Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
216
HUVAYDO IJODIDA ROBIYA ADAVIYA OBRAZINING BADIIY TALQINI
Zaripova Dilfuza Baxtiyorovna
Ichki ishlar vazirligi Buxoro akademik litseyi
Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Huvaydo ijodida Robiya Adaviya obrazining
badiiy talqini tahlil etiladi. Unda Robiyaning tasavvufiy qarashlari, ma’naviy yetukligi,
ruhiy poklik va ilohiy muhabbatga bo‘lgan intilishi Huvaydo asarlarida qanday aks
etgani yoritiladi. Maqolada shoirning obraz yaratish mahorati, tasvir vositalaridan
foydalanish uslubi va tarixiy shaxs obrazini badiiy timsolga aylantirishdagi
yondashuvlari haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, Robiya Adaviya siymosi orqali ayol
zotining ruhiy-axloqiy kamolot sari intilishi va tasavvufda tutgan o‘rni Huvaydo
poetikasida qanday ifoda topgani tahliliy jihatdan yoritib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Robiya Adaviya, tasavvuf, badiiy talqin, ayol obrazi, ma’naviyat,
ilohiy muhabbat, o‘zbek adabiyoti, ruhiy kamolot, tarixiy shaxs.
Xo‘janazar Huvaydo o‘zining shar’iy-axloqiy mulohazalarini ibratli hayotiy
lavhalar bilan dalillash maqsadida musulmon dunyosida dovruqli mutasavvuf Ibrohin
Adham haqidagi she’riy hikoyatini keltiradi. Mazkur lavhalarda yana bir taniqli
ma’naviy-ruhiy arbob Robiyayi Adviya ham ishtirok etadi. Ibrohim Adham o‘n to‘rt
yil sahro kezib Makkayi Mukarramaga yеtib keladi. Ammo Ka’batulloh o‘z o‘rnida
yo‘q ekan. O‘sha muqaddas makonda hozir bo‘lganlar muborak sajdagohning
Robiyayi Adviya istiqboliga chiqqanligini ma’lum qilishadi. Tabiiyki, bunday
kutilmagan hodisa Ibrohim Adham fig‘onini falakka ko‘taradi. Shunday qilib, Ibrohim
va Robiya Adviya o‘rtasidagi mashhur savob-javob boshlanadi.
Xo‘sh, Robiyayi Adviya kim? Huvaydo bu obrazni nega qissasiga kiritdi?
Robiyayi Adviya zohidlikda nom chiqargan mashhur so‘fiy ayol edi. 718- milodiy
yilda Basrada tug‘ilib, 801-milodiy yilda vafot etgan. Farididdin Attor o‘z tazkirasida
Robiyaning g‘aroyib odatlari, manoqiblari va karomat-u munojotlaridan xiyla naqllar
keltiradi. Jumladan, “kunlardan bir kun ikki shayx Robiyani ko‘rgani keladilar va ular
och edilar. Robiyaning ikki noni bor edi, ularning oldiga qo‘ydi. Shu topda bir gadoy
eshikni taqillatdi va bir nima so‘radi. Robiyaning hech narsasi yo‘q edi. U mehmonlar
oldidagi ikki nonni olib, gadoyga berib yubordi. Shayxlar ajablanib qoldilar”
1
“Naql
qiladilarki, bir kechasi Hasan Basriy shogirdlari bilan Robiyaning oldiga boradilar.
Robiyaning chirog‘i yo‘q edi, eranlar esa yorug‘lik xohlardilar. Robiya barmog‘ini
1
Абдуллаев А. Тасаввуф ва унинг намоёндалари. –Т.: Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий
кутубхонаси нашриёти. 2009. –Б.105.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
217
pilik qilib pufladi, shu zahoti u shamga aylanib, tonggacha yonib turdi”. “Bir kuni
Hasan Basriy Robiyaga aytdi: turmushga chiqish niyating bormi?” Dedi: “Nikoh vujud
(tirik tana)ga munosibdir. Bu o‘rinda tirik tana (jism) yo‘q, chunki men o‘zimning
manim emasman va men Unikiman va Uning soyasi ostidaman. Meni Allohsan so‘rash
kerak (mening roziligimni Allohsan so‘rash kerak)”
2
. Robiya bu yo‘lda tun-u kun
tavba-tazarru va ibodat qilishdan tashqari tilda va dilda hamisha Olloh nomini zikr
etish, unga mehr-muhabbat bog‘lab, uni butun vujudi bilan sevish ila band bo‘ldi.
Shunda jannat va do‘zax, mol-dunyo va o‘zining jism-joni bu yo‘lning qurboni bo‘ldi.
U jisman butunlay yo‘qolgan edi, o‘zi o‘ziniki emasdi. Balki u o‘zini Ollohniki deb
bilardi va uning soyasida yashardi. Shu bois Robiyaning Ollohga bo‘lgan oshiqona
kechinmalari xiyla dardli sado berardi va unda Olloh sevgisi shu qadar kuchli ediki,
shoira hayotiy sevgini tamoman yoddan chiqarib yuborgandi. Demak, Robiya uchun
hayotiy sevgi va real yor jamoli Olloh sevgisi va uning nuroniy jilvasining in’ikosi
emasdi. Olloh bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri muhabbat bog‘lab, uning diydorini oxiratda
ko‘rish zohidona ta’limotning yorqin ko‘rinishi ediki, Robiya shu yo‘lda jonini fido
etdi. Tadqiqotchi Abduraimova Gulshoda Abdurashid qizi “Huvaydoning “Rohati dil”
dostonida Robiya Adviya obrazi” nomli maqola
3
e’lon qilgan. Maqola annotatsiyasida
“Tojur rijol” unvoni haqida yozilgan. Ammo maqolada bu unvon haqida annotatsiyada
yozilgan bo‘lsa-da, maqolada unvon to‘g‘risida tahlil berilmagan. Biz ushbu unvon haqida
ma’lumot berishni joiz deb bildik.
“Tojur rijol” (tojur-rijāl / جات لاجرلا) – bu arabcha atama bo‘lib, “erkaklar (yoki
odamlarga) bosh bo‘lgan”, “odamlar orasida eng ulug‘i”, “erkaklarning tojidir” degan
ma’noni anglatadi.
Lug‘aviy tahlil:
“Tāj” (جات) – toj, bosh kiyim, ramziy ma’noda ulug‘lik, yuksak martaba.
“Rijāl” (لاج ِر) – erkaklar, kishilar, odamlari degan ko‘plik so‘z (yagona shakli:
“rajul”)
4
.
Shunday qilib, “Tājur rijāl” degani “erkaklar tojidir”, ya’ni kishilar orasida eng
sharafli, hurmatli, ulug‘ inson degan ma’noni bildiradi. Bu unvon ko‘pincha buyuk
avliyolar, so‘fiylar, yetuk allomalar yoki rahbar darajasidagi shaxslarga nisbatan
ishlatiladi. U ruhiy va axloqiy yuksaklik darajasiga yetgan shaxsni madh etish uchun
qo‘llanadi. Masalan, agar bir so‘fiy shayx yoki olim uchun “Tajur rijol” deyilsa, bu u
kishining odamlar orasidagi yuksak maqomini, ilm va taqvodagi ustunligini, hamda
rahbar sifatida e’tirof etilishini bildiradi. Xuddi shu unvon Robiyayi Adviyaga nisbatan
ishlatilgan. Biz bu unvon orqali uning so‘fiy ayol ekanligini bilishimiz mumkin.
2
O‘sha asar. –B.105.
3
Abduraimova Gulshoda.
Huvaydoning “Rohati dil” dostonida Robiya Adviya obrazi//Journal of new century innovations.
2024/06. –B.63.
4
https://chatgpt.com/c/68242d9d-4010-800b-bef2-cd89f95f406f
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
218
Tasavvufga oid manbalarda Robiya Adaviya (713–801) – ilk ayol avliyo sifatida
chuqur hurmat bilan tilga olinadi. U ilohiy ishq va ma’naviy poklik timsoli bo‘lib,
ko‘plab tasavvufiy adiblar, jumladan, Huvaydo kabi zamonaviy ijodkorlar uchun ilhom
manbai bo‘lib xizmat qilgan. Huvaydo o‘z she’riy merosida tarixiy va diniy shaxslarni
obraz sifatida qayta talqin etadi. Robiya Adaviya obrazining Huvaydo ijodida paydo
bo‘lishi – bu nafaqat tarixiy shaxsga bo‘lgan hurmat, balki sufiylik tafakkurining
zamonaviy badiiy tilda ifodalanishidir.
Robiya Adaviya – tasavvuf tarixida ilohiy ishq, sabr, zohidlik va tavakkul ramzi
sifatida e’tirof etilgan. U o‘zining “men Allohni jahannamdan qo‘rqib emas, faqat Uni
sevganim uchun sevaman” degan mashhur fikri bilan tanilgan. Huvaydo esa bu g‘oyani
she’riyatga ko‘chirib, Robiyaning ichki ruhiy olamini ochishga intiladi:
“Otidur Robiya, bil Basra joyi,
Bilib Sulton bu so‘zni yo‘lg‘a kirdi,
Boribon Robiya xotunni ko‘rdi
Alar ham har qadamda ikki rakaat,
Namoz aylab kelur erdi ba navbat”.
[“Rohati dil”.–B.98]
Bu misralarda Basrada yashagan muqaddas ayol, Robiya al-Adaviya haqida so‘z
bormoqda. Sulton (Ibrohim Adham nazarda tutilmoqda) uni ko‘rmoqchi bo‘lib, yo‘lga
tushadi. Borib qarasa, Robiya har bir qadamda ikki rakaat namoz o‘qib kelmoqda. Bu
uning Allohga bo‘lgan cheksiz muhabbati va taqvosini ko‘rsatadi.
Huvaydo Robiya Adaviya obrazini yanada yorqinroq tasvirlash maqsasida
hikoyatga it obrazini kiritadi:
“Bir it bor erdi yurgan anda suvsab,
Yugurib yurgan erdi topmayin ob.
O‘shal itga kelub erdi, suv berdi,
Ichub ondin o‘z holig‘a keldi”
Duo aylab dedi it, yo iloho!
Hama darmondaning sansan panohe,
Bu bandangning bugun na maqsudi bor,
Ravo qilg‘il ayo donoyi asror
Ijobat bo‘ldi ul itning duosi”.
[“Rohati dil”.–B.99]
Robiya Adaviya itning chanqog‘ini bosgandan keyin, it uni duo qiladi. Shundan
keyin Ka’ba Robiya Adaviya oldiga keladi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
219
Huvaydo ijodida Robiya Adaviya obrazi – faqat tarixiy yoki diniy timsol emas,
balki ilohiy ishq yo‘lidagi ruhiy sayohat ramzidir. Bu obraz orqali adib ayolning
ma’naviy yuksalishiga, tasavvufiy tafakkurga va zamonaviy she’riyatda ruhiy poklik
g‘oyalarining aks etishiga katta e’tibor qaratadi. Shuningdek, Huvaydoning bu obrazga
murojaat qilishi uning ichki ruhiy olami, ayolona idroki va diniy-falsafiy
qarashlarining teranligidan darak beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Huvaydo. Devon. (Nashrga tayyorlovchi: Q.Ro‘zimatzoda). –T.: Yangi asr avlodi,
2017. –B.9.
2. Huvaydo. Rohati dil. –T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1994.
3.
Zaripova, D. (2023). Khojanazar huvaido is a major representative of uzbek classical
literature.
Science and innovation
,
2
(b1), 124-126
4.
Bakhtiorovna, Z. D. (2023). HISTORY OF THE HUVAYDO’S WORKS
STUDY.
EPRA International Journal of Multidisciplinary Research (IJMR)
,
9
(10), 4-
7.
5. Smith, M. R. (1928).
Rābiʻa the Mystic and Her Fellow-Saints in Islam
.
Cambridge University Press. (Bu asar Robiyayi Adviyaning hayoti va tasavvufdagi
o‘rnini ilmiy tahlil qiladi.)
6. Schimmel, A. (1975).
Mystical Dimensions of Islam
. University of North Carolina
Press. (Tasavvuf tarixidagi asosiy yo‘nalishlar, shuningdek, Robiyayi Adviya haqida
muhim fikrlar mavjud.)
7. Абдуллаев А. Тасаввуф ва унинг намоёндалари. –Т.: Алишер Навоий номидаги
Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти. 2009. –Б.105.
8. Abduraimova Gulshoda. Huvaydoning “Rohati dil” dostonida Robiya Adviya
obrazi//Journal of new century innovations. 2024/06. –B.63.
