Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
131
YOSHLAR ORASIDA IJTIMOIY FAOLLIKNI MODELLASHTIRISH:
TA’LIM VA AXBOROT VOSITALARINING ROLI
Mansurov Abdulla Sayfullayevich
Namangan Davlat Texnika Universiteti katta o’qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada yoshlar orasida ijtimoiy faollikning shakllanishi
va rivojlanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar sifatida ta’lim va axborot vositalarining
o‘rni tahlil qilinadi. Agentlarga asoslangan modellashtirish usuli orqali ijtimoiy faollik
darajasi, axborot manbalariga ishonch, hamda ta’lim muassasalarining roli baholanadi.
Tadqiqot natijalari yoshlar siyosatini takomillashtirish va faol fuqarolik pozitsiyasini
rivojlantirish uchun foydali asos yaratadi.
Kalit so‘zlar:
Ijtimoiy faollik, yoshlar, ta’lim, ommaviy axborot vositalari,
agentlarga asoslangan modellashtirish, fuqarolik jamiyati, informatsion ta’sir, ijtimoiy
kapital
Kirish
Yoshlar har qanday jamiyatning kelajagini belgilovchi ijtimoiy qatlam
hisoblanadi. Ularning ijtimoiy jarayonlardagi ishtiroki, fuqarolik pozitsiyasi,
tashabbuskorligi va faolligi jamiyatda demokratik qadriyatlarning shakllanishida hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda yoshlar orasida ijtimoiy faollik darajasi
turli omillar ta’sirida shakllanmoqda. Ayniqsa, ta’lim tizimi orqali beriladigan ijtimoiy
tajriba va ommaviy axborot vositalarining doimiy ta’siri ijtimoiy faollikni belgilovchi
asosiy manbalardan biridir.
Mazkur maqolada yoshlar ijtimoiy faolligini modellashtirish orqali uning
shakllanish mexanizmlarini chuqur o‘rganish, shuningdek, ta’lim va axborot
vositalarining qanchalik ta’sir kuchiga ega ekanini aniqlash ko‘zda tutilgan. Bu orqali
davlat va jamoat tashkilotlari yoshlar bilan ishlash strategiyalarini ilmiy asoslangan
holda takomillashtirish imkoniga ega bo‘ladilar.
Asosiy qism.
Yoshlarning ijtimoiy faolligi ularning jamiyatdagi dolzarb muammolarga
munosabati, tashabbus ko‘rsatish qobiliyati, jamoaviy hayotda ishtiroki, siyosiy-
ijtimoiy institutlar faoliyatiga befarq emasligi bilan belgilanadi. Bu faollik, o‘z
navbatida, ko‘plab omillarga bog‘liq: oilaviy tarbiya, ta’lim darajasi, axborotga ega
bo‘lish imkoniyati, axloqiy qadriyatlar, jamiyatdagi ijtimoiy muhit va h.k.
Agentlarga asoslangan modellashtirish (ABM – Agent-Based Modeling) bu
jarayonni chuqurroq anglashda muhim vositadir. Mazkur modelda har bir yosh agent
sifatida qaraladi. Ularning ijtimoiy faollik darajasi quyidagi asosiy omillarga bog‘liq
tarzda o‘zgaradi:
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
132
– ta’lim muassasasi sifat darajasi;
– ta’limdagi erkin fikrlash va tashabbus qo‘llab-quvvatlanish darajasi;
– axborot olish tezligi va sifati;
– axborot vositalariga ishonch darajasi;
– ijtimoiy tarmoqlarda faollik ko‘rsatkichi.
Modelda bu omillar orasidagi o‘zaro bog‘liqliklar tasvirlanadi. Masalan,
universitetlarda faol talabalar tashkilotlari faoliyati kuchli bo‘lgan hududlarda
yoshlarning fuqarolik pozitsiyasi kuchliroq bo‘lishi aniqlangan. Shuningdek, ijtimoiy
tarmoqlarda faol ishtirok etuvchi yoshlarning real hayotdagi faolligi ham ortib boradi,
biroq bu doimo ijobiy natija bermasligi mumkin.
Ommaviy axborot vositalarining ta’siri esa ikki tomonlama: rasmiy va norasmiy
manbalarning ishonchliligi yoshlar ongiga turlicha ta’sir qiladi. Tadqiqotda
agentlarning harakat modeliga quyidagi holatlar kiritilgan: ishonchli axborot manbasi
orqali faol bo‘lish, yolg‘on axborot orqali noto‘g‘ri faol yo‘nalishga kirishish, yoki
umuman befarq qolish.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy faollikni oshirishda ta’lim muassasalarida
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish, mustaqil tadbirkorlik va jamiyatga foydali
tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash orqali barqaror natijalarga erishish mumkin. Boshqa
tomondan, axborot vositalari orqali noto‘g‘ri yo‘naltirish ijtimoiy faollikni passivlik
yoki radikallikka ham olib kelishi mumkin.
Shuningdek, regional farqlar ham muhim rol o‘ynaydi. Shaharlardagi ta’lim va
internet imkoniyatlari yuqori bo‘lgan hududlarda faollik darajasi yuqori, biroq bu holat
har doim ijtimoiy ongli faollik emasligi mumkin. Bu holat modelda “yuzaki ijtimoiy
faollik” sifatida tasvirlangan.
Xulosa
Yoshlar orasida ijtimoiy faollikni modellashtirish orqali ularning qaror qabul
qilish mexanizmi, tashabbus darajasi, va axborotdan qanday foydalanishi aniq tahlil
qilinadi. Ta’lim va axborot vositalari mazkur jarayonning asosiy drayverlari bo‘lib,
ular orqali yoshlarning ijtimoiy hayotga jalb etilishi yoki befarqlikka tushib qolishi
aniqlanadi. Modellashtirish natijalari shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy faollikni oshirish
uchun yoshlarni ijtimoiy loyihalarga jalb qilish, sifatli ta’lim va ishonchli axborot bilan
ta’minlash muhim hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Epstein, J. M. (2006).
Generative Social Science: Studies in Agent-Based
Computational Modeling
. Princeton University Press.
2.
Helbing, D. (2012).
Social Self-Organization
. Springer.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
133
3.
G‘ofurov, S. (2021). Yoshlar ijtimoiy faolligi: nazariy va amaliy yondashuvlar.
O‘zbekiston ijtimoiy fanlari jurnali
, 3(1), 45-51.
4.
Karimova, M. (2022). Ta’lim va axborot vositalarining yoshlar ongiga ta’siri.
Yoshlar sotsiologiyasi
, 2(4), 19-27.
5.
North, M. J., & Macal, C. M. (2007).
Managing Business Complexity: Discovering
Strategic Solutions with Agent-Based Modeling
. Oxford University Press.
