Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
178
DISKURS TUSHUNCHASI VA UNING ASOSIY YONDASHUVLARI
Maxmudova Fotima
Qarshi davlat universiteti, o’qituvchi
E:mail
fmaxmudova98@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu tezisda akademik diskursning mazmuni, uning asosiy
xususiyatlari va tahlil usullari o‘rganiladi. Asosan nutq aktlari nazariyasi,
kommunikativ pragmatika va til birliklarining kontekstda qo‘llanilishi tahlil markazida
turadi. Ishda turli adabiy manbalar va ilmiy qarashlardan foydalanilgan. Tezis ilmiy
matnlarni tahlil qilishda nazariy va amaliy yondashuvlarni uyg‘unlashtirishga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
akademik diskurs, pragmatika, nutq aktlari, kontekst, tilshunoslik,
kommunikativ strategiyalar, lingvistik tahlil, ilmiy uslub, diskursiv birliklar,
interaktivlik
Kirish.
Zamonaviy tilshunoslikda diskurs tushunchasi o‘zining dolzarbligi bilan
ajralib turadi. Diskurs nafaqat til hodisasi, balki ijtimoiy, madaniy va psixologik
omillarni o‘zida mujassam etgan murakkab kommunikativ birlikdir. Diskurs turli
sohalarda, xususan, siyosat, ta’lim, jurnalistika va ommaviy axborot vositalarida faol
qo‘llaniladi. U jamiyatdagi muloqot jarayonlarini tahlil qilish, ularni chuqur anglash
va baholashda asosiy vosita hisoblanadi. Z. Harris tomonidan 1952 yilda fan doirasiga
kiritilgan “diskurs tahlili” atamasi bugungi kunda turli yondashuvlar asosida rivojlanib
kelmoqda.
Diskurs – bu nutqiy akt bo‘lib, u muloqot vaqtida yuzaga keladigan
kommunikativ voqelikdir. U faqat til vositalarigagina emas, balki muloqot konteksti,
nutq ishtirokchilari, ularning ijtimoiy statusi, niyati, maqsadi va muloqot vaziyati bilan
bog‘liq. Diskursning tarkibiy elementlariga quyidagilar kiradi: kommunikantlar
(status-rol holati), muloqot maydoni (vaqt, joy, kommunikativ vaziyat), muloqot
motivlari, nutq strategiyalari, aloqa kanali, uslub va janr. Demak, diskurs bu – muayyan
ekstralingvistik omillarni o‘z ichiga olgan, kontekstga bog‘langan nutqiy faoliyatdir.
Diskurs tahlili – bu lingvistik hodisalarni muloqot kontekstida, ijtimoiy va
madaniy omillar bilan birgalikda o‘rganishdir.
Diskurs tahlili uch asosiy komponentga e’tibor qaratadi:
1) diskurs tipologiyasi (diskurs turlarini tasniflash, ularning parametrlarini
aniqlash);
2) diskurs tuzilmasi (diskurs qanday komponentlardan tashkil topishi);
3) diskursiv hodisalar (til va muloqotdagi hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlik).
Mazkur yo‘nalishlar diskursni faqatgina lingvistik jihatdan emas, balki ijtimoiy-
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
179
ma’naviy va madaniy kontekstda tahlil qilish imkonini beradi. Diskurs tahlilida E. A.
Kojemyakin tomonidan to‘rtta asosiy yondashuv ajratilgan: formal, pragmatik,
funksional va tanqidiy.
– Formal yondashuv matnning lingvistik xususiyatlari, grammatikasi va
tuzilishini o‘rganadi. Bu yondashuvga V. Prop, R. Bart, K. Levi-Stross kabi olimlar
vakil hisoblanadi.
– Pragmatik yondashuv so‘zlovchining nutqdagi niyati, kommunikativ
strategiyalar, muloqot konteksti va maqsadlarini tahlil qiladi. Bu yondashuv doirasida
V. Labov, J. Ostin, J. Serl, E. Shegloff, G. Jefferson kabi olimlar ishlagan.
– Funktsional yondashuv diskursni ijtimoiy amaliyot sifatida ko‘radi. M. Peshyo,
N. Feyrklo, K. Gergen bu yondashuv tarafdorlaridandir.
– Tanqidiy yondashuv esa ideologik diskurslarni, hokimiyatga asoslangan
nutqlarni tahlil qiladi. E. Laklau, Sh. Muff kabi tadqiqotchilar ushbu yondashuv
asoschilaridandir.
Diskurs orqali jamiyatdagi ijtimoiy institutlar, munosabatlar va normalar
shakllanadi. Shu ma’noda, diskurs faqat aloqa vositasi bo‘lib qolmasdan, balki ijtimoiy
tuzilmalarning rivojiga xizmat qiluvchi vosita hamdir. Diskurs ijtimoiy ongni
shakllantirish, mafkura singdirish va kommunikatsiyadagi kuch munosabatlarini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Tanqidiy yondashuvda aynan shu jihatlar asosiy
tahlil obyektiga aylanadi.
Xulosa qilib aytganda, diskurs tahlili tilshunoslikning ko‘p qirrali
yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu tahlil orqali til hodisalari muloqot jarayoni, ijtimoiy
kontekst va madaniy muhit bilan bog‘liq holda chuqur o‘rganiladi. Turli yondashuvlar
asosida olib boriladigan diskurs tahlili bugungi kunda siyosiy, ijtimoiy va ommaviy
sohalarda samarali qo‘llanmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Harris, Z. (1952). Discourse analysis. Language journal.
2. Kojemyakin, E.A. (2008). Diskurs va uning asosiy yondashuvlari. Moskva.
3. Kibrik, A.E. (2009). Diskursiv hodisalar tahlili. Lingvistika va kommunikatsiya.
4. Laklau, E. & Muff, Sh. (2001). Diskurs nazariyasi va siyosiy tahlil.
5. Peshyo, M. (1997). Funktsional yondashuvlar. Til va jamiyat.
6. Labov, V. (1972). Language in the Inner City: Studies in the Black English
Vernacular.
7. Ostin, J.L. (1962). How to Do Things with Words. Oxford University Press.
