Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
180
TURLI TIZIMLI TILLARDA SOTSIOMADANIY BIRLIKLAR
SHAKLLANISHINING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Bozorova Gulruh Furqat qizi
Webster University MA TESOL program
E-mail: gulruhbozorova695@gmail.com
Kirish
: Til – bu nafaqat aloqa vositasi, balki xalq tafakkuri, madaniy xotirasi va
ijtimoiy ongining mujassam ifodasidir. Har bir millatning tili o‘ziga xos leksik, fonetik
va grammatik tizimga ega bo‘lishi bilan bir qatorda, u xalqning tarixiy tajribasi,
madaniy qadriyatlari, urf-odatlari va dunyoqarashini ham o‘zida ifoda etadi. Ayniqsa,
sotsiomadaniy birliklar tilda milliy mentalitet, turmush tarzi va sivilizatsion
xususiyatlarning yorqin namoyoniga aylanadi. Ushbu birliklar orqali til egasining
jamiyatdagi o‘rni, qadriyatlarga munosabati, axloqiy-estetik mezonlari va madaniy
qarashlari aniqlanadi. Sotsiomadaniy birliklar jumlasiga realiyalar, frazeologizmlar,
madaniy konnotatsiyali so‘zlar, metaforalar, xalq og‘zaki ijodiy birliklari va milliy
ramziy ifodalar kiradi. Ular til tizimining sathlarida chuqur ildiz otgan bo‘lib, tarjima
jarayonida yoki boshqa til vakillari bilan muloqotda muayyan madaniy to‘siqlar
keltirib chiqaradi. Chunki har bir tilda sotsiomadaniy birliklar o‘z tarixiy-madaniy
konteksti asosida shakllanadi va faqat lingvistik emas, balki madaniy anglashni ham
talab qiladi. Turli tizimli tillar – masalan, ingliz, rus va o‘zbek tillarida sotsiomadaniy
birliklarning shakllanishi va ishlatilishida muhim farqlar mavjud. Bular sintaktik
tuzilish, leksik yasalish, madaniy asos, diniy e’tiqodlar, tarixiy tajriba va xalq
psixologiyasi bilan belgilanadi. Natijada bir til uchun odatiy bo‘lgan sotsiomadaniy
birlik, boshqa til uchun tushunarsiz yoki notabiiy bo‘lishi mumkin. Mazkur mavzuning
dolzarbligi shundaki, bugungi globallashuv, tillararo o‘zaro ta’sir, tarjima amaliyoti va
madaniyatlararo kommunikatsiya sharoitida sotsiomadaniy birliklarni chuqur
o‘rganish zarurati tobora ortib bormoqda. Ularni o‘rganish orqali nafaqat tilshunoslik
masalalari hal etiladi, balki madaniyatlararo tushunish, millatlararo muloqot va til
o‘rgatish metodikasida ham samarali natijalarga erishish mumkin.
Asosiy qism:
Sotsiomadaniy birlik tushunchasi va uning ahamiyati
Sotsiomadaniy birliklar deb muayyan xalqning turmush tarzi, dunyoqarashi,
e’tiqodlari, urf-odatlari, tarixiy tajribasi asosida shakllangan leksik-semantik
birliklarga aytiladi. Bular asosan frazeologizmlar, metaforalar, realiyalar, kinoyaviy
ifodalar ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Misol uchun, ingliz tilidagi “a storm in a
teacup” iborasi va o‘zbek tilidagi “pashshadan fil yasamoq” iboralari bir xil ma’noni
anglatsa-da, har ikki tilning madaniy asoslariga tayangan holda shakllangan.
Turli
tizimli tillardagi shakllanish o‘ziga xosligi
til tizimi – bu nafaqat grammatik qoidalar
va so‘z yasalish me’yorlari yig‘indisi, balki xalq tafakkurining, tarixiy xotirasining,
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
181
dunyoni idrok etish shaklining natijasidir. Sotsiomadaniy birliklarning shakllanishida
quyidagi omillar muhim rol o‘ynaydi:
Geografik va iqlimiy omillar: Masalan, o‘zbek
tilida “qum bo‘roni kabi” degan ibora tabiiy hodisalarga asoslanadi, ingliz tilida esa
“as cold as ice” kabi iboralar iqlimga bog‘liq.
Tarixiy tajriba va urf-odatlar: Rus tilidagi
“Иван да Марья” (mashhur folklor obrazlari) va o‘zbek tilidagi “Layli va Majnun”
(ishqiy timsollar) kabi birliklar turli tarixiy manbaalarga tayanadi. Diniy va ma’naviy
qarashlar: Masalan, islom madaniyatida muqaddas sanalgan tushunchalar (halol,
harom) o‘zbek tilida keng ifodalansa, xristian madaniyatiga asoslangan birliklar (e.g.,
“prodigal son”) ingliz tilida faol ishlatiladi. Tarjimadagi muammolar va mos
ekvivalentlar izlash Sotsiomadaniy birliklarning boshqa tilga tarjimasi jarayonida
ko‘plab lingvokulturologik muammolar yuzaga keladi. Ayniqsa, bevosita ekvivalenti
mavjud bo‘lmagan birliklar tarjimada izohli yoki moslashtirilgan tarzda berilishi zarur.
Masalan: O‘zbek tilidagi “qozon-tovoqni bir qilmoq” iborasi ingliz tilida “to marry”
tarzida qisqa ifodalansa-da, asl sotsiomadaniy mazmunini to‘liq bera olmaydi. Ingliz
tilidagi “white elephant” iborasi o‘zbek tilida “keraksiz, foydasiz sovg‘a” tarzida
izohlanadi, lekin mazkur iboraning tarixiy ildizi Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatiga
borib taqaladi. Shuning uchun tarjimada kontekstga mos ekvivalent topish, madaniy
izoh berish, ba’zi hollarda esa transkreasiya (yaratuvchan tarjima) usulidan foydalanish
lozim bo‘ladi. Sotsiomadaniy birliklarning jamiyatdagi funktsiyasi Bu birliklar nafaqat
tildagi estetik boylikni oshiradi, balki jamiyat a’zolari orasida o‘zaro anglashuvni
mustahkamlaydi. Ular milliy xotirani saqlash, qadriyatlarni avloddan avlodga
yetkazishda vositachilik qiladi. Masalan, har bir xalqda bolaga atalgan laqablar,
muomala shakllari, marosimlar til orqali aks etadi: o‘zbek tilidagi “ko‘ngilni ovlamoq”
iborasi va ingliz tilidagi “to win someone’s heart” iborasi shunday sotsiomadaniy
birliklar sirasiga kiradi.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, turli tizimli tillarda sotsiomadaniy birliklar
xalqning madaniy xotirasi, dunyoqarashi va tarixiy tajribasiga tayangan holda
shakllanadi. Ularning tilda aks etish usullari farqli bo‘lsa-da, asosiy vazifasi jamiyat
hayotidagi madaniy axborotni uzatish va mustahkamlashdan iborat. Tarjima jarayonida
bu birliklarga ehtiyotkorlik bilan yondashish, ularning mazmunini madaniy kontekstda
anglab, mos ifodalarni tanlash lozim. Bu jarayon tilshunosdan nafaqat til bilimini, balki
madaniyatlararo kompetensiyani ham talab etadi.
Adabiyotlar ro’yhati
1.Abdullayeva, G. (2015). Frazeologizmlarning milliy va umuminsoniy xususiyatlari.
Toshkent: Muharrir.
2.Mamajonov, A. (2007). O‘zbek tilining leksikologiyasi. Toshkent: Fan.
3.Kussmaul, P. (1995). Training the Translator. John Benjamins Publishing.
4.Yusupov, U. (2009). Tarjimashunoslik va interferensiya masalalari. Toshkent: Fan.
