Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
6
SHAXS IJTIMOIYLASHUVI VA IJTIMOIY XULQ ATVOR
Erkinova Barno Aʼzam qizi
Shahrisabz Davlat pedagogika instituti 1-kurs talabasi
Annotatsiya
. Mazkur ilmiy ishda shaxs ijtimoiylashuvi va ijtimoiy xulq-atvor
tushunchalari ijtimoiy-psixologik nuqtai nazardan keng yoritilgan. Shaxsning
jamiyatdagi o‘rni, uning shakllanishi va rivojlanishida ijtimoiylashuv jarayonining
ahamiyati asosiy tadqiqot obyekti sifatida ko‘rib chiqiladi. Ijtimoiylashuv – bu
insonning tug‘ilganidan boshlab jamiyatning faol a’zosi bo‘lib shakllanishiga
qaratilgan murakkab va bosqichma-bosqich kechadigan jarayon bo‘lib, bu jarayonda
oila, ta’lim muassasalari, do‘stlar, ommaviy axborot vositalari, diniy tashkilotlar va
boshqa ijtimoiy institutlar muhim rol o‘ynaydi.Ijtimoiy xulq-atvor esa shaxsning
jamiyatda qabul qilingan me’yor va qadriyatlarga muvofiq harakat qilishi, o‘zini
tutishi, o‘zaro munosabatlarga kirishish qobiliyatini anglatadi. Tadqiqotda ijtimoiy
xulq-atvor turlari – konformizm, deviant xatti-harakatlar, ijtimoiy rollar va statuslar
bilan bog‘liq xatti-harakatlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
. Shaxs, ijtimoiylashuv, ijtimoiy xulq-atvor, sotsializatsiya, ijtimoiy
institutlar, oila, ta’lim, jamiyat, ijtimoiy rol, ijtimoiy status, konformizm, deviant xulq-
atvor, norma, qadriyatlar, madaniyat, shaxsiy rivojlanish, sotsiologiya, psixologiya,
ijtimoiy nazorat.
Annotation
. This paper explores the processes of individual socialization and the
formation of social behavior from a sociological and psychological perspective.
Socialization is defined as a lifelong process through which a person learns and
internalizes the norms, values, roles, and customs necessary for participation in society.
It begins in early childhood and continues through various stages of life, influenced by
key agents such as the family, educational institutions, peer groups, mass media, and
religious organizations.Social behavior, in turn, refers to how individuals act and
interact in a social context, guided by societal norms and expectations.
Keywords.
individual, socialization, social behavior, social norms, values,
culture, society, social institutions, family, education, peer groups, mass media,
religious institutions, social roles, social status, conformity, deviant behavior,
upbringing.
Аннотация
. Данная работа посвящена анализу процессов социализации
личности и формирования социального поведения с точки зрения социологии и
психологии. Социализация рассматривается как непрерывный и многогранный
процесс усвоения индивидом норм, ценностей, традиций и правил, необходимых
для полноценного участия в жизни общества. В процессе социализации
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
7
ключевую роль играют социальные институты — семья, образовательные
учреждения, средства массовой информации, религиозные организации и
группы сверстников.
Ключевые слова
. личность, социализация, социальное поведение,
социальные нормы,ценности, культура, общество, социальные институты,
семья, образование, сверстники, средства массовой информации, религиозные
организации, социальные роли.
Kirish qism
. Inson jamiyat mahsuli sifatida doimo ijtimoiy muhit bilan o‘zaro
aloqada bo‘lib yashaydi. Shaxsning shakllanishi, o‘zligini anglashi va jamiyatda faol
ishtirok etishi jarayoni ijtimoiylashuv orqali amalga oshadi. Ijtimoiylashuv — bu
shaxsning jamiyat hayotiga moslashuvi, undagi ijtimoiy me’yorlar, qadriyatlar, an’ana
va urf-odatlarni o‘zlashtirib borish jarayonidir. Ushbu jarayon orqali inson jamiyatning
to‘laqonli a’zosiga aylanadi.Shaxsning ijtimoiylashuvi faqat nazariy tushuncha bo‘lib
qolmasdan, amaliy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki har bir insonning
xulq-atvori, jamiyatdagi tutgan o‘rni, o‘zini qanday tutishi, boshqalar bilan qanday
munosabatda bo‘lishi — bularning barchasi ijtimoiylashuv natijasidir. Ayniqsa, bolalik
va o‘smirlik davrida bu jarayon kuchliroq kechadi, shaxsga chuqur ta’sir ko‘rsatadi.
Adabiyotlar tahlili
. Shaxs ijtimoiylashuvi va ijtimoiy xulq-atvori masalasi
sotsiologiya, psixologiya, pedagogika hamda falsafa fanlarining kesishgan nuqtasida
chuqur o‘rganilgan mavzulardan biridir. Bu jarayonning nazariy asoslarini yoritishda
bir qator yirik olimlar va mutaxassislarning ishlari asosiy manba sifatida xizmat
qiladi.Ijtimoiylashuv tushunchasi sotsiologiyada eng avvalo Emil Durkgeym, Georg
Zimmel, va Talcott Parsons kabi klassik sotsiologlar tomonidan ishlab chiqilgan. T.
Parsons o‘zining “Ijtimoiy tizim” nazariyasida shaxsning jamiyatdagi rollari, ijtimoiy
institutlar orqali shaxsga yuklatiladigan vazifalar va me’yorlar muhim ahamiyat kasb
etishini ta’kidlaydi. Uning fikricha, ijtimoiy tizim barqarorligi uchun shaxslar ijtimoiy
rollarni o‘zlashtirishi va shu asosda harakat qilishi kerak.Psixologik yondashuvda esa
A. Bandura, E. Erikson, Z. Freyd kabi mutaxassislarning ishlari alohida o‘rin tutadi.
Masalan, Bandura o‘zining sotsial-kognitiv nazariyasida insonning ijtimoiy xulq-
atvori modellashtirish orqali — ya’ni boshqalarning harakatlarini kuzatish, tahlil qilish
va ularni o‘zlashtirish orqali shakllanishini ko‘rsatib beradi. Erikson esa shaxs
rivojlanishini bosqichma-bosqich psixososial inqirozlar orqali izohlaydi va ijtimoiy
identifikatsiyaning ayni bolalik va o‘smirlik davrida shakllanishini ta’kidlaydi.
Tadqiqod metodlari.
Shaxs ijtimoiylashuvi va ijtimoiy xulq-atvorini o‘rganishda
bir qator ilmiy tadqiqot metodlaridan foydalaniladi. Birinchi navbatda, kuzatish usuli
qo‘llanilib, shaxsning tabiiy muhitdagi xatti-harakatlari, ijtimoiy munosabatlardagi
ishtiroki, me’yor va qadriyatlarga moslashuvi bevosita kuzatiladi. Bu usul shaxsning
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
8
real ijtimoiy muhitdagi harakatlarini tahlil qilish imkonini beradi.Keyingi bosqichda,
so‘rovnoma (anketirovka) usuli orqali turli yoshdagi respondentlarning ijtimoiy
munosabatlar, qadriyatlar va xulq-atvorga oid qarashlari aniqlanadi. Bu usul ko‘plab
insonlardan qisqa vaqt ichida ma’lumot yig‘ish imkonini beradi.Shuningdek, suhbat
(intervyu) usuli orqali tadqiqot ishtirokchilari bilan chuqur suhbatlar o‘tkaziladi. Bu
metod individual tajriba, ichki qarashlar, ijtimoiy bosim va shaxsiy moslashuv
jarayonlarini yanada chuqurroq tahlil qilish imkonini yaratadi.Test sinovlari yordamida
shaxsning psixologik holati, ijtimoiy intellekti, konformizmi, empatiyasi va boshqa
shaxsiy ijtimoiy xususiyatlari o‘lchanadi. Bu metod orqali har bir ishtirokchining
shaxsiy ijtimoiy tayyorgarligi va xulqiy pozitsiyasi aniqlanadi.
Natija va muhokamalar.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, shaxsning
ijtimoiylashuvi murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, unda turli ijtimoiy
institutlar va omillar o‘zaro ta’sir ko‘rsatadi. Oila, ta’lim muassasalari, tengdoshlar
guruhi va ommaviy axborot vositalari shaxsning jamiyatdagi normalar, qadriyatlar va
ijtimoiy rollarni o‘zlashtirishida muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, raqamli
texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi ijtimoiylashuv jarayoniga yangi
o‘lchamlar qo‘shmoqda, bu esa shaxsning xulq-atvoriga ham o‘ziga xos ta’sir
ko‘rsatmoqda.Ijtimoiy xulq-atvor turlari orasida konformizm (ijtimoiy normalarga
muvofiq harakat qilish) eng ko‘p uchraydigan shakl bo‘lsa, ayrim hollarda deviant
xulq-atvor va ijtimoiy me’yorlardan chetlashish ham kuzatiladi. Bu holatlarning paydo
bo‘lishi asosan ijtimoiy nazoratning zaifligi, oilaviy tarbiya kamchiliklari va yoshlar
orasida noto‘g‘ri axborot oqimlari bilan bog‘liq.
Muhokama qilingan nazariy manbalar va tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
shaxsning ijtimoiylashuvi nafaqat jamiyatga moslashuvi, balki uning ijtimoiy xulq-
atvorining barqarorligi, axloqiy qadriyatlarining shakllanishi hamda shaxsiy
identitetning mustahkamlanishiga ham xizmat qiladi. Shu sababli, ijtimoiylashuv
jarayonlarini samarali tashkil etish va ijtimoiy xulq-atvorda yuzaga keladigan
muammolarni oldini olish uchun oilalar, maktablar va boshqa ijtimoiy institutlar
o‘rtasida uzviy hamkorlik zarur.
Xulosa.
Shaxsning ijtimoiylashuvi — bu uning jamiyat me’yorlari, qadriyatlari
va ijtimoiy rollarini o‘zlashtirish jarayoni bo‘lib, insonning ijtimoiy muhitga
muvaffaqiyatli moslashuvi va faol ishtirokini ta’minlaydi. Ijtimoiylashuv natijasida
shaxs o‘zining ijtimoiy identitetini shakllantiradi, boshqalar bilan samarali muloqot
qiladi va jamiyat hayotida muhim rol o‘ynaydi.Ijtimoiy xulq-atvor esa shaxsning
jamiyatdagi turli vaziyatlardagi harakatlari va munosabatlarini ifodalaydi. Bu xulq-
atvor ijtimoiy normalar va qadriyatlarga mos kelishi yoki ulardan chetlashishi mumkin.
Shuning uchun shaxsning ijtimoiylashuvi uning ijtimoiy xulq-atvorining sifatli va
barqaror shakllanishida asosiy omil hisoblanadi.Jamiyatning ijtimoiylashuv
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
9
jarayonlari samaradorligi, yoshlarni to‘g‘ri tarbiyalash, axloqiy qadriyatlarni
mustahkamlash va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shu
bois, ijtimoiylashuv jarayonlarini chuqur o‘rganish va ularni samarali tashkil etish
zamonaviy jamiyat uchun dolzarb vazifa hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Xaydarov.F.I, Xalilova. N.I “Umumiy psihologiya” Toshkent-2010y
2. Karimova V.M. Psixologiya T-2002y.
3. G’oziyev E.G’ Umumiy Psixologiya 1-2 kitob T-2002y
4. Davletshin M.G Umumiy Psixologiya T-2002y
5. Ivanov.P, Zufarova.M “Umumiy Psixologiya” T-2008y.
