Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
226
MILLIY OZODLIK HARAKATLARI: BOSQIN,
QARSHILIK VA KURASH
Abduqahorov Anvarjon Alijon o‘g‘li
Navoiy Davlat Universiteti Tarix fakulteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘rta Osiyoda, xususan, Turkiston hududida
bosqinchi kuchlarga qarshi yuzaga kelgan milliy ozodlik harakatlari tahlil qilinadi.
Tarixiy bosqinchilik jarayonlari, ularning mahalliy aholi hayotiga ta’siri, shuningdek,
mahalliy xalqning turli shakllarda ko‘rsatgan qarshiliklari, qurolli va mafkuraviy
kurash vositalari yoritiladi. Jadidlar, basmachi harakati va Turkiston muxtoriyati
doirasidagi harakatlar misolida milliy uyg‘onish va erkinlik g‘oyalari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
milliy ozodlik, mustamlakachilik, bosqin, qarshilik harakati,
basmachilik, jadidchilik, Turkiston.
Milliy ozodlik harakatlari – bu har bir xalqning o‘z erki, madaniyati, tili, dini va
siyosiy mustaqilligini saqlab qolish yo‘lidagi tarixiy kurashidir. Xususan, O‘rta Osiyo
xalqlari XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi va
keyinchalik Sovet hokimiyati tomonidan olib borilgan bosqinchilik siyosatiga duch
keldi.
Bu davrda Turkiston hududining har bir burchagida bosqinlarga qarshi norozilik
harakatlari, mafkuraviy qarshilik va qurolli kurashlar yuzaga chiqdi. Jadidlar harakati
orqali ma’rifiy usullarda kurash olib borilgan bo‘lsa, basmachi harakati qurolli
qarshilik ko‘rinishida namoyon bo‘ldi.
Milliy ozodlik harakatlari tarixiy xotiraning ajralmas qismi bo‘lib, ular xalqning
o‘zligini yo‘qotmaslik, mustamlaka zulmiga qarshi turganligini ifoda etadi. Ushbu
maqolada aynan shu kurashning shakllari, bosqichlari va g‘oyaviy asoslari yoritiladi.
Ushbu maqola tarixiy-tahliliy, hujjatli va taqqosloviy metodlarga tayangan holda
yozildi. Tadqiqot manbalari sifatida XIX–XX asr boshidagi tarixiy hujjatlar, muhim
arxiv materiallari, basmachilik harakatining yetakchilari va jadidlarning asarlari,
shuningdek, zamonaviy tarixchilarning tadqiqotlari (B. Karim, X. Do‘stmuhammad,
A. Salohiy va boshqalar) o‘rganildi.
Shuningdek, harakatlar o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklar aniqlash uchun har
bir kurash shakli: jadidlar orqali mafkuraviy-ma’rifiy qarshilik, basmachilik orqali
qurolli harakat, Turkiston muxtoriyati orqali siyosiy kurash jihatidan baholandi.
Voqealar tahlilida ularning ijtimoiy, madaniy va siyosiy sharoit bilan qanday
bog‘liqligi, ommaviy qo‘llab-quvvatlanganligi va bosqinchi kuchlar tomonidan
qanday bostirilgani o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari quyidagi muhim jihatlarni ko‘rsatdi:
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
227
Rossiya imperiyasi tomonidan Turkiston hududining bosib olinishi (1865–
1885)
xalqni o‘z irodasidan mahrum etdi, ijtimoiy va iqtisodiy tuzumlar buzildi,
mahalliy boshqaruv tizimi yo‘q qilindi. Bu ahvol xalq noroziligini kuchaytirdi.
Jadidlar harakati
orqali xalq orasida milliy uyg‘onish, o‘zlikni anglash,
zamonaviy tafakkur va mustaqillik g‘oyalari keng tarqaldi. Ular maktablar, gazeta-
jurnallar, sahna asarlari orqali mustamlakachilikka qarshi kurash olib bordilar.
Bosmachilik harakati (1916–1930-yillar)
milliy ozodlik harakatining qurolli
shaklidir. Qo‘qon, Andijon, Namangan, Farg‘ona, Buxoro va Xorazmda faol bo‘lgan
bu harakat xalqning bevosita mustamlakachilik zulmiga qurol bilan qarshilik
ko‘rsatganligini ko‘rsatadi. Yetakchilar (Madaminbek, Xo‘ja Soat, Ibrahimbek,
Shirmatbek va boshqalar) rahbarligida harbiy safarbarlik tashkil qilindi.
Turkiston muxtoriyati (1917–1918)
— siyosiy kurash shakli bo‘lib, xalq irodasi
va demokratiya g‘oyasi asosida shakllangan. Uning zo‘ravonlik bilan tugatilishi xalq
ongida mustaqillik uchun harakat kuchayishiga olib keldi.
Davridagi repressiyalar
milliy ozodlik kurashining mafkuraviy va jismoniy
qatlamlarini bostirishga qaratilgan edi. Yuzlab jadidlar, basmachilar va muxtoriyat
tarafdorlari o‘ldirildi yoki surgun qilindi.
Milliy ozodlik harakatlari tarixiy voqelik sifatida bir yoqlama baholab bo‘lmaydi.
Ular turli shakl va vositalarda namoyon bo‘ldi: ma’rifiy harakat, siyosiy tuzilma va
qurolli kurash ko‘rinishlarida. Bu harakatlar har xil baholangan: Sovet davrida
basmachilar “qaroqchilar”, jadidlar esa “kontrrevolyutsionlar” deb ataldi.
Ammo zamonaviy tarixiy tahlil shuni ko‘rsatmoqdaki, har bir harakat xalq
irodasining ifodasi edi. Ular zulmga qarshi kurashdi, milliy o‘zlikni saqlab qolishga
harakat qildilar va bugungi mustaqillik yo‘lida ilk poydevorni qo‘ydilar.
Turkiston xalqlarining ozodlik orzusi jadidlarning qalamida, basmachilarning
qilichida, muxtoriyat yetakchilarining siyosiy g‘oyalarida mujassam edi. Ularning har
biri tarixiy bosqinchilikka qarshi xalqning qattiq javobi bo‘lib, millatning o‘zligini
anglashiga xizmat qildi.
Milliy ozodlik harakatlari O‘zbekiston tarixining eng dramatik, ammo eng ibratli
sahifalaridan biridir. Ular xalqimizning erkinlikka intilishi, o‘zligini saqlab qolish
yo‘lidagi kurashi, sabr-toqati va fidoyiligining ifodasidir.
Bu harakatlar faqat o‘tmishda qolgan hodisalar emas, balki bugungi
mustaqillikning tarixiy ildizidir. Milliy uyg‘onish, mafkuraviy sobitlik va siyosiy
yetuklik shu tarixiy jarayonlar asosida shakllandi.
Shunday ekan, milliy ozodlik kurashchilari – jadidlar, basmachilar va muxtoriyat
arboblarining xotirasi abadiydir. Ular xalqimizga ozodlik nima ekanini o‘rgatgan,
hozirgi avlodga mustaqillik qadriyatlarini meros qilib qoldirgan buyuk siymolardir.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
228
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Do‘stmuhammad H. Milliy ozodlik harakatlari tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2016.
2.
Karimov B. Jadidlar va mustamlaka siyosati. – Toshkent: Ma’naviyat, 2004.
3.
Qosimov B. Basmachilik harakati va uning saboqlari. – Toshkent: Sharq, 2000.
4.
Shokirjonov A. Turkiston muxtoriyati: hujjatlar va tahlillar. – Samarqand, 2020.
5.
Shokay M. Turkistondan Turkiyagacha. – Istanbul, 1930-yillar.
6.
Rashidov M. O‘zlikni anglash va ozodlik g‘oyasi. – Toshkent: Nur, 2021.
..
