bojxona protsesslarining shaffofligini taʼminlash muhimdir.
Bojxona servis faoliyatini maqsadli rivojlantirishning asosiy ustuvor
yoʻnalishlari mamlakatlar oʻrtasidagi savdo munosabatlarining toʻgʻri va aniq tartibga
solinishiga yordam beradi. Bu yoʻnalishlardagi rivojlanish bojxona organlarining
samaradorligini oshirish, davlat va biznes oʻrtasidagi ishonchni mustahkamlash,
shuningdek, xalqaro savdoni tezlashtirish va soddalashtirishga xizmat qiladi.
Innovatsion texnologiyalar, xalqaro hamkorlik va qonunchilikni yaxshilash bojxona
faoliyatini yangi bosqichga olib chiqadi.
Mamlakatimizda davlat xizmatining nufuzi va samaradorligini oshirish, davlat
xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini, ularning sifati va tezkorligini tubdan
oshirish masalalari davlatning oldida turgan birinchi ustuvor vazifaga aylanmoqda
[1,126].
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
288
Bugungi kunda globallashuv jarayoni har bir sohani qamrab olgani singari
bojxona servislarini tartibga solish masalasini ham chetlab oʻtmaydi. Oʻzaro iqtisodiy
integratsiya, elektron tijoratning koʻpayishi, raqamli tizimlarning rivojlanayotganligi,
inson omilining qisqarishi oʻz navbatida, bojxona organlari faoliyatini ham xorijiy
tajriba asosida muvofiqlashtirishni taqozo etadi [3,85].
Bojxona servisini amalga oshirish tezligi, ular faoliyati samaradorligining
asosiy mezonlaridan biri hisoblanadi. Shu sababli bojxona chegarasi orqali tovarlarni
olib oʻtishdagi bojxona servislarini amalga oshirish bilan bogʻliq vaqtni qisqartirishga
qaratilgan tadbirlar muntazam tashkil etiladi.
Jahon savdo tashkilotining qarashlariga koʻra, “elektron bojxona servisi”
tushunchasi quyidagi elementlarni oʻz ichiga oladi:
1) bojxona ishini “24/7” tamoyili boʻyicha avtomatlashtirish;
2) boj va soliqlarni elektron toʻlash;
3) bojlarning elektron kalkulyatori;
4) tovarlar uchun toʻlangan bojxona toʻlovlarini elektron tarzda qaytarish;
5) savdo operatori hududida tekshirish va boshqa rasmiy tekshirishlar;
6) tovarlarni yuklashdan oldin dastlabki qoʻshimcha maʼlumotlarni taqdim
etish;
7) tashiladigan tovarlar uchun bojxona deklaratsiyasining elektron versiyalari;
8) bojxona deklaratsiyasi tizimi;
9) foydalanish uchun mahsulot narxining minimal va chegara koʻrsatkichlarini
belgilash.
2016-yil oktyabr oyida Xitoy hukumati vakolatli iqtisodiy operatorlarni
ragʻbatlantirish dasturini kompaniyaning kreditga layoqatini hisobga olgan holda
davlat nazoratini amalga oshirishni boshladi. Uning oʻziga xos xususiyati shundaki,
huquqbuzarlik sodir etgan yuridik shaxslarning kreditga layoqati darajasi kamayadi
va davlat ularning faoliyati ustidan nazoratni, aksincha, kuchaytiradi. Dastur
doirasida akkreditatsiyadan oʻtgan yuridik shaxslar “Rivojlangan sertifikatlangan
kompaniyalar” deb eʼtirof etiladi va davlat idoralari tomonidan taqdim etilgan 49 ta
soddalashtirishdan, shu jumladan, Xitoy bojxonasi imtiyozlaridan foydalanish
huquqiga ega boʻladi.
Bojxona nazoratini amalga oshirishda fuqarolar tomonidan bojxona servisidan
foydalanish bojxona nazorati jarayonining ajralmas bir boʻlagidir. Shu bilan bir
qatorda bojxona organlari faoliyati samaradorligini oshirishda zamonaviy raqamli
texnologiyalar va avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini sohaga implementatsiya
qilish orqali «aqlli bojxona»ni rivojlantirish, rivojlangan davlatlar bojxona sohasiga
integratsiyalashuvini tezlatish zamon talablaridan biri hisoblanadi [2,64].
Mamlakatimizni JSTga qoʻshilishi natijasida katta miqdordagi tovarlar oqimini kutish
mumkin. Bunda bojxona nazoratini amalga oshirishning shakl va usullarini tanlab
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
289
oʻtkazish, xavf darajasi past boʻlgan, halol tashqi iqtisodiy faoliyat ishtirokchilariga
qulay sharoitlar yaratish, bojxona rasmiylashtiruvi uchun sarf boʻladigan vaqtni
keskin qisqartirish, korrupsiyani oldini olish maqsadida bojxona organlarida jahon
tajribasida qoʻllanilayotgan eng ilgʻor xavfni boshqarish tizimi qoʻllash muhim
hisoblanadi [4,31].
Bojxona rasmiylashtiruvi jarayonlariga zamonaviy axborot texnologiyalari
joriy qilingan boʻlsa-da, yetarli darajada takomillashtirilmagan va yakuniy qaror
qabul qilish – yuk chiqarishga ruxsat berish hamon toʻliq inson omiliga bogʻliq boʻlib
qolmoqda. Shu sababli, kelgusidagi birinchi islohotlarni bojxona rasmiylashtiruvi
jarayonini toʻliqligicha avtomatlashtirishga qaratish lozim. Avtomatlashtirilgan
bojxona rasmiylashtiruvi jarayonlarida bojxona xodimi umuman ishtirok etmasligi
lozim. Shu bois, bojxona servisini doimiy ravishda modernizatsiyalashtirishni taqozo
etmoqda [5,14].
Hozirgi vaqtda bojxona xizmatlari bozor iqtisodiyoti shakllanishi sharoitida
eng muhim vositalaridan biridir [6,43]. Bojxona servisi davlatlar oʻrtasidagi tashqi
iqtisodiy aloqalarni kuchaytiradi, xalqaro mehnat taqsimotiga yordam beradi. Ishlab
chiqarish jarayonidan tortib tayyor mahsulot isteʼmolchiga yetib borguncha barcha
protseduraning vaqtini qisqartirish zamon talabiga aylanib bormoqda.
Ilmiy adabiyotlarida bojxona servisi mahsulot va tovarlarni xalqaro yetkazib
berishni tashkil etish bilan bogʻliq murakkab muammolarni hal qilishga qaratilgan
faoliyatning oʻziga xos birligi sifatida taʼriflangan [7,35]. Shu sababdan, tovar
bojxona chegarasiga yetib kelgandan boshlab oʻtkaziladigan bojxona tartib-
taomillarni soddalashtirish maqsadida, tovarlarning bojxona rasmiylashtiruvini inson
omili qisqartirgan holda, zamonaviy axborot-texnologiyalarni qoʻllash maqsadga
muvofiq.
Tashqi iqtisodiy faoliyat ishtirokchilari tomonidan tovarlarni bojxonada
rasmiylashtirish uchun bojxona brokerlari yoki deklarantlarni jalb qilinishining asosiy
sababi sifatida bojxona tartib-taomillari va protseduralarni amalga oshirish qiyinligi
va bunda maxsus bilim va koʻnikma talab qilinishi deb baholanmoqda [8,12]. Shu
maqsadda, chegara oldi hududlarda bojxona rasmiylashtiruvi boʻyicha oʻquv
kurslarini tashkil qilish va ushbu oʻquv kurslarda tashqi iqtisodiy faoliyat
qatnashchilarining bojxona sohasiga doir bilimini oshirib borish zarur.
Xitoy Xalq Respublikasida “Yagona darcha” tizimi juda samarali boʻlib, uning
mohiyati shundaki, bir xil maʼlumotni turli organlarga qayta topshirish oʻrniga
treyderlar veb-platformada bitta topshirish orqali yuk va soliqlarni bepul eʼlon
qilishlari mumkin, samaradorlikni oshiradi va xarajatlarni kamaytiradi [9,11].
Hozirgi paytda TIF sohasida bojxona xizmat koʻrsatish sektorini rivojlantirish
– savdoga hamda TIF qantashchilariga koʻmaklashish, bojxona xizmati sifatini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
290
oshirishga yangicha yondashuv – tijorat uchun bojxona xizmat koʻrsatish sektori
marketingini olib borishni keltirib chiqaradi.
Bojxona xizmati sifati darajasining pasayishiga sabab boʻluvchi omillar
quyidagilarda namoyon boʻladi:
bojxona funksiyalari yoki bojxona xizmatlari sifatining nazorati yoki bojxona
xizmati koʻrsatishda bojxona qonunchiligining buzilishi;
bojxona nazoratining ishonchliligining yetarli emasligi;
Oʻzbekiston Respublikasi hududiga noqonuniy va sertifikatsiz mahsulotlar
kirib kelish holatlarining mavjudligi;
xodimlar oʻrtasida korrupsiya holatlarining kuchayishi.
1-jadval
Bojxona va chegara nazorati hamda hujjatlarni rasmiylashtirish bilan
bogʻliq vaqt va xarajatlar miqdorlari
№
Indikatorlar
Oʻzbekiston
EI
MDH
1.
Bojxona chegara nazorati
1.1
Eksportda xarajat (USD)
175
150
136,8
1.2
Eksportda vaqt (soat)
28
16,1
12,7
1.3
Importda xarajat (USD)
187
158,8
98,1
1.4
Importda vaqt (soat)
47
20,4
8,5
2.
Hujjatlarni rasmiylashtirish
2.1
Eksportda xarajat (USD)
85
87,6
33,4
2.2
Eksportda vaqt (soat)
34
25,1
2,3
2.3
Importda xarajat (USD)
98
85,9
23,5
2.4
Importda vaqt (soat)
85
23,4
3,4
Yuqoridagi salbiy omillar natijasi quyidagi ikki tomonga taʼsir koʻrsatadi:
1) davlat uchun bojxona tizimi obroʻsining tushishi, bojxona toʻlovlari
pasayishi ehtimoli, Oʻzbekiston Respublikasi bojxona hududiga kontrabanda, xavfli,
zararli va sifatsiz tovarlarning kirib kelishi, mamlakat iqtisodiy va ekologik
xavfsizligining pasayishi aholi sogʻligining yomonlashishiga olib keladi.
2) TIF ishtirokchilari uchun ortiqcha vaqt yoʻqotishlar, zarar koʻrishlari
natijasida tijorat faoliyatlarida xavf-xatarning mavjudligi.
Bojxona tizimi xizmatining sifat koʻrsatkichlariga taʼsir etuvchi bir qator
omillar mavjud:
birinchidan, bugungi kunda tadbirkorlik subyektlariga yanada qulayliklar
yaratish va bojxona rasmiylashtiruvi jarayonlarining shaffofligini taʼminlash
yoʻnalishida bojxona organlariga zamonaviy texnologiyalarni keng joriy etish
boʻyicha bir qator loyihalar ustida islohotlar olib borilmoqda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
291
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 29-apreldagi
“Vakolatli iqtisodiy operator (VIO) institutini joriy etish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida”gi 363-sonli Qarori bilan halol TIF subyektlariga VIO maqomi taqdim
etila boshlandi;
ikkinchidan, yangi tahrirdagi Bojxona kodeksining amalga kiritilishi biznesni
rivojlantirish va tashqi iqtisodiy faoliyat sohasida biznes va tadbirkorlikni
rivojlantirish uchun yanada qulay shart-sharoitlarni yaratadi, shuningdek,
Oʻzbekiston Respublikasi hududida samarali bojxona nazoratini taʼminlash, tovar
aylanmasini tartibga solish, tashqi savdoni rivojlantirish hamda ichki bozorni sifatsiz
va kontrafakt mahsulotlardan himoyalashda muhim ahamiyat kasb etdi;
uchinchidan, ilgʻor axborot texnologiyalarini amaliyotga samarali tatbiq etish,
interaktiv elektron xizmat turlarini koʻpaytirish, aloqa kanallarining ishonchli
himoyasini hamda elektron maʼlumot almashuvida xavfsizlikni taʼminlash borasida
saʼy-harakatlar muntazam davom ettirilayotganini alohida taʼkidlash lozim.
toʻrtinchidan, sifatni boshqarish tizimi borasida Xalqaro standartlashtirish
tashkiloti(ISO)ning oʻrnini alohida eʼtirof etish lozim.
Bojxona organlari tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar davlat xizmatlari
toifasiga kiradi, ularning asosiy maqsadi bojxona siyosatini amalga oshirish va
bojxona organlarining vakolatlari doirasidagi funksiyalarni bajarishdir. Ushbu
tushuncha bilan bojxona xizmatlarini koʻproq instrumental tarzda belgilash mumkin,
masalan, bojxona maʼmuriyati jarayonida koʻrsatiladigan huquqni muhofaza qilish,
moliyaviy, iqtisodiy, axborot-tahliliy va boshqa turdagi xizmatlarning maʼlum bir
toʻplami deb qarash mumkin [10,18]. Davlat xizmati davlat funksiyasidan farqli
ravishda maqsadli, individual xususiyatga ega boʻlib, u aniq jismoniy yoki yuridik
shaxsga koʻrsatiladi. Shu tariqa, bojxona sohasida davlat xizmatlari tizimlarining
oʻzaro hamkorligi tufayli tez surʼatlar bilan amalga oshiriladi [11,19].
Bojxona sohasidagi xizmatlar bozorining hozirgi holatini oʻrganar ekanmiz,
bojxona tartib-taomillarini amalga oshirishda bojxona xizmatlarini autsorsing qilish
tobora muhim ahamiyat kasb etayotgani yaqqol koʻrinib turmoqda. Tashqi iqtisodiy
faoliyatni amalga oshirish jarayonida eksport-import operatsiyalarini amalga
oshiruvchi korxonalar bojxona qoidalariga rioya qilish majburiyatini olishadi, bu esa
ulardan maxsus bilim va moliyaviy va vaqt xarajatlarining oshishiga olib keladi.
Kichik mikrofirma va korxonalar uchun, shuningdek birinchi marta tashqi
iqtisodiy faoliyat amalga oshirayotgan korxonalarga barcha bojxona xizmatlarini
autsorsing oʻtkazish maqsadga muvofiq.
Bojxona sohasida xizmatlarini autsorsing qilish xizmatlar bozorini yanada
rivojlantirishga, tashqi iqtisodiy faoliyat hajmini oshirish, shu jumladan xalqaro
bozorlarga
chiqish,
qoʻllaniladigan
bojxona
tartib-taomillari
koʻlamini
kengaytirishga yordam beradi [12,13].
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
292
1-rasm. Oʻzbekiston Respublikasi tashqi savdosi dinamikasining lepest gravik
modeli (mln. doll.))
Xorijiy adabiyotlarda mavjud taʼriflar orasida quyidagi iqtisodchilarni ajratib
koʻrsatish mumkin. Iqtisodchi R.Maleri “xizmatlar marketing maqsadida ishlab
chiqarilgan nomoddiy aktivlardir” deb hisoblaydi. Xizmatlar marketingi maktabi
yetakchilaridan biri K.Grenroos quyidagi taʼrifni beradi: “Xizmat — bu jarayon,
zarurat boʻyicha xaridorlar va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir,
jismoniy resurslar va kompaniyaning funksional tuzilmalari oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir
jarayonida yuzaga keladigan bir qancha nomoddiy harakatlardir.
Xalqaro tadqiqotlarga asosan, koʻp hollarda autsorsing qoʻyidagi bojxona
xizmatlarini oʻtkazish urfga aylangan. Jumladan, logistika faoliyati, tovarlarni
tashish, bojxona rasmiylashtiruvi, yuk tushirish va ortish, tovarlarni omborlarda
saqlash, taʼminot zanjirini boshqarish, buyurtmalarni qayta ishlash va qaytarish va
boshqa tovar harakatiga oid operatsiyalar [13,44].
Amerikaning yirik kompaniyalari vakillari oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrov
natijalari shuni koʻrsatdiki, respondentlarning deyarli toʻrtdan uch qismi
autsorsingdan foydalanish orqali butun dunyoda kechayotgan iqtisodiy oʻzgarishlar
sharoitida firmaning moliyaviy jihatdan saqlab qolishini taʼminlashi mumkinligini
aytib oʻtgan.
Bojxona xizmatlarini koʻrsatish jarayonida davlat manfaatlarini ham, tashqi
iqtisodiy faoliyat ishtirokchilari manfaatlarini ham iqtisodiy jihatdan samarali
uygʻunlashtirishning eng muhim vazifasi hal qilinishi lozim.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
293
Tashqi iqtisodiy faoliyat bilan shugʻullanuvchi korxonada har doim oldida
ikkita tanlov mavjud: bojxona tartib-taomillarini mustaqil ravishda yoki vositachilari
yordamida amalga oshirish.
Bojxona xizmatlarini koʻrsatish tizimida bir qator ketma-ket operatsiyalar
amalga oshiriladi:
-
dastlabki bojxona deklaratsiyasini tekshirish;
-
tovarlar haqida dastlabki maʼlumotlar;
-
hujjatlarni qabul qilish;
-
tovarlarning yetib kelganligini rasmiylashtirish;
-
tovarlarni tushirish toʻgʻrisida qaror qabul qilish;
-
bojxona yuk deklaratsiyasini rasmiylashtirish;
-
tovarlarni vaqtincha saqlash omboriga joylashtirish;
-
bojxona rasmiylashtiruvini soddalashtirish;
-
bojxona tranzitini taʼminlash;
-
tovarlarni erkinmuomilaga chiqarish toʻgʻrisida qaror qabul qilish;
Shubhasiz, eng koʻp talab qilinadigan xizmatlar bojxona yuk deklaratsiyasini
toʻldirish va tovarlarning bojxona yuk deklaratsiyasiga muvofiqligini tekshirishdir.
Taʼkidlash joizki, yirik bojxona brokerlari ushbu xizmatlardan tashqari, import
qilinadigan mashina va uskunalarni kafolatli taʼmirlash va ularga texnik xizmat
koʻrsatish, import qilinadigan materiallardan mahsulot ishlab chiqarish va
hokazolarni qoʻllab-quvvatlash kabi yuqori ixtisoslashtirilgan xizmatlarni taklif etadi.
Shunday qilib, hozirgi vaqtda mamlakatimizda bojxona sohasidagi xizmatlari
bozorida 500 ga yaqin vositachi korxonalar tomonidan bojxona rasmiylashtiruvi bilan
bogʻliq xizmatlarni oshirib kelmoqda, bu esa bojxona xizmatlar bozorida raqobatning
etarli darajasi mavjud degan xulosaga kelish imkonini beradi.
Hozirgi paytda TIF sohasida bojxona xizmat koʻrsatish sektorini rivojlantirish
– savdoga hamda TIF qantashchilariga koʻmaklashish, bojxona xizmati sifatini
oshirishga yangicha yondashuv – tijorat uchun bojxona xizmat koʻrsatish sektori
marketingini olib borishni keltirib chiqaradi.
Davlatning bojxona xizmati bilan tashqi iqtisodiy faoliyat qatnashchilari oʻzaro
harakatida bojxona xizmati – tovar aylanishini tezlashtirish, budjetni toʻldirish va
mamlakat iqtisodiy xavfsizligini taʼminlash kabi vazifalarni samarali bajarishda
muhim omil boʻlib hisoblanadi.
ISO 9000 xalqaro standartlar turli jarayonlarga, shu jumladan, ishlab chiqarish,
xizmat koʻrsatish hamda vazifalarni bajarish uchun samarali vosita hisoblanadi. ISO
9001 talablariga muvofiq ishlab chiqilgan bojxona tizimining modeli, maʼlum
darajada, boshqaruv tizimini yaratish uchun model boʻlishi mumkin. Bu joriy
boshqaruv tizimini muntazam ravishda takomillashtirishga qaratilgan hamda
maqsadga yoʻnaltirilgan ishlarni amalga oshirish imkonini beradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
294
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Ibrohimov, Sh. (2020). “Bojxona siyosatini rivojlantirish va xalqaro savdoda
bojxonaning roli”. Toshkent: Ekonomika va huquq nashriyoti.
2.
Hamzayeva, M. (2019). “Raqamlashtirish va bojxona faoliyati: Amaliy
yoʻnalishlar”. Toshkent: Iqtisodiy tadqiqotlar markazi.
3.
Qurbonov, A. (2021). “Avtomatizatsiya bojxona organlarida: Zamonaviy
yondoshuvlar”. Toshkent: Xalqaro savdo va iqtisodiyot instituti.
4.
Toʻrayev, R. (2022). “Innovatsion texnologiyalar va bojxona tartiblari”. Toshkent:
Oʻzbekiston xalqaro savdo akademiyasi.
5.
Azimov, I. (2021). “Xalqaro savdo va bojxona sohasidagi munosabatlar”. Toshkent:
Milliy nashriyot.
6.
Petrova, V. (2018). “Savdo va bojxona faoliyati: Xalqaro tajriba”. Moskva: Biznes
va iqtisodiy tadqiqotlar markazi.
7.
Senkevich, I. (2019). “Bojxona organlarida korrupsiyaga qarshi strategiyalar”.
Minsk: Ekonomika va huquq nashriyoti.
8.
Nazarova, L. (2020). “Bojxona faoliyatini rivojlantirishdagi davlat siyosatlari”.
Qoraqalpogʻiston: Savdo va iqtisodiy tahlil markazi.
9.
“Tadbirkorlik va bojxona: Ushbu sohadagi yangi usullar va imkoniyatlar” (2021).
Jurnal Tadqiqotlari, №7. Toshkent: Oʻzbekiston davlat iqtisodiyot universiteti.
