Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
258
ONA TILI DARSLARIDA SOTSIOLINGVISTIK MADANIYATNI
SHAKLLANTIRISH TEXNOLOGIYALARI
Roziqova Maysara Rustamovna.
Buxoro davlat universiteti mustaqil tadqiqotchsi.
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqotda ona tili darslarida sotsiolingvistik madaniyatni
shakllantirishning metodik asoslari va texnologiyalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda
sotsiolingvistik madaniyatning o‘qituvchilar tomonidan talabalarga qanday taqdim
etilishi, ta'lim jarayonida madaniyatlararo aloqaning qanday rivojlanishi va til
o‘rganishda amaliy texnologiyalarni qo‘llashning ahamiyati muhokama qilinadi.
Tadqiqotda haqiqiy materiallar, loyiha usuli, interaktiv metodlar va immersion
amaliyoti kabi texnologiyalarning samaradorligi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda
O‘zbekiston va boshqa mamlakatlarda qo‘llanilayotgan metodlarni taqqoslash orqali,
madaniyatlararo muloqotga tayyorlangan va yuqori sotsiolingvistik kompetentsiyaga
ega talaba avlodini shakllantirishga qaratilgan metodikalar va texnologiyalarni taklif
etiladi.
Kalit so‘zlar: o
na tili, sotsiolingvistik madaniyat, ta'lim metodikalari,
madaniyatlararo muloqot, interaktiv metodlar, loyiha usuli, immersion texnologiyasi,
til o‘rganish, haqiqiy materiallar.
Bugungi kunda til o‘rganish faqat uning grammatik jihatlarini o‘zlashtirish bilan
cheklanib qolmaydi, balki tilning madaniy va ijtimoiy kontekstlarini ham o‘rganish
zaruriyati yuzaga kelgan. Til o‘rganishda sotsiolingvistik madaniyatni shakllantirish,
o‘quvchilarga nafaqat tilni, balki ularning ijtimoiy hayotda va turli madaniyatlarda tilni
qanday qo‘llashlarini o‘rgatishning muhim tarkibiy qismidir. Shuningdek, turli
madaniyatlarni o‘rganish orqali talabalarning madaniyatlararo aloqalarini rivojlantirish
va tilni amaliyotda samarali qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirishga erishiladi.
Bugungi ta'lim tizimida til o‘rgatishning zamonaviy metodlari, shu jumladan
interaktiv yondashuvlar, haqiqiy materiallar asosida ishlash, loyiha usuli va immersion
texnologiyalari tilni o‘rgatishda muhim rol o‘ynaydi. Ular o‘quvchilarga tilni
amaliyotda qo‘llashni, madaniyatlarni o‘zaro aloqada tushunishni va o‘zaro muloqotda
tilni to‘g‘ri ishlatishni o‘rgatadi. Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston ta'lim tizimida
sotsiolingvistik madaniyatni shakllantirish uchun qo‘llanilayotgan metodikalar va
texnologiyalar tahlil qilinadi, shuningdek, xorijiy tajriba va yondashuvlar bilan
taqqoslanadi. Bunda, o‘zbek tilini rusiyzabon guruhlarida o‘rgatishda yuzaga
keladigan muammolar va ularning yechimi, sotsiolingvistik madaniyatni shakllantirish
uchun o‘qituvchilarga qo‘llaniladigan zamonaviy metodik yondashuvlar va
texnologiyalarni tavsiya etish asosiy maqsad hisoblanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
259
Tadqiqot natijalari nafaqat o‘quvchilarning sotsiolingvistik madaniyatini
shakllantirishda samarali texnologiyalarni yaratish, balki ta'lim sohasida yuqori sifatli
va madaniyatlararo muloqotga tayyorlanadigan yoshlarni shakllantirishda ham katta
ahamiyat kasb etadi.
Ona tili darslarida sotsiolingvistik madaniyatni shakllantirish o‘quvchilarga tilni
faqat grammatik jihatdan o‘rganish emas, balki uning madaniy va ijtimoiy kontekstini
anglash imkoniyatini yaratadi. Bu boradagi texnologiyalar tilni o‘rgatishning
samaradorligini oshirishga yordam beradi. Quyida keltirilgan texnologiyalar
o‘quvchilarning sotsiolingvistik madaniyatini shakllantirishda samarali vositalar
sifatida qaraladi.
Haqiqiy materiallardan foydalanish (filmlar, kitoblar, dialoglar).
Haqiqiy
materiallardan foydalanish, til o‘rganishda eng samarali metodlardan biridir. Filmlar,
kitoblar, radio va televideniye dasturlari, kundalik suhbatlar va boshqa haqiqiy
materiallar talabalar uchun tilni o‘rganishda haqiqiy va jonli kontekstni yaratadi. Bu
metod til o‘rganish jarayonini ko‘proq ijtimoiy va madaniy muhitga moslashtiradi,
talabalarga tilni haqiqiy hayotda qanday ishlatilishini ko‘rsatadi. Masalan, filmlar
orqali o‘quvchilar turli madaniyatlarni, ijtimoiy guruhlarni va tilning turli ijtimoiy
kontekstlarda qanday ishlatilishini o‘rganadilar. Shuningdek, haqiqiy matnlar
(kitoblar, maqolalar, dialoglar) talabalar uchun madaniyatni chuqurroq tushunishga
yordam beradi. O‘quvchilar o‘qish orqali tilning nafaqat grammatik, balki madaniy
jihatlarini ham anglashadi. O‘zbek tilining turli hududlaridagi adabiyotlarni va
madaniyatlarni o‘rganish, talabalarga tilni yanada kengroq tushunish imkoniyatini
beradi.
O‘zbek tilidagi filmlar, seriallar va boshqa madaniy materiallar o‘quvchilarga
o‘zbek xalqining urf-odatlari, an'analari va madaniyatini tushunishda katta yordam
beradi. Bunday materiallarni o‘qish yoki tomosha qilish orqali o‘quvchilar nafaqat tilni
o‘rganadilar, balki o‘zbek madaniyatining tarixi va bugungi kundagi ahamiyatini
anglaydilar.
Loyiha usuli
talabalarga amaliy vazifalarni bajarish orqali o‘z bilimlarini
mustahkamlash imkonini beradi. Bu usulda talabalar o‘zaro guruhlar orqali til va
madaniyatga oid turli masalalarni yechishga intilishadi. Loyiha usuli orqali o‘quvchilar
nafaqat til o‘rganadilar, balki madaniyatlarni o‘rganish, ijtimoiy muhitda muloqot
qilish va o‘zaro hamkorlikda ishlashni o‘rganadilar. Misol uchun, talabalar o‘zbek
tilidagi mashhur adabiy asarlar bo‘yicha loyiha yaratishlari mumkin, bu esa nafaqat
tilni o‘rganish, balki madaniy merosni o‘rganishga ham imkoniyat yaratadi.
Loyiha usuli o‘quvchilarning jamoaviy ish qilish qobiliyatini rivojlantiradi va
tilni kundalik hayotda qo‘llash imkonini beradi. Bu metod tilni o‘rganishda talabalarga
amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Loyiha ishlari, o‘quvchilarga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
260
ijtimoiy masalalar haqida o‘ylashga, turli fikrlarni baham ko‘rishga va o‘zlarini
madaniyatlararo muhitda sinovdan o‘tkazishga imkon beradi.
Ta'limning interaktiv shakllari (munozaralar, rolli o‘yinlar, bahslar).
Interaktiv metodlar til o‘rganish jarayonini jonlantiradi va talabalar o‘rtasida faol
muloqotni rivojlantiradi. Munozaralar, rolli o‘yinlar va bahslar o‘quvchilarga tilni
o‘rganish jarayonida faqat tilni emas, balki madaniy farqlarni, ijtimoiy ahamiyatni va
har bir muloqotda tilning qanday ishlatilishini o‘rganishga yordam beradi.
Munozaralar
: Munozaralar o‘quvchilarga o‘z fikrlarini erkin va tartibli
ifodalashga imkon beradi. Bu metod talabalarni turli ijtimoiy va madaniy nuqtai
nazarlarga ega bo‘lishga va o‘z fikrlarini argumentatsiya qilishga o‘rgatadi.
Shuningdek, bu jarayon tilni amaliy kontekstda qo‘llashni o‘rgatadi, talabalar
o‘rtasida o‘zaro madaniy tushunishni ham rivojlantiradi.
Rolli o‘yinlar
: Rolli o‘yinlar, talabalar uchun o‘zlarini turli ijtimoiy rollarda
sinovdan o‘tkazish imkonini beradi. Bu metodda talaba real hayotdagi vaziyatlarda
tilni qanday ishlatishini amalda ko‘rishi mumkin. Masalan, talabalar o‘zbek tilida
turli madaniyatlarni aks ettiruvchi rolli o‘yinlar o‘ynashlari mumkin, bu esa
madaniy farqlarni tushunishga yordam beradi.
Bahslar
: Bahslar o‘quvchilarni tanqidiy fikrlashga undaydi va ular o‘rtasida fikr
almashishni rag‘batlantiradi. Bahslar o‘tkazishda talabalar o‘z fikrlarini aniq va
ishonchli tarzda bayon etishlari kerak, bu esa tilning kommunikativ jihatlarini
rivojlantirishga yordam beradi.
Tilni immersion amaliyoti.
Immersion (to‘liq o‘zlashtirish) usuli, tilni
o‘rgatishda eng samarali metodlardan biri hisoblanadi. Bu usulda talabalar o‘qish,
tinglash, yozish va gapirish kabi faoliyatlarda tilni faqat o‘rganish uchun emas, balki
kundalik hayotda qo‘llashni o‘rganadilar. Immersion jarayonida talabalar o‘zlarini til
muhitida, ya'ni o‘zbek tilida faqatgina o‘zaro muloqot qilish uchun emas, balki turli
ijtimoiy vazifalarni bajarish uchun foydalanishga o‘rgatishadi. Immersion metodini
qo‘llash talabalar o‘rtasida ijtimoiy va madaniy aloqalarni kuchaytiradi.
Xulosa
.Ona tili darslarida sotsiolingvistik madaniyatni shakllantirishda
yuqorida keltirilgan texnologiyalar talabalarga nafaqat tilni o‘rganishga, balki tilning
madaniy va ijtimoiy jihatlarini ham tushunishga yordam beradi. Haqiqiy materiallar,
loyiha usuli, interaktiv shakllar va immersion amaliyoti metodlari orqali talabalarga
tilni jonli, amaliy va madaniy kontekstda o‘rganish imkoniyati yaratadi. Bu metodlar,
o‘quvchilarda tilning ijtimoiy ahamiyatini anglashni rivojlantiradi va madaniyatlararo
muloqotni kuchaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Abdullayev, F. (2008).
O‘zbek tili va madaniyati.
Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
261
2.
Ergasheva, R. (2014).
Sotsiolingvistik madaniyatni shakllantirish usullari.
Toshkent: O‘zbekiston.
3.
Gendlin, H. D. (1992).
Language and Culture: The Interface
. Cambridge University
Press.
4.
Jabborov, A. (2014).
Til o‘rgatishda interaktiv metodlar.
Toshkent: O‘qituvchi.
5.
Krashen, S. D. (1982).
Principles and Practice in Second Language Acquisition
.
Pergamon Press.
6.
Maqsudov, N. (2007).
O‘zbek tilini o‘rgatishda madaniy-kommunikativ yondashuv.
Toshkent: Fan.
7.
Whitehead, A. N. (1933).
The Aims of Education
. The Macmillan Company.
8.
Wiggins, G., & McTighe, J. (2005).
Understanding by Design
. ASCD.
9.
Xudoyberdiyeva, T. (2016).
Madaniy o‘zaro aloqalar va til o‘rgatish metodikasi.
Toshkent: O‘qituvchi.
