Barcha maqolalar

99 94 0

Тонкопленочные вакуумные покрытия как средство модификации оптико-физических свойств архитектурного стекла. Перспективы промышленного внедрения в Республике Узбекистан

Алексей Кабанов

Сочетание механических и оптических свойств стекла издавна определияет безальтернативность применения этого материала в самых разных областях. По мере внедрения современных технологий, когда от элементной базы изделий потребовались особые узкоспециализированные свойства, оказалось, что универсальность традиционного стекла перестала быть его преимуществом.

72-75 452 0

Техническое регулирование и оценка соответствия

Д Турсунова

Глобализация рынка, стремление многих стран к интеграции, формирование транснациональных корпораций и другие политико-экономические факторы потребовали переосмысления роли стандартизации в мире. Одними из основных трудноразрешимых задач, с которыми приходится сталкиваться международной торговой системе, является разнородность методов и способов оценки соответствия, бытующих в разных странах и применяемых в различных условиях. Мировое сообщество ответило усилением роли международных стандартов, принятых на основе консенсуса. Представители развитых стран стараются занять активные позиции в комитетах Международной организации по стандартизации (ИСО), лоббируя интересы «своих» производителей. Одно из следствий отмеченной тенденции-резкий рост числа международных стандартов и сокращение сроков их разработки.

116-126 24 0

Технико-экономические вопросы взаимодействия смежных энергосистем

O Aleksandrov, D Ostrovskaya, D Ostrovskaya
Процесс выработки и потребления электрической энергии требует правильной организации передачи и распределения ее между потребителями. С помощью выбора оптимальных вариантов эксплуатации энергетических систем возможно получение дополнительной электроэнергии или существенной экономии ресурсов. Одной из важных проблем взаимодействия смежных энергосистем является разработка рациональных принципов тарифообразования по перетокам электроэнергии внутри каждой энергосистемы в составе энергообъединения, а также покупки электроэнергии от локальных источников и источников на возобновляемых энергоносителях. В настоящее время важной проблемой для белорусской энергосистемы является определение рациональных режимов работы электроэнергетической системы в условиях взаимодействия с энергосистемами Российской Федерации.
1-44 73 0

Термодинамик ёндовувни =ыллаб трибобирикмалар ейилишбардошлилигини комплекс бащолаш тизими

Станислав Хачатурьян

Ишнинг ма=сади. Иш=аланишда метал материалларнинг сирт=и =атлами емирилиш жараёнини термодинамик, дислокацион ва термофлуктуацион тасаввурлардан фойдаланиб назарий ва экспериментал тад=и=отлаш ва шулар асосида ызаро фрикцион таъсирида былган конструкцион материалларнинг сирт мустащкамлигини башоратлаш, аналитик щисоблаш услубларини ишлаб чи=иш.
Тад=и=от усуллари. Термодинамиканинг I ва II =онунларидан, термодинамиканинг =айтмас жараени назарияси юту=ларидан, дислокация ва =атти= жисмларнинг емирилишини термофлуктацион назарияларидан фойдаланилган термодинамик усул.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги. Илк бор абразив ейилиш жараёни =онуниятлари асосида энергетик ва энтропик балансини комплекс тад=и=отлаб натижалар олинган.
Абразив ейилиш жараёнининг энергетик ва энтропик баланси экспериментал изланиш блок схемаси, ускунаси, махсус =урилмаси, оригинал услуби ишлаб чи=илган.
Иш=аланувчи жуфтликни деформацияланувчи хажмидаги ички энергия зичлигининг чегаравий =иймати ёки энтропия зичлигининг чегаравий =ийматини йи\илишидан келиб чи=адиган емирилишга асосланган, метал материаллари сирт емирилиш =онуниятлари ва янги хусусиятлари назарий исботланган ва экспериментал тасди=ланган. Ушбу хусусиятларни иш=аланиш шароитига бо\ли= эмаслиги ва материал исси=лик - физик хусусияти билан ызаро бо\ли= физик ызгармаслиги кырсатилган.
Конструкцион метал материалларни ейилишга бардошлилигини бащолаш учун =атор янги термодинамик мезонлар таклиф этилган: ички энергия зичлиги чегараси, энтропия зичлиги чегараси, пластик деформация жараёнида материалнинг энергия си\ими ва деформацион мустащкамланиш коэффициента. Иш=аланувчи жуфтликларни ишга лае=атлилигини бащолаш ва башорат =илиш илмий услубий асосига хизмат =илувчи аналитик бо\ланишлар топилган.
Амалий ащамияти. Абразив ейилиш шароитида ишловчи материаллар ва релсларни ейилишга чидамлилиги ва ейилишини щисоблаш услублари ишлаб чи=илган. Изланиш натижаларининг тадби\и материалларни ейилишга бардошлилигини лойихалаш бос=ичида башоратлашга щамда магистрал ва саноат транспорти корхоналар томонидан тендер жараенида сотиб олинаётган рельсларини ейилишга чидамлилигини эксперт бащолаш имконини берди.Ызбекистон Республикасининг Давлат Патент Идорасидан 2 патентга гувощнома олинган.
Тадби= этиш даражаси ва и=тисодий самарадорлиги. Илмий изланишлар «Ызбекистон Темир Йыллари» ДАТЙК 4,06 млрд, сым и=тисодий самарадорлиги билан тадби= =илинган ва Р-10 форма акт билан тасди=ланган. Тош ТЙМИ, ТДТУ ва Андижон университетида бакалавр ва магистрлар таерлаш учун ы=ув жараёнларига тадби= =илинган.
+ылланиш сощаси. Тад=и=от натижаларидан ишлаб чи=ариш шароитида машина ва механизмларнинг иш=аланувчи =исмларини лойищалашда, темир йыл транспорти корхоналари учун рельсларни танлаш ва ишлатишда щамда техника Олий Ы=ув Юртларнинг мутахассислик фанлари ы=ув жараёнида фойдаланиш мумкин.

1-23 49 0

Таркибида нефть бўлган шламни утиллаштиришнинг комплекс технологиясини ишлаб чиқиш

Суннат Шамансуров

Тадқиқот объектлари: темир йўл транспортининг юқори концентрацияли оқова сувлари ва таркибида нефть мавжуд бўлган шламлари ва улар асосидаги зичловчи сурков мойлари олиш жараёнлари.
Ишнинг мақсади: темир йўл транспорта корхоналарида олинган таркибида нефть бўлган шламни утиллаштиришнинг комплекс технологиясини ишлаб чикиш.
Тадқиқот усуллари: нефть маҳсулотларини тадкиқ этишнинг кимёвий, физик-кимёвий ва спектрал усуллари, шунингдек ЭҲМда тажриба кўрсаткичларига ишлов беришнинг математик усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: илк маротаба замонавий тадкиқот усуллари ёрдамида темир йўл транспорти корхоналари юқори концентрацияли оқова сувларининг таркиби ва хусусиятлари аникланиб, нефть шламини тозалаш учун самарали маҳаллий адсорбент ва нефть компонентларини экстракциялаш учун эритгичлар танлаб олинган. Танланган адсорбентнинг физик-кимёвий хоссаларини ва унинг нефть шламидан олинган нефть компонентларининг кўп циклли адсорбция ва десорбция жараёнларида қўллашни тадкик этиш юзасидан тажриба материал назарий жиҳатдан асослаб берилган. Нефть шламидан мой маҳсулотини ажратиб олиш технологияси ишлаб чиқилиб, улар боғловчи компонент вазифасини ўтаган резьбали маҳсулотлар учун зичловчи сурков мойи олиш йўллари кўрсатиб берилган.
Амалий аҳамияти: Темир йўл транспорти корхоналарининг юкори концентрацияли чиқиндиларини утиллаштириш юзасидан меъёрий-техник ҳужжатлар тузилган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Фарғона НҚЗ га қарашли Олтиарик тажриба ишлаб чиқариш корхонаси шароитида зичловчи сурков мой олиш юзасидан тажрибалар ўтказилиб, ижобий натижаларга эришилган. Мазкур дастурни татбик этишдан олиниши кутилаётган иқтисодий самара йилига 29,0 млн. сўмни ташкил этади.
Қўлланиш соҳаси: “Ўзбекистон темир йўллари” ДАТК корхоналари ва нефть кимё йўналишидаги ва темир йўл транспорта олий ўкув юртларининг ўқув дастурлари.

1-61 63 0

Таркибига синтетик полимерлар киритилган офсет қоғози ва унинг босма-техник хоссалари

Улбосин Ешбаева

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жаҳон бозорида целлюлоза-қоғоз маҳсулотларини ишлаб чиқариш доимий ошиб бормокда, дунё бўйича йилига 403 млн тоннадан ортиқ қоғоз ва картон ишлаб чиқарилади. 2025 йилга қадар бу кўрсаткич ўртача ўсиши 2,1% ни, ишлаб чиқариш эса 500 млн тоннагача ўсиши прогноз қилинмокда.1 Бугунги кунда бутун дунёда ёғоч ресурслари тақчиллиги чуқурлашиб бормокда, шу сабабли толали чиқиндилардан фойдаланиб сифатли қоғоз маҳсулотлари ишлаб чиқариш ва уларни матбаа соҳасига жорий этиш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Бу соҳада АҚШ, Хитой, Хиндистон, Бразилия, Жанубий Америка, Шарқий Европа давлатларда маълум ютуқларга эришилган.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгандан кейин ўтган йиллар мобайнида хомашёни тайёр маҳсулот ҳолатигача комплекс қайта ишлашга алоҳида эътибор берилмоқда. Республикада маҳаллий хом-ашёлардан фойдаланиб янги қоғоз ва картон маҳсулотларини яратишга оид кенг қамровли ишлар амалга оширилди. Бу борада, жумладан, ёғоч целлюлозаси танқислигини ҳисобга олиб қоғоз тайёрлаш учун ипакнинг калта толали чиқиндиларидан, топинамбур, терак дарахти, қизилмия целлюлозаси, кенаф, буғдой сомони целлюлозасидан қоғоз олиш ва босма сифатини прогнозлаш бўйича қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган. Принципиал жиҳатдан янги маҳсулот ва технология турларини ўзлаштириш, шу асосда ички ва ташқи бозорда миллий маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини таъминлаш вазифалари Ўзбекистонни ривожлантиришнинг бешта устивор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегисида белгиланган. Шу муносабат билан маҳаллий толали чиқиндилардан фойдаланиб қоғоз, картон, целлюлоза-композицион материалларни ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш ва маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини таъминлаш энг перспектив услубларидан ҳисобланади.
Жаҳон амалиётида муқобил ва иккиламчи хомашёдан қоғоз олиш бўйича тадқиқотларни такомиллаштириш алоҳида аҳамият касб этиб бормокда. Бу борада: қимматбаҳо целлюлоза хомашёсини тежаш мақсадида қоғоз композицияси таркибига корхоналарида юзага келадиган толали чиқиндилардан фойдаланиб, қониқарли физик-механик хоссаларга эга бўлган янги қоғоз олиш технологиясини яратиш, турли толаларнинг ўзаро, полимерлар ва босма бўёқлари билан таъсирлашув қонуниятларининг назарий асосларини ишлаб чиқиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ 916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чикаришга жорий қилишни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарор ҳамда 2017 йил 7 февралдаги ПФ 4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Вазирлар маҳкамасининг 2010 йил 22 июлдаги 155-сон “Республикада қоғозни тежаш ва ундан оқилона фойдаланишга қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қоғоз композициясида линтдан олинган пахта целлюлозаси билан уйғунликда синтетик полимерларни қўллаш асосида офсет босма қоғозини олиш технологиясини ишлаб чикиш ва қоғоз компонентларининг ўзаро ва босма бўёғи билан таъсирлашуви механизмини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйдагилардан иборат:
таркибида линтдан олинган пахта целлюлозаси ва синтетик тола чикиндилари мавжуд бўлган офсет қоғози олиш технологияси ва рационал композиция параметрлари ишлаб чикилган; синтетик полимерлар ва табиий ипак чиқиндилари эритмаси билан модификацияланган ва гидролизланган ПАН-толаларидан фойдаланиб қоғоз массасининг шаклланиш қонунияти яратилган;
массада елимлаш учуй гидроксил, карбоксил ва аминогуруҳларга эга полимерлардан фойдаланиб, молекулалараро боғларни мустаҳкамлаш услублари яратилган;
бўялган толали компонентларни киритиш йўли билан қоғозли ҳужжатларнинг қалбакилаштиришдан ҳимояланганлигини ошириш усули ишлаб чиқилган;
босилувчи материалнинг ғоваклиги, бўёқнинг шимилиш чуқурлиги ва тақсимланишини ҳисобга олиб, назарий таҳлил асосида қоғознинг бўёқ қабул қилишини ҳисоблаш услуби ишлаб чиқилган;
Бокс-Уилсоннинг кескин кўтарилиш услуби бўйича тажрибавий қоғоз турларида босишда бўёқни қабул қилиш қонунияти ишлаб чиқилган;
линтдан олинган пахта целлюлозаси ва синтетик полимерлар асосида тайёрланган қоғознинг босма-техник хоссаларини созлаш параметрлари аниқланган.
Хулоса
«Таркибига синтетик полимерлар киритилган офсет қоғози ва унинг босма-техник хоссалари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари қуйидагилардан иборат:
1. ЛПЦ, СТЧ, полимер елимловчи моддалар ва тўлдирувчилар асосида қоғоз ишлаб чиқариш технологияси ишлаб чиқилди. Қоғознинг хоссаларини тадқиқ қилиш асосида қоғоз тайёрлаш учун таркиби ЛПЦ 75% ва СТЧ 25% таклиф қилинди.
2. Аниқландики, анча ингичка (0,17 текс), калта ва узунлиги бўйича бир хил СТЧ дан фойдаланилганда (2-12 мм), СТЧ нинг майдаланиш даражаси 60 °ШР бўлганда қоғознинг шаклланиши яхшиланади. Бу ҳолда ЛПЦ ва СТЧ ўртасида минимал масофа билан қоғоз юзасининг бир жинсли тузилмаси ҳосил бўлиб, бу эса анча юқори механик мустаҳкамлик хоссаларига эга бўлган қоғоз олинади.
3. МНЧ ва ГНЧ дан фойдаланиш (75:25), шунингдек, қоғоз композициясида елимловчи модда сифатида АЭ, ПАПЭТФ, БСЛ ва ПАА (1,5%) дан фойдаланиш йўли билан тажрибавий қоғозларнинг мустаҳкамлигини ошириш ечимлари топилди.
4. Қоғоз массасига синтетик полимер киритиш қоғозда силлиқлик кўрсаткичи яхши бўлган бир жинсли таркиб олишга имкон берди. Аниқландики, АЭ ёки ПАПЭТФ дан фойдаланиб олинган қоғоз юқори оқлиги (6%) ва силлиқлиги (21%) билан фарқланади. Кристаллилиги ва бир жинслилигининг ортиши билан қоғознинг физик-механик хоссалари (15-20%) яхшиланади. Оқлик, силлиқлик каби кўрсаткичларнинг ранг тавсифномалари, нусханинг оптик зичлиги, бўёқ қабул қилишга ижобий таъсири аниқланди.
5. Микроскопик тахлиллар асосида қоғоз композицияси таркибига ИБТИЧ ва актив бўёқлар билан бўялган МНЧ қўшиш қоғозга янги шаффофлик ҳимоявий хоссалар беради, бу қимматбаҳо ҳужжатларни қалбакилаштиришдан ҳимоялаш усули учун (95:5) нисбат тавсия этилган.
6. Босилувчи материалнинг ғоваклиги, контакт вақти ва босимни ҳисобга олиб, назарий тахлил асосида қоғознинг бўёқ қабул қилишини ҳисоблаш услуби ишлаб чиқилди ва тажрибада текширилди. Тажриба асосида шу нарса тасдиқландики, тажрибавий №2 ва №3 қоғозларининг микроғовакли юзасида бўёқ таркибий қисмларининг тақсимланишида оптик зичлик юқорироқ ва №4 макроғовакли қоғозга нисбатан бир текисроқ бўлиши аниқланган.
7. Бокс-Уилсон кескин кўтарилиш услуби бўйича тажрибавий қоғозларнинг бўёқни қабул қилиш математик модели ишлаб чиқилди ва босиш шароити р (босим), тезлиги (v) ва қоғознинг силлиқлиги (q) га боғлиқ бўлган бўёқ қатлами қалинлиги, оптик зичлик ва бўёқнинг ўтиши коэффициента кўринишидаги акс-садо функцияси учун оптимум соҳасига эришилган.
8. Тажрибавий қоғозларнинг бўёқ билан ўзаро таъсирлашувида қоғоз ғоваклиги 35 нм, силлиқлиги q=40 с, оқлиги 84%, бўёқ ўтиши Кп=47,5, оптик зичлиги Don.3=l,45 кўрсаткичларига эришиш учун, босма ускунасида босим р=0,76 МПа, тезлик v=8380 нусха/соат, (Ryobi 780-4) бўлиши оптимал шароитлар ҳисобланади.
9. Диссертация натижаларининг ишлаб чиқаришга («BUM KOS KARTON» МЧЖ, «ANGREN РАСК» АЖ ва «JUHAL QALIN QOGOZ» МЧЖ) жорий қилиниши Республикада қоғоз ишлаб чиқариш ҳажмини оширади. Қоғоз массасига 25% НЧ киритилганда 1000 кг қоғоз учун иқтисодий самара 646174 сўмни ташкил қилади. АЭ ва БСЛ дан фойдаланилганда 300 кг қоғоз учун иқтисодий самарадорлик 350000 сўмни ташкил қилади.

1-71 72 0

Табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектларни геоахборот моделлаштириш асосида қарорлар қабул қилишни қувватловчи тизим

Рашид Отениязов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жаҳонда геоахборот технологиялари ютуқларига асосланиб табиий техноген характерга эга бўлган гидрогеологик объектларнинг мелиоратив ва экологик ҳолатларини мавсумий ўзгариш жараёнларини моделлаштириш ва юқори самарадорликка эга бошқариш тизимларини яратиш долзарб муаммолардан бирига айланиб бормокда. «Табиий-техноген объектларда хар Йили 6-7млн. гектар ерда сув танкислиги кузатилмокда, сайёрамизда географик жойлашган ўрни ва экологик хусусиятларини инобатга олган ҳолда геоахборот технологиялари асосида ишлов бериладиган 1,5 млрд, гектар ерларнинг мелиоратив ҳолатини 75-78% даражага кадар таъминлашга эришилган».1
Узбекистан Республикасида интенсив фойдаланиладиган табиий-техноген характердаги ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва самарадорлигини оширишда гидрогеологик объектларни геоахборот технологиялари асосида бошқарув қарорларини кабул қилишни қўллаб-қувватлаш тизимини такомиллаштириш борасида кенг камровли илмий тадқиқот ишлари амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, кишлок хўжалигининг турли сохаларида фойдаланиладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини юқори технологиялар ёрдамида яхшилаш, тупроқ унумдорлигини тиклаш жараёнларини моделлаштириш ва мелиоратив тизимларни бош-қариш, улардан самарали фойдаланишга боғлиқ тадбирлар ўтказишга багишланган катар илмий-тадкикот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда табиий-техноген характердаги гидрогелогик объектларнинг математик моделларини геоахборот технологиялари асосида ишлаб чиқиш ва техноген ҳудудларнинг мавсумий ва экологик холатларини ўзгариши ҳакидаги геомаълумотлар базасини шакллантириш ва улар асосида бошқарув тизимларини такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада қатъиймас маълумотлар шароитида турли характердаги ечимлар қабул қилиш моделларини ишлаб чиқиш, тупроқ хоссаларини ва сизот сувлар чукурлигини ҳисобга олган ҳолда коллектор-зовурлар системасини ишлаб чиқиш, катъиймас мантикий асосида турли характердаги ечимлар орасидаги боғланишларни тадкик килишнинг (огохлантириш, ажратиш, тиклаш) моделлаштириш алгоритмлари ва дастурларини ишлаб чиқиш, растрли тасвирлар асосида худудлар геоахборот моделини яратиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади. Юкорида келтирилган илмий-тадкикотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 27-июндаги ПҚ-1989-сон «Узбекистан Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 19 мартдаги 82-сон «Узбекистан Республикасида сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли тартиби тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади турли хилдаги маълумотлар шароитида табиий-техноген характердаги гидрогеологии объектлар учун қарорлар қабул қилишга кўмаклашувчи геоахборот-аналитик тизим ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар маълумотлари-ни тўплаш, сақлаш ва ишлов бериш, геоахборот технологиялар асосида моделлаштириш, интеллектуаллаштиришга мўлжалланган ахборот-аналитик компьютерлаштирилган тизим ишлаб чиқилган;
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар холатларини қатъиймас тўпламлар назарияси тамойиллари асосида бахолаш ва умумлаштиришга асосланган бошкарув қарорларини қабул қилиш моделлари ишлаб чиқилган;
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар тасвирларидан маълумот олиш, ишлов бериш жараёнларини параллеллаштириш алгоритм ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар геоахборот модели тематик қатламлари орасидаги ўзаро богланишларни акс эттирувчи электрон карталар яратиш асосида карорлар кабул қилишга кўмаклашувчи компьютерлаштирилган тизимнинг алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
катьиймас маълумотлар шароитида табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектларни вазиятлари бўйича қайта тиклаш, локаллаштириш, огохлантириш ечимлари ва улар орасидаги ўзаро богланишларини бахолаш моделлари, алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
геоахборот моделга асосланиб, тематик катламлар орасидаги корреляцией боғланишлар харитасини яратиш ва бошқарув қарорларини кабул қилиш алгоритм ва дастурий мажмуаси ишлаб чикилган
Хулоса
«Табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектларни геоахборот моделлаштириш асосида қарорлар кабул килишни кувватловчи тизим» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосаларга келинди:
1. Турли хилдаги маълумотлар (сонли, сифат кўринишидаги лингвистик, растрли, худудий ва ҳ.к.) билан ишлаш геоахборот-аналитик концепцияси ва қабул қилинган ечимларни лингвистик ифодалаш алгоритмлари ва дастурий комплекси ишлаб чиқилди. Компьютерлаштирилган тизим геоахборот, катъиймас-ахборот ва эксперт-аналитик ташкил этувчиларни ўз ичига олади ва бу ташкил этувчилар орасида ахборот алмашуви алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилди.
2. Қатъиймас-мантиқий ва Саати усуллари асосида эксперт-гидрогеологлар тажрибалари, билимлари ва таҳминларини формаллаштириш ва умумлаштириш усуллари, алгоритмлари ва дастурий комплекси ишлаб чиқилди.
3. Табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар холатлари (мелиоратив, ер ости сувларини ҳимоялаш, экологик) асосида кабул қилинадиган турли характердаги (огохдантирувчи, тикловчи, ажратувчи) ечимларни умумлаштириш моделлари ишлаб чикилди ва асосланди.
4. Геоахборот моделлаштириш натижаларини ҳолатли тахлил қилиш асосида кабул килинадиган ечимлар орасидаги ўзаро боғланишларни қатъиймас бахолаш алгоритмлари ишлаб чикилди. Умумий ечимни кучайтириш, камайтириш, ўзгартмаслик кўринишидаги хусусий ечимлар асосидаги модели ишлаб чиқилди.
5. Гидрогеологик объектлар тасвирларидан маълумот олиш ва тасвирларни параллел ишлаш алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилди.
6. Растрли маълумотлар асосида табиий-техноген гидрогеологик объектлар геоахборот моделини яратиш тамойиллари ишлаб чикилди.
7. “Силжийдиган ойна” усули асосида, табий-техноген гидрогеологик объектлар геоахборот моделининг икки ва уч тематик катламлари орасидаги ўзаро боғланиш корреляцией майдонларини ҳосил қилиш алгоритмлари ва дастури ишлаб чиқилди.
8. Ишлаб чикилган компьютерлаштирилган ахборот-аналитик тизим Қорақалпоғистон Республикаси шимолий зонаси ҳудуди мониторинги тадқиқотларда қўлланилди.
9. Қорақалпоғистон Республикаси шимолий зонаси ҳудуди геоахборот модели асосида сизот сувлари сатхдари ва минераллашуви ўзгаришларининг ҳудуднинг бошқа объектларига таъсирини ўрганиш бўйича ҳисоблаш экспериментлари ўтказилди.
10. Геоахборот моделлаштириш натижаларининг худудий-вактий тахлили ArcGIS муҳитининг Spatial Analyst пакети асосида амалга оширилди.
11. Олинган натижалар сизот сувлари сатхдарининг пасайишини ва шўрланиш даражасининг 2010-2015 йиллар оралиғида шимол томон ошувини кўрсатади. Қорақалпоғистон Республикаси шимолий зонасининг вақт бўйича икки даврга (2000 ва 2015 йй.) тегишли космик тасвирлари ERDAS IMAGINE пакети воситасида ракамли тахдил қилинди. Олинган натижаларнинг геоахборот моделлаштириш натижалари билан деярли мослигини кўриш мумкин.

1-23 54 0

Сплайн-функциялар методлари асосида кўп ўлчовли сигналларни қайта ишлаш жараёнларини моделлаш ва дастурий тадбиқ қилиш

Уткир Хамдамов

Тадқиқот объектлари: полиномиал, интерполяцион ва силликловчи сплайнлар, кубик базисли сплайнлар, геофизика ва темир йўл тизимларида кўлланиладиган сигналларни қайта ишловчи ва ўзгаришларни прогноз килувчи усуллар ва воситалар.
Ишнинг мақсади: Сплайн - функциялар асосида сигналларни кайта ишлаш ва тиклаш жараёнларини моделлаш усулларини тадқик килиш, алгоритмларини ва дастурий мажмуасини ишлаб чиқиш.
Тадкикот методлари; олиб борилган тадқиқот усулларига функционал таҳлил назарияси, умумлашган спектрал усуллар, қаторлар ва матрицалар назарияси, сплайн функциялар назарияси ва моделлаш, параллел ҳисоблаш жараёнлари назарияси ва чизиқли тенгламаларни ечиш усуллари киради.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: бир ўлчовли ва кўп ўлчовли сплайнлар асосида сигналларни тиклаш усуллари ва коэффициентларни ҳисоблашнинг самарали алгоритмлари таклиф килинди; ракамли сигнал процессорларини қўллаш орқали сплайн - функциялар усуллари билан сигналларни кайта ишлаш жараёнларини моделловчи алгоритмлар ва дастурий мажмуа ишлаб чикилди; рельсларнинг эксплуатацион мустаҳкамлигини аниқлаш, баҳолаш ва тахдил килиш сплайн мето ди таклиф килинди.
Амалий аҳамияти: Blackfin оиласидаги рақамли сигнал процессорларига кўлланиладиган сигналларни тикловчи дастурий воситалар ишлаб чикилди; кубик базисли сплайн асосида параллел ҳисобловчи структура таклиф килинди; сплайн - функциялар методлари асосида сигналларни тиклаш жараёнларини моделловчи дастурий мажмуа яратилди.
Тадбиқ эти in даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: диссертация ишининг асосий назарий ва амалий натижалари «Узбекистан темир йўллари» давлат акциядорлик темир йўл компаниясида тадбиқ килинди. Жами иқтисодий самарадорлик йилига 26 млн. сўмни ташкил килади.
Кулланиш сохаси; диссертация ишида ишлаб чиқилган усуллар, алгоритмлар ва дастурий воситалар фаннинг геофизика, экология, сейсмология ва радиолокация соҳаларида сигналларни кайта ишлашда, ҳамда темир йўл тизимларида рельсларнинг мустаҳкамлигини баҳолаш масалаларида ишлатилиши мумкин.

223-227 19 0

Совершенствование представления финансовой отчетности в информационно-аналитических системах

V Klementev, M Doroshenko
Актуальность рассмотренной темы заключается в сложности сопоставления показателей бухгалтерской (финансовой) отчетности за различные временные периоды. Целью исследования является поиск решения для представления показателей, приведенных к одной дате, без изменения формы бухгалтерской (финансовой) отчетности. Проанализированы подходы улучшения сопоставимости данных и предложено решение, в котором предполагается расширить представление бухгалтерской (финансовой) отчетности, отражаемой в информационно-аналитических системах и сервисах. Разработка имеет прикладную направленность и предназначена для использования в специализированном программном обеспечении.
1-76 49 0

Самарали конструкцион композицион полимер материалларни яратиш ва улардан пахтани қайта ишлаш машиналари деталларини олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Нодира Абед

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Триботехник хусусиятлари яхшиланган машинасозлик деталлар учуй самарали композицион полимер материаллар (КПМ) яратиш муаммоларига бўлган қизикиш замонавий машинасозликнинг, шу жумладан пахтани кайта ишлаш соҳасининг эҳтиёжини қондириш, инновацион технологияларнинг истикболли ривожланишини белгилаб беради.
Маълумки, пахта хом ашёси Ўзбекистон иқтисодиётида муҳим ўрин эгаллайди. Шунинг учун пахтани йиғишдан бошлаб қайта ишланишини тугатгунча боғлиқ ҳамма жараёнларни комплекс механизациялаш хисобига пахтачиликда қўлланиладиган машина ва механизмларнинг иш самарадорлиги ошириш ва пахта хом ашёсининг табиий кўрсаткичларини саклаб колиш соҳа олимлари, материалшунослари ва конструкторлари олдида турган муҳим техник-иқтисодий масалалалардан бири ҳисобланади. Қўйилган масала пахтани қайта ишлаш машиналари ишчи қисмларида КПМлар ва улардан тайёрланган деталларни қўллаш йўли билан ечилиши мумкин.
Кўрсатилган тадбирларни бажариш мақсадида пахта хом ашёсини кайта ишлаш технологик жараёнларни такомиллаштиришни таъминловчи ва композицион материалшунослик соҳасида инновацион технологияларни ишлаб чиқиш, уни амалга ошириш долзарб ва заруриятлидир.
Материалларни толали масса билан ўзаро таъсирида бўладиган жараёнларни тушунтирувчи молекуляр-механик-электрик назарияси замонавий машинасозлик ва триболигия учун асос солувчиларидан бири хисобланади. Бу назарияга асосланиб, “полимер-пахта" ва "композит-пахта" системаларида вужудга келадиган жараёнларни комплекс ўрганиш, полимер боғловчиларнинг табиати ва тўлдиргичларнинг тури, микдори хамда структураси билан боғлиқлик бўлган бир катор конуниятларни аниқлаш, пахта тозалаш, пахтани қайта ишлаш машина ва механизмлар ишчи кисмларини иш кобилияти ва самарадорлигининг ошишини таъминловчи самарали антифрикцион, антифрикцион-ейилишбардош КПМларни ишлаб чикиш мумкин бўлади.
Шу муносабат билан, махаллий хом ашё ресурслари асосида конструкцион мақсадли антифрикцион-ейилишбардош КПМларни (АЕКПМ) олиш самарали ресурстежамкор технологияларни ишлаб чиқиш ва улардан машинасозлик учун, жумладан, пахтани қайта ишлаш саноатидаги машиналар учун улардан буюм ва деталларни тайёрлаш мақбул технологик параметрларининг аниқланиши долзарб хисобланади.
Диссертация иши Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сонли ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг “2007-2011 йилларда пахта тозалаш корхоналарини модернизация ва реконструкция қилиш дастури тўғрисида”ги 2008 йил 7 апрелдаги 832- сонли карорларининг амалга оширилишини таъминлашга қаратилган бўлиб, илмий масалаларни ечишга ҳизмат килади.
Тадқиқот мақсади. Пахтани қайта ишлаш машиналари деталларининг физик-механик ва триботехник хоссаларининг ошишини таъминловчи композицион полимер материаллар яратиш.
Диссертация тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор полимер турлари ва тўлдиргичларнинг микдорига боғлиқ композитларнинг физик-механик ва триботехник хоссаларининг ўзгариш қонуниятлари аниқланган. Оптимал микдори 10-30 масса кисмни ташкил этиши минерал тўлдиргичлар - тальк, каолин, волластонит антифрикцион ва полимер композицияларнинг физик-механик хоссаларини яхшиланишини, окувчанлигини оширишини, улардан деталларни шакллантиришда киришишини камайишишини таъминлайди;
толали тўлдиргичлар - шиша тола ва пахта линти композициянинг мустаҳкамлигини ҳамда ишкаланиш коэффицентини ошиши, ейилиш жадаллигининг камайиши, арматура билан мустаҳкамлаш ҳисобига ва композитларнинг термомеханик таъсирига чидамлигининг ошиши ўрнатилди. Композициядаги тўлдиргичларнинг энг оптимал микдори 10-40 масса кисмни ташкил этиши аниқланди;
композицияда оптимал микдори 5-10 масса кисмни ташкил этувчи углеграфит тўлдиргичлар - графит ва курумнинг ишкаланиш коэффицентини камайтириши, ейилишни ошириши, иссиқлик ва электр ўтказувчанликни кўпайиши, машиналарнинг ишқаланувчи ишчи қисмлари зонасида ҳосил бўлувчи ҳароратни ва электр зарядни пасайтириши кўрасатилди;
полимерии диспергация килинган тўлдиргичлар сирти билан ўзаро таъсири туфайли механик фаоллаштирилган тўлдиргичлар қўшилган КПМ нинг эксплуатацион хусусиятларининг кучайиш эффекти аниқланди;
бир катор антифрикцион ва антифрикцион-ейилишбардош КПМлар таркиби яратилган ва уларнинг босим остида куйиш технологик режимлари таъсирида физик-механик ва эксплуатацион хоссаларининг ўзгариш қонуниятлари белгиланди. Бу ўз навбатида уларнинг шаклланишида энг оптимал технологик параметрларни аниқлашга имкон беради ва матерталларнинг юкори физик-механик ва триботехник хоссаларини таъминлайди;
пахтани кайта ишлаш машиналарининг ишчи кисмлари ишкаланиш жуфтларининг монолит-ейилишбардош деталларини ишлаб чиқишда мақбул технологик параметрлари (куйманинг харорати, куйиш солиштирма босими, деталларни қолипда ушлаб туриш даври, совутиш вақти) аникланган.
ХУЛОСА
1. Таркибида толали, минералли ва кўмир-графитли тўлдиргичларга эга бўлган антифрикцион ва антифрикцион-ейилишбардош КПМларнинг ишкаланиш коэффициента, ейилиши тўлдирувчиларнинг тури, микдори, механик фаоллаштириш холатига, синергетик аралашмаларга боғлик холда хоссаларининг ўзгариш конунуятлари асосида яратилган материалларнинг физик-кимёвий асослари ривожлантирилган.
2. Физик-механик ва триботехник хоссаларини тўлдиргич ва полимер-ларнинг табиати ва таркиби ўзгариши аниқланган конунийлик асосида антифрикцион ва антифрикцион-ейилишбардош композит полимер материалларнинг пахта хом ашёси билан узвийликда ишловчи энг мақбул таркиби ишлаб чиқилди (АПЭК-1, АПЭК-2, АЕПЭК-1, АЕПЭК-2, АППК-1, АППК-2, АЕППК-1, АЕППК-2).
3. Хом ашё пахта билан фрикцион ўзаро таъсир остида ва тўлдиргичлар таркибига караб композицион полипропилен ва полиэтилен материаллар антифрикцион ва антифрикцион-ейилишбардош хоссаларининг ўзгариши кузатилди. Аникландики, ишкаланиш коэффиценти бўйича энг яхши кўрсаткичларга кўмир-графитли тўлдиргичли полиолефинлар эта. Минералли тўлдиргичлар, пластинкали тузилмага эта ва ишкаланиш коэффиценти паст бўлган тальк ва каолин каби тўлдиргичлардан ташқари, ишкаланиш коэффицентини оширади ва бир вақтнинг ўзида тўзиш интенсивликни пасайиши аникланди. Полимер композитлар ейилиш интенсивлигини самарали пасайтирилиши материалнинг термомеханик таъсирга чидамлилик ва юқори мустаҳкамликни таъминлаб берувчи толали тўлдиргичлар киритишда кузатилади. Аникланган боғликликлар ишлаб чикилган КПМ таркиблари асосида маҳсулотлар олиш бўйича техноолгиялар ишлаб чиқиш асосига киритилди.
4. Композицион полимер материалларини олиш ва унинг асосида пахтани қайта ишлаш машиналари ва механизмларининг ишқаланувчи жуфт кисмлари учун технологик линия ишлаб чиқилди, у таблеткалар шаклида композитлар олишни имкон беради.
5. ПК ва ЭПР-спектроскопик ва рентгентузилмавий тадқиқотлар натижа-лари асосида КПМ да ўзига хос полимер богловчиларнинг органик ва ноорганик ингредиентлари билан ўзаро таъсири аникланди. Маълум бўлдики, тўлдиргичлар механик фаоллаштирилиши (айниқса каолин, курум, шиша тола) юзада тўлдиргичларни полиолефинлар билан ўзаро таъсирини кучайтиришга (уларни тартибга солиш эса тўлдиргичлар кинетик ва тузилмавий фаолликни кенг чегараларда вариантликни таъминлайди ) ёрдам берадиган хар хил турдаги радикаллар пайдо бўлишига олиб келади. Механик фаоллаштирилган тўлдиргичлар билан тўлдирилган композитлар таранглик-мустаҳкамлик хусусиятлари одатий бир хил таркибга эта КПМлардан 15-20% га ошади.
6. Композицион полимер материаллардан олинган деталларнинг физик-механик ва триботехник хоссалари уларни босим остида куйиш технологик параметрлари билан бевосита боғлиқлиги аникланди. Шу билан бирга қуйманинг харорати ҳамда материал куйиш солиштирма босими катта ахамиятга эгалиги, композицияни босим остида колипларда совутилган холда ушлаб туришда қолип харорати катта таъсир ўтказмаслиги кўрсатиб ўтилди.
7. Пахтани қайта ишлаш машиналарининг козиқчали деталлари эксплуатацион шароитларда таққослаш синовлари ўтказилган, уларнинг қўлланилиши композицион полимер деталларнинг чидамлилигини 1,5-1,8 баробарга оширади, машиналар унумдорлигининг 7-14%га ошишига, сарфланаётган кувватнинг 5-8%га, толаларнинг механик шикастланишини эса 0,12-0,28% га ва чигитнинг майдаланишини 0,16-0,32%га камайишига олиб келади ҳамда пахта хом ашёсининг ёниши ва козиқча сиртида толанинг ўралишини бартараф этади. Бўка пахта тозалаш заводида ўтказилган пахтани кайта ишлаш машиналари ва механизмларининг антифрикцион ва антифрикцион-ейилишбардош композит материалларни қўлланишидаги иктисодий самара йилига 125 млн. сўмни ташкил этди (2013й.).

121-122 150 0

Роль информационных технологий в медицине

Zamira Abdullayeva, Guzal Shixnazarova
В статье рассматриваются направления, в которых ИКТ играет важную роль в медицине, одним из важных направлений является обучение нового персонала, где ИКТ играет ключевую роль. В основной части говорится об клинического применения различных видов Информационно-коммуникационные технологии в медицине.
267-270 127 0

Роль и значение цифровизации в обеспечении экономической стабильности

Sherzodbek Xoshimov, Dilnoza Uzganbayeva
Эта статья посвящена основным аспектам развития цифровой экономики и выявляет влияние цифровых технологий на экономическое развитие современного общества. В результате принятых в стране мер по цифровизации удалось добиться сегодняшних результатов, которые отражают мировые показатели цифровой экономики. Вместе с этим было предложено ряд мероприятий по усилению цифровизации экономики в стране.
1-45 81 0

Радиотехник кузатувчи тизимларнинг элементлари ва қурилмаларини синтезлаш усуллари ва алгоритмлари

Азизжон Атауллаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. 1Т-технология-ларни жадал ривожланиши турли сохаларда динамик объектларни назорат килиш ва бошкаришда тўлкин каналли ноаник параметрлар шароитида ишончли ишлашини функционаллаштириш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Бу борада ривожланган мамлакатларда тўлқин каналли кузатув тизимларини ростлаш ва техник-иқтисодий кўрсаткичлари сифатини ошириш, интеллектуал назорат килиш ва бошкариш тизимларининг доимий такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда. «Тўлқин каналли кузатув тизимларни ишлаб чиқариш жараёнига қўллаш, ресурс ва энергия тежамкорлигини 5-30% га кисқартиришга ва технологик курилмаларни ишлаш муддатини узайтиришга эришилади»1.
Республикамиз мустакилликка эришгандан буен ҳисоблаш техникаси ва ишлаб чикариш жараёнларни бошкариш тизимларининг элементлари ва курилмаларини яратишни ривожлантириш йўналишида илмий изланишларга оид тадбирларни юкори даражада ташкил қилиш юзасидан кенг қамровли чора-тадбирлар амалга ошириб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада тўлқин каналли кузатув тизимларининг дискриминацион характеристикаларига боғлиқ динамик объектларни назорат килиш ва бошкариш тизимлари лойихалаш усулларини яратиш ишларини алоҳида таъкидлаш мумкин.
Жаҳонда турли технологик кирувчи таъсирларнинг ноаниқлиги шароитида назорат қилиш ва бошкариш технологиясини интеллектуал-лаштириш, билимлар баъзасини шакллантириш ва улар асосида бошқариш тизимини ишлаб чиқиш ва такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада тўлқин каналли бошқариш тизимининг такомиллаштирилган жиҳозлар тугун бўғинлари ва элементларини ишлаб чиқиш, тўлқин каналли кузатув тизимининг умумий электр узатма асосий дискриминацией характеристикаларини такомиллашган вариантини ишлаб чиқиш, тўлқин каналли кузатув тизимининг ишончлилигини, самарадорлигини ва функционал имкониятларини ошириш натижасида умумий электр узатма характеристикасини такомиллаштириш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 27 июндаги ПҚ-1989-сон «Узбекистан Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари ҳақида»ги, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 31 декабрдаги «Узбекистан Республикасида ахборот-коммуникация технологияларини ривожлантириш ҳолатини баҳолаш тизимини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 355-сон карори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади радиотехник кузатув тизим назорати ва бошкариш потенциалини сезиларли даражада ошириш имконини берувчи тугунлари ва анализ ҳамда синтез элеменлари методлари алгоритмларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат: антеннани азимутал узатмасини бошқариш масаласини математик ва дастурий-алгоритмик таъминоти ишлаб чикилган;
радиотехник кузатув тизимларини таянч-айланадиган курилмасини динамик модели ишлаб чиқилган;
бурчак ҳолати ва мўлжални кузатишни амалга оширадиган бортли радиолокацион тизими учун ҳолат тенгламалари ишлаб чиқиш;
қарама карши юкга эта айланадиган рефлекторни математик модели ишлаб чиқилган;
бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўзгартирадиган дастур бўйича антеннани кўчиришни тезкор автоматик тизими ишлаб чиқилган.
Ҳулоса
«Радиотехник кузатувчи тизимларнинг элементлари ва курилмаларини синтезлаш усуллари ва алгоритмлари» мавзусидаги Техника фанлари буйича фалсафа доктори (Phd) диссертациясида олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Критик нуктаи назардан тўлқин каналли кузатув тизимлар синтезининг назарияси ва амалиётининг замонавий холати ва ривожланиш тенденциялари намоён этилди.
2. Лагранжнинг ноаниқ кўпайтирувчилари усулини қўллаган ҳолда чеклов интервалида ростлаш ҳатолиги катталиги квадратидан интеграл шаклидаги функционални минималлаш натижаси сифатида оптимал тўлкин каналли кузатув тизими синтезланган. Фазаланган антенна решеткасининг нурини тезкорлик билан минимал вақт оралиғида бир турғун ҳолатдан иккинчисига ўтказиш масаласини ечишда Понтрягиннинг максимум принципи қўлланилди.
3. Қарши огирликли айланувчи рефлектор математик моделлаштирилди. Автоматик тизим синтези масаласи ечилди. Антеннани берилган дастур бўйича бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга тезкор ўтиши тизимининг синтез масаласи ечилди.
4. Ўткинчи жараёнлар ўтишида бошқаришга сарфланган чекланиш энергияда ўрнатилган холатида талаб килинган кўчиришда ва сифат функциясини камайтиришда кучайтиргичнинг кириш сигналини аниқлашни кучайтиришга богланган автоматик тизимни таҳлил килиш масаласи каби умумий элементарли схема ёрдамида импульс характерли икки каскадли чизикли кучайтиргични такомиллаштириш масаласи ечилган.
5. Тизимни киритишда бирга келувчи сигнал билан радиохалакит ва кайтувчи сигнал пасайишини хисоблаб олиб тасодифий тезланишга эга бўлган мўлжални тутишда пеленгацион курилмани қаратиш масаласи ечилган хамда мўлжални улашни амалга оширишда бошқаришнинг оптимал схемаси таклиф этилди.
6. Бошқаришни пропорционал интеграл коидасига амал қилган холда кузатишни нолли ўрнатилган хатолик тизимини амалга ошириш имконини берувчи бурчак ўлчовчи кузатув курилмалари текширилди.
7. Векторни динамик объект параметрли ўхшатиши имконини берувчи ва тизимни тўлиғича ўлчаб бўлмайдиган вектор холатида ҳамда ташқи таъсирлар шароитида функцияловчи АРУ тизимининг функционал структура схемаси таклиф этилди.
8. Тугун тизимини таъминлаш ва нольга тенг статистик хатони бошкариш ноаниқ кузатувчи ростлагичини синтезлаштирилди.

52-56 223 0

Продольные колебания вязкоупругих стержней

Kabira Mirzoeva
Среди динамических задач вязкоупругости следует выделить задачу о колебании вязкоупругих стержней, решения которых сводятся к интегро-дифференциальному уравнению Волтерра II рода. Решение этого уравнения требует задания аналитического вида ядра, либо решается различными численными методами. В данной работе предлагается приближенное решение этого интегро-дифференциального уравнения для произвольных ядер при малой вязкости.
164-166 196 0

Применение технологий искусственного интеллекта в обучении магистров

S Kamalova, Sh Tashmuxamedova, B Baltabayeva
В данной статье рассмотрены возможности искусственного интеллекта в современном мире и некоторые аспекты его применения в образовании. При написании научной статьи или доклада на конференцию, при оформлении аннотаций, рефератов используя чаты ИИ можно быстрее получить оптимальные результаты. Таким образом был получен большой объем информации ио некоторым направлениям исследований бумажной и полиграфической отраслей.
15-19 24

Правовые аспекты развития финансового сектора в условиях цифровизации

A Belousov

В исследовании в фокусе внимания оказались вопросы выработки регуляторных подходов к функционированию финансового сектора в условиях цифровизации. Рассмотрено понятие финансовой технологии. В качестве примеров обозначены внедряемые в настоящее время в финансовом секторе новые цифровые решения. Раскрыты основные проблемы, связанные с реализацией на практике цифровых технологий в деятельности субъектов финансовой системы. Сделан вывод о том, что для успешного дальнейшего развития российского финансового сектора необходимо при непосредственном участии Банка России формирование соответствующего правового поля, которое позволит создать условия для эффективного внедрения субъектами финансового рынка новых цифровых технологий.

118-123 66 0

Право на доступ в интернет в рамках прав первого поколения: международно-правовой аспект

V Romanenko
В статье рассматриваются проблемы прав человека в цифровую эпоху, в частности, акцент делается на особенностях реализации права на доступ в Интернет в контексте прав первого поколения путем использования информационно-телекоммуникационных технологий, стремительно развивающихся в последнее время. Автор анализирует международно-правовое и национальное законодательство некоторых стран, оказавшихся в авангарде закрепления и регулирования права на доступ в Интернет.
1-136 70 0

Поликристалл кремний олишнинг моносиланли технологияси ва кремний структураларини яратишнинг ионли стимуллашган усуллари

Хатам Ашуров

Маъруза шаклидаги диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда электроника ва куёш энергетикаси талабларини қондириш учун жахонда ишлаб чикариладиган йиллик 300 минг тоннадан ортиқ поликристалл кремнийнинг аксарият қисми кремнийнинг хлорли бирикмаларидан водородни тиклаш усули ёрдамида олинади. Мавжуд хлорсиланли технологияларнинг юқори энергия талаблилиги, атроф муҳитга салбий таъсири сақланиб қолиниши туфайли поликремний ишлаб чиқаришнинг тежамкор ва экологик хавфсиз технологияларини ишлаб чикиш ва саноатда жорий қилиш муҳим аҳамият касб этади.
Жахонда кейинги беш йил давомида поликристалл кремнийга бўлган талаб икки ҳисса ошиши1 кутилаётган бир пайтда хлорсиланли технологиялар ўрнига энергия сарфини кескин камайтириш имконини берувчи моносиланли технологияларни жорий қилиш алоҳида ахамият касб этиб бормокда. Лекин хозирги кунда таклиф килинаётган моносиланли технологиялар хам хлорли жарёнларга асосланганлиги туфайли уларга хос экология ва улкан капитал харажатлар муаммолари ечимсиз колмокда. Бу муаммонинг ечими моносилан оркали кремний олиш жараёнида кечадиган гетроген катализ реакциялар шарт-шароитлари ва механизмларини комплекс тадқиқ қилиш, металлургик кремний ва спиртларнинг бевосита реакцияси ва алкоксисиланлар диспропорцияси жараёнлари, уларда қўлланиладиган катализаторларнинг таъсир механизмлари, хамда уларни фаоллаштириш шароитларини ўрганишни талаб килади.
Ўзбекистонда қуёш энергиясидан фойдаланишни ривожлантириш юзасидан қатор чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, маҳаллий минерал ресурслар - кварцитлар асосида қуёш энергетикасининг бирламчи хом ашёларидан бири бўлган металлургик кремний ишлаб чиқаришга мўлжалланган корхоналарнинг барпо этилиши бўйича олиб борилаётган ишлар ҳам муҳим аҳамият касб этмокда. Ишлаб чикарилаётган металлургик кремний электрон саноати ва қуёш энергетикаси талабларига мое келиши учун унга ўта чуқур тозалаш жараёнини жорий қилиб, поликристалл кремний даражасига етказиш муаммосини ҳал қилиш зарурий масаладир. Шу сабабли, энерготежамкор, экологик хавфсиз ва жорий этишда капитал харажатларини тежаш имконини берувчи моносиланли технологиялар яратиш республикамизда ҳам муҳим аҳамият касб этиб бормокда. Бу борада мақсадли илмий тадкикотларни, жумладан, поликристалл кремний олишнинг хлорсиз моносиланли технологиясини ишлаб чиқиш ва технологияни сифатли амалга оширадиган технологик қурилма яратиш; истиқболли қуёш элементлари структурасини шакллантиришга хизмат қилувчи кремний структураларини яратишнинг ионли стимуллашган усулларини ишлаб чиқиш ва бу усуллар оркали кремнийли структураларнинг ўстириш жараёнида легирлаш даражасини ошириш; гетероструктуралардаги механик зўриқишларини релаксациялаш; ўта кичик ва ўта зич наноразмерли оролчаларини шакллантириш; кремнийли структураларда термовольтаик хусусиятларни ҳосил килиш хамда функционал катламлар ва таглик орасида мутаносиб ўсиш қатламларини барпо килиш йўналишларида илмий изланишларни амалга ошириш мухим масала ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 1 мартдаги ПФ-4512-сонли «Мукобил энергия манбаларини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлан-тиришнинг устивор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация доирасида ўтқазилган тадкиқотлар ҳам муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади поликристалл кремний олиш моносиланли технологияси, ҳамда кремний структураларини яратишнинг ионли стимуллашган усулларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қўйидагилардан иборат:
металлургии кремний ва спиртларнинг бевосита реакциясига асосланган 95 фоиздан юқори селективликни ва реагентларнинг юқори даражали 100 фоизга яқин конверсиясини таъминловчи алкоксисиланлар синтези технологияси ишлаб чиқилган;
илк бор металлургии кремний ва спиртларнинг бевосита реакциясининг индукцион даври йўқотиш ва технологии жараён тўлиқ узлуксиз режимда амалга ошириш имконини берувчи усул ишлаб чиқилган;
реакция зонасида ёнбош реакциялар учун катализатор бўлиши мумкин бўлган нокерак киришмаларни йигилишининг олдини олиш ва реакция муҳитини фаоллаштириш усули ишлаб чиқилган;
алкоксисиланлардан фойдаланиб поликристалл кремний олишнинг хлорсиз моносиланли технологияси ишлаб чиқилган,
технологии жараёндан агрессив прекурсорлар ва чала маҳсулотлар-нинг йўқотилганлиги туфайли бир марталик дистилляция оркали моносилан тозалигини юқори даражагача кўтариш имконияти яратилган;
триэтоксисилан диспропорциялаш оркали моносилан синтез килиш жараёнини хона хароратида ва узлуксиз равишда ўтказиш имконини берувчи фаол катализатор тайёрлашнинг янги усули ишлаб чиқилган;
поликристалл кремний олишнинг моносиланли технологиясини амалга ошириш учун экспериментал курилма яратилган;
ўсиш сиртидаги жараёнларни назорат килиш ҳамда бошқаришда ион манбаси ўрнида электрон нурли буғлатиш пайтида ҳосил бўлувчи ионлардан фойдаланиш имконини берувчи зараядланган зарралар окимини ажратиш ва ўлчаш усули ва буни амалга оширувчи курилма ишлаб чикилган;
ўсиш вактида кремний кристалл панжарасида сурьма атомларининг ионли стимуллашган жойлаштириш эвазига легирлаш даражаси 1019 см'3гача оширилган;
кремний-германий гетероструктураларидаги механик зўрикишларни ионли стимуллашган релаксация усули ишлаб чикилган ва механик зўриқишлар релаксация даражасини бошқариш мумкинлиги тажрибада тасдиқланган;
ионли стимуллашган молекуляр нурли эпитаксия усулида олинган кремний сиртидаги германий нанооролчаларининг зичлиги ошиши ва такси-мот функциясининг кисқаруви максималлиги ионлар энергияси 200 эВда амалга ошиши аникланган;
вакуумда ионли стимуллашган усулда олинган кремнийнинг катламли р-п структураларида 500Кдан юқори ҳароратда термовольтаик хоссаларни яккол намойиш этилиши аникланган;
иссиклик барьер катламларини тагликка мослаштириш учун кимёвий якинликли ва градиент ўтишли оралик катламларини яратишнинг ионли стимуллашган усули ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
«Поликристалл кремний олишнинг моносиланли технологияси ва кремний структураларини яратишнинг ионли стимуллашган усуллари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида кўйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Металлургик кремний билан спиртларнинг бевосита реакцияси оркали алкоксисиланлар синтезига асосланган поликристалл кремний олишнинг моносиланли технологияси ишлаб чикилган ва уни амалга ошириш учун технологик курилма таклиф этилган.
2. Илк бор кремнийни 30 дан 100 мкмгача майдалаш жараёни алкоксисиланлар синтезида эритувчи сифатида қўлланилувчи суюқлик муҳитида ўтқазилиши орқали янги ҳосил бўлаётган сиртларни ташқи муҳит, айниқса кислород ва хаво намлиги таъсиридан ҳимояланган ва бунинг натижасида металлургик кремний ва спиртнинг бевосита реакциясининг индукцион даври йўқотилган, ҳамда алкоксисиланлар синтези жараёнида сувнинг таъсирида ёндош реакциялар юз бермаслиги таъминланган.
3. Металлургик кремний заррачалари, катализатор кукунини ва эритувчи суюқликдан иборат суспензия белгиланган микдорда узлуксиз равишда реакторга узатиш оркали реакция жараёнида сарфланаётган кремний ўрни доим тўлатиб бориш усули таклиф килинган ва реакциянинг бир маромда амалга ошиши кўрсатилган.
4. Реакторга металлургик кремний оркали тушган хар хил нокерак киришмалар реактордан эритувчи суюклик билан бирга олиб чиқиш оркали эритувчи суюклик микдори ва реакцион массанинг фаоллаштириш усули таклиф килинган, бунда реактордан эритувчи суюқликнинг ортиқча микдорини олиб чикиш реактор деворига ўрнатилган махсус сопол мембраналар оркали узлуксиз амалга оширилган.
5. Эритувчи суюклик муҳитида кремнийни майдалаш, суспензиянинг белгиланган микдорини узлуксиз равишда реакторга узатиш ва реактордан ортиқча эритувчи суюкликни унда эриган нокерак киришмалар билан биргаликда олиб чиқиш каби техник ечимларни бирвақтда амалга ошириш эвазига реакцион муҳитда кремний, катализатор ва эритувчи микдорини алкоксисиланлар синтезининг бутун жараёни даврида бир текис ўзгармас холда ушлаш имкони яратилган ва илк бор алкоксисиланлар синтези жараёнини бутунлай узлуксиз режимда олиб боришга имкон яратилган.
6. Тетраэтоксисилан ичида ташқи муҳит билан контактсиз равишда натрий этилати тайёрлаш усули таклиф килинган ва моносилан синтези учун катализатор сифатида янги тайёрланган натрий этилатидан фойдаланилганда реагентлар контакт вақти кескин камайиши туфайли технологик жараённинг унумдорлигини 5 баробар оширишга эришиш мумкинлиги аникланди.
7. Илк бор моносилан абсорберда 133К хароратгача совутилган триэтоксисиланда тозалаб, адсорбернинг юқори қисмида ўрнатилган фаза ажратгичда 193К ҳароратда кайта ажратиб олиш усули таклиф килинган ва қисқа технологик жараёнда моносиланнинг юқори даражада тозалаш имкони яратилган.
8. Ўсиш сиртидаги жараёнларни назорат килиш ва бошқаришда электрон нурли буглатишда хосил килинган ионлардан фойдаланиш имконини берувчи зараядланган зарралар оқимини ажратиш ва ўлчаш усули ва буни амалга оширувчи курилма ишлаб чикилган.
9. Дельта легирланиб ўсиш вактида кремний кристалл панжарасида сурьма атомларининг ионли стимуллашган жойлаштириш эвазига легирлаш даражасини 10|9см’3гача оширилишига эришилган.
10. Ионлар билан стимуллашган молекуляр нурли эпитаксия усулида шакллантирилаётган кремний-германий гетероструктураларидаги механик зўриқишлар релаксацияси даражасини мақсадли бошқариш имконияти тажрибада тасдиқланган.
11. Ионлар билан стимуллашган молекуляр нурли эпитаксия усулида кремний сиртидаги шакллантирилган германий нанооролчаларининг зичлигининг максимал ошириши ва уларнинг катталиги бўйича тақсимоти функциясини торайиши ионлар энергияси 200эВ бўлганда эришилиши аникланган.
12. Вакуумда ионли стимуллашган усулда олинган кремнийнинг қатламли р-п структураларнинг 500К хароратдан бошлаб термовольтаик хоссаларни намойиш килиши аникланган;
13. Ионлар билан стимуллашган бугдан физик ўстириш усулида иссиклик барьер катламларини тагликка мослаштирувчи кимёвий якинликли ва градиент ўтишли оралиқ қатламлари шакллантириш таклиф килинган.

1-47 39 0

Пахтани тозалаш технологик жараёнига тайёрлаш ва таъминлагични такомиллаштирган ҳолда тозалаш машинаси самарадорлигини ошириш

Тимур Туйчиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон тўқимачилик саноатида пахта толаси ишлатилиши бўйича умумий тола микдорининг 55-60 фоизини ташкил этади. Дунё статистикаси ва Пахта бўйича Халкаро консультатив қўмита (ICAC) маълумотларига кўра «2016/2017 йил мавсумида пахта толасини экспортёрлари бешталигига АҚШ, Ҳиндистон, Австралия, Бразилия ва Ўзбекистон ҳамда импортёрлар Бангладеш, Ветнам, Хитой, Туркия ва Индонезия мамлакатлари киради».1 Пахта тозалаш саноатини изчил ва баркарор ривожлантириш, тармоқ корхоналарида замонавий асбоб-ускуналарни жорий этиш, ишлаб чиқариш қувватларидан самарали ва окилона фойдаланиш даражасини ошириш, жахон пахта бозорида рақобатбардош маҳсулотлар ишлаб чикаришнинг асоси ҳисобланади. Бу борада, жумладан, жахон пахта тозалаш саноатида юкори самарадорликка эга бўлган пахта тозалаш машиналарини такомиллаштириш ва ресурстежамкор технологияларни яратишга алоҳида эътибор берилмокда.
Жахон тажрибасида пахтани дастлабки ишлаш техника ва технологиясини такомиллаштириш бўйича кенг миқёсда илмий-тадкикот ишлари олиб борилмокда. Ушбу соҳада, жумладан пахтани ифлос аралашмалардан тозалашнинг самарали технологиясини ишлаб чиқиш, пахтани бир меъёрда узлуксиз таъминлаш, таъминлагичларнинг ресурстежамкор самарали курилмаларини яратиш, пахтани тозалаш жараёнига тайёрлаш технологиясини ишлаб чиқиш, ишлаш режимлари ва кўрсаткичларини оптималлаштириш муҳим ахамият касб этмокда.
Республикамизда пахтачилик тармоғини ривожлантириш, пахта тозалаш корхоналарини модернизациялаш ва техник қайта жиҳозлаш, ишлаб чиқариш ва пахта хом ашёсини кайта ишлаш рентабеллигини, шу билан бирга, ишлаб чиқариладиган маҳсулотларнинг рақобатбардошлилигини ошириш бўйича комплекс чора-тадбирлар амалга оширилмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «...миллий иқтисодиётнинг ракобатбардошлигини ошириш, ...иктисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чиқаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш»2 вазифаси белгилаб берилган. Ушбу вазифани бажаришда, жумладан тозалаш машиналарини пахта билан узлуксиз ва титилган ҳолда таъминлаш, пахтани тозалаш жараёнига тайёрлашнинг самарали технологиясини яратиш муҳим масалалардан бири ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожланти-ришнинг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони, 2015 йил 4 мартдаги ПҚ-4707-сон “2015-2019 йиллар учун таркибий ислохотлар, модернизация килиш ва ишлаб чиқаришни диверсификация қилишга доир чора-тадбирлари дастури тўғрисида”ги Қарори ва 2017 йил 28 ноябрдаги ПҚ-3408-сон “Пахтачилик тармоғини бошқариш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти маълум даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади пахта тозалаш ускуналарига пахта хом ашёсини бир меъёрда узлуксиз таъминлаш ҳамда пахтани тозалаш жараёнига тайёрлаш асосида тозалаш машинасининг самарадорлигини оширувчи таъминлагич ва тозалаш машинасини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги қўйидагилардан иборат:
тозалаш самарадорлигини ошириш имконини берувчи, пахта зичлигини оширмасдан узатувчи таъминлагич ишлаб чиқилган;
таъминловчи валикларнинг таъсир доирасида пахтани қисилишида таъсир қиладиган кучланишларни ҳисоблаш асосида янги шахта-тўплагичнинг параметрлари аникланган;
қозиқчали барабанларда пахтанинг ҳаракати, зичлиги, ғоваклиги ва хаво оқимини аниқлаш асосида пахтани тозалаш жараёнига тайёрлашнинг самарали технологияси ишлаб чиқилган;
таъминлагич ишчи органларининг асосий кўрсаткичлари ва уларни тозалагичларнинг ишлаш самарадорлигига таъсир даражаси аниқланган.
Хулоса
Пахтани тозалаш технологии жараёнига тайёрлаш ва таъминлагични такомиллаштирган холда тозалаш машинаси самарадорлигини ошириш бўйича олиб борилган назарий ва амалий тадкиқотлар натижалари тахдили асосида куйидаги хулосаларга келинди:
1. Пахта тозалаш ускуналарини пахта билан таъминлаш техника ва технологиялари ва уларни такомиллаштириш бўйича амалга оширилган илмий тадқиқот ишлари тахлили, уларда ечилмаган назарий ва амалий ахамиятга эга бўлган масалалар мавжудлиги аниқланди. Бу тахлиллар натижаси пахтани тозалаш жараёнига тайёрлаш ва таъминлагични такомиллаштириш бўйича амалий изланишлар олиб бориш имкониятини берди.
2. Шахта-тўплагичнинг эни 240 мм бўлганда пахтани қамраб олиш бурчагининг кичиклашиши таъминловчи валиклар орасидаги пахта микдорини камайишига ва сиқилиш кучланишини 1200 Па дан 700 Па гача пасайишига олиб келиб, пахтанинг шахта-тўплагичдаги ҳаракатланишини тезлашишига ва тозалаш машинасига пахтани бир меъёрда узлуксиз таъминлаш имконияти яратилди.
3. Пахта бўлакчаларини қозиқчали барабанлар ёйи бўйича харакати давомида пахтанинг говаклиги 0,112 дан 0,24 гача ошиши ва пахтанинг зичлиги 54 кг/м3дан 29 кг/м3гача камайиши натижасида пахта таркибидаги ифлос аралашмаларнинг пассивлашиши ва пахта толасига илашган ифлос аралашмали юзасини ошишига олиб келиб, юзанинг тўрли сирт билан ишқаланиши ошиб тозалаш самарадорлигини жадаллашишига имконият яратилди.
4. Пахтани таъминловчи валиклардан дастлаб қозиқчали барабанларнинг юқори кисмида титиб, алоҳида бўлакларга ажратиб олгандан сўнг тозалаш технологик жараёнига узатиш тавсия этилади. Ушбу тавсия пахтанинг тузилмавий таркиб коэффициентини камайтириш имкониятини берган.
5. Ён деворлари таъминловчи валикларнинг вертикал ўқлари билан бир чизикда жойлашган, кенглиги 240 мм тўғри тўртбурчак шаклидаги шахта-тўплагичда козикчали таъминловчи валиклардан фойдаланиш тавсия этилди ва машинанинг тозалаш самарадорлигини 6.04>.5 фоизга юқори бўлишига имконият яратилди.
6. Тозалаш машинасига козикчали таъминловчи валиклар ўрнатилган тўғри тўртбурчак шаклли шахта-тўплагичда пахта хом ашёси оқимини козикчали барабанларнинг устки кисми оркали узатилганда пахтанинг тузилмавий таркиб коэффициентини камайиши ва бунинг натижасида машинанинг тозалаш самарадорлигини 5,0-6,0%га ошириш имконияти яратилди.
7. Таминловчи валиклар билан козикчали барабанлар оралик масофасини оптимал қиймати 50 мм эканлиги аниқланди. Ушбу оралик масофада машинанинг тозалаш самарадорлигини ўртача 4,5-5,0 фоизгача ошириш имконияти яратилди.
8. Ишлаб чиқариш шароитида олиб борилган тажриба-синов натижалари кўра, таклиф этилаётган технологик жараённинг тозалаш самарадорлигини 5,5-6,5 фоизга (абс.) юкорилиги ва ишлаб чиқарилган толанинг сифат кўрсаткичларини яхшиланишига имконият яратилди.
9. Тадқикот натижаларини ишлаб чиқаришга тадбиқ этилганда ишлаб чиқарилган толанинг сифат кўрсаткичларини яхшиланиши ҳисобига 1 тонна пахта учун 21936 сўм иқтисодий самара олиш имконини беради.

1-92 119 0

Пахтани дастлабки ишлаш машиналари деталларининг сифатини таъминлаш ва чидамлилигини башорат қилишнинг технологик методлари

Илларион Шин

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Замонавий машинасозликнинг ривожланиши, айникса қишлок хўжалиги техника ва технолог иясининг янги авлодини яратиш билан богликдир. Узбекистан Реснубликаси Президента Целом Каримов таъкидлаб ўтганларига асосан, ишлаб чикариш соҳалари ичида энг муҳим йўналишлар қаторига қишлок хўжалик машинасозлиги киради ва у реснубликада нахта комплекси машина ва механизмларни ишлаб чиқаришга асослангандир: «... Пахта Узбекистан учун реснубликанинг мустақиллигини кафолатлайдиган сиёсий ва иктисодий кучку драг манбаидир».1
Узбекистан Реснубликаси Вазирлар Маҳкамасининг «2007-2011 йилларда нахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция килиш дастури тўғрисида» ги 2007 йил 3 анрелдаги 70-сонли карорига асосан нахта тозалаш саноатининг хозирги бозор иктисодиёти шароитидаги асосий вазифаси ракобатбардош махсулотни дунё талаблари асосида таъминлашдан иборат. Ушбу вазифани хал қилишда технологик ускуналар - пахтани дастлабки ишлаш машиналари (пахтани йирик ифлосликлардан тозалагичлар, жинлар, линтерлар, тола тозалагичлар)нинг ўрни мухим бўлиб, уларнинг ишлаш кобилияти юкори даражада бўлиши энг кўн таркалган ва муҳим деталлар ишчи органлар - аррали диск ва колосникларнинг чидамлилиги билан аникланади.
Машиналарнинг эксплуатацией чидамлилигини таъминлаш масаласини ечиш учун деталлар чидамлилигини оширишнинг технологик усулларини кўллаш самарали хисобланади. Ишлаш жараёнида деталларнинг юза катламлари механик, иссиклик, кимёвий ва бошка интенсив таъсирларда бўлгани учун уларнинг сиртларини оптимал холатлари (эксплуатация шартлари асосида) шакллангиради. Шунинг учун деталларнинг ўз вазифасини бажариш холатини бузилиши кўп холларда сирт катламидан бошланади, масалан, чарчашдаги ёрилишлар, ейилиш, коррозиялар ва бошкалар хисобига бўлади.
Аррали дискларнинг тишларини ишлаш жараёнида куп сонли юкланишларида ўзгарувчан кучланишлар ҳосил бўлади, масалан, аррали цилиндрни айланиш частотаси n=730 айл/мин бўлганда, 48 соат ичидаёк кучланишларнинг ўзгарувчан цикллари сони 2,1 106 дан кўпрокдир. Ушбу шароитда тишларда ўзгарувчан масса ва зичликка зга бўлган хом ашё валиги таъсирида ёриклар, пластик ўзаро силжишлар ва эзилишларга олиб келади, пахта хом ашёси таркибидаги каттик кўшилмалар хранит, карбит, оҳак) эса тишларни ейилишга сабаб бўлади. Жинлар ва линтерларнинг колосниклари хам юкори ишкаланиш чидамлилигига зга бўлиши керак бўлади.
Техник регламент™ асосан нахта хом ашёси навига караб ишчи валдаги аррали дискларни ишлатиш ва тўлик алмаштириш вакти жин арралари учун 72 - 96 соаг, линтер арралари учун 48 соатни ташкил этади. Аррали дискларни кайта тиклаш янги ўлчамлари кесиш асосида (жин арраларида 2 марта, линтерда 5 марта) масалан, жинларда 90 дан 130 гача уларнинг модификациясига асосан олинади. Реснубликамиздаги 98 та нахта тозалаш корхоналари учун умумий аррали дискларга бўлган эхтиёж биргина пахта мавсуми учун 1 млн донадан ортикдир.
Агарда аррали дисклар учун ишлатиладиган кимматбахо У8Г углеродли асбобсозлик пулат материали Россия Федерациясидан олиб келиниши ҳисобга олинса, бу мураккаб холат янада чукурлашади. У шоу материалнинг имнортини аррали дискларнинг чидамлилигини ошириш хисобига камайтириш, шак-шубхасиз олинадиган махсулот - пахта толасининг таннархини камайтириш хисобига пахтани кайта ишлаш иктисодий самарадорлигини оширади.
Ҳатто, деталлар чидамлилигини ошириш буйича янги услубларни ишлаб чикишда йигилган катта тажриба ва изланишлар аррали дисклар хамда пахтани кайта ишлаш машиналарининг мухим деталлари учун қўллашда етарли бўлмай колди. Ушбу холат аник шароит учун замонавий мустахкамлаш усулларидан энг оптималини танлашни такозо этади. Аррали дискларнинг тишларини хозиргача мавжуд бўлган мустахкамлаш методлари (электроконтакт усулида киздириш ва лазер билан ишлов бериш) уларнинг чидамлилигини оширишнинг тўлик холдаги муаммосини хал этмайди. Чунки, юкори даражадаги иссиклик таъсирида тишнинг учида хажмий чиниқтириш холата бўлади ва иссиклик хисобига мустахкамлаш эффекта хосил бўлади. Дсталларни хажмий чиниктиришда (мустахкамлаш) уларнинг ички ўрта кисмида ковушкоклик сакланмайди ва бу эгилишдаги юкланишлар такрорланувчи-ўзгарувчи таъсирларда макбул бўлмайди. Чунки бунда ишлаш кобилияти ва чарчаш бузилишига каршилик кобилияти ишлаш шароитида пасаяди.
Деталларнинг юза катламларини пластик деформациялаш (ЮҚПД), жумладан, золдир билан уриб ишлаш прогрессив ва самаралирок мустахкамлаш услуби хисобланади. Золдир билан уриб мустахкамлаш технологик имкониятлари, биринчи навбатда, ўткир киррали кичик бикрликдаги ингичка деталлар ни мустахкамлашга мос келади. У шоу конструктив белгиларга аррали дискларнинг тишлари тўлик мос келади, бу ўз навбатида пахтани кайта ишлаш машиналари ишлаш кобилиятини ошириш максадида янги илмий-техник ечимни олиш учун асос бўлиб хизмат килади. У шоу ечим деталларнинг сирт катламларини механик ишлов бериб мустахкамлаш, чидамлилигини башорат килиш имконияти, назарий ва амалий томондан технологияларни таъминлаш бўйича янги илмий ёндашувларни ишлаб чикишни талаб килади.
Тадкикотнинг максадн пахтани дастлабки ишлаш машиналарининг ишлаш кобилиятини ошириш учуй уларнинг ишчи органлари деталларининг сирг катламларини етарли сифатини ва эксплуатация шароитидаги чидамлилигини таъминлайдиган технологии методларини ишлаб чикишдан ибораг.
Диссертация тадкиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
метални пластик деформациялаш физикасининг замонавий концеициясига асосланган, маҳсулот юза катламининг деформацияси температура - куч майдони таъсирида микро ва макро ҳолатини синтез килиш имконини бсрадиган пахтани дастлабки ишлаш машиналари дсталларини дсформациялаб мустахкамлаш ва кссиб ишлов бсришда технологик колдик кучланишларни шакллантиришнинг сгруктуравий-энергетик модели ишлаб чикилган;
пахтани дастлабки ишлаш машиналари аррали дисклари тишларининг юзасини золдир билан динамик мустахкамлаш методи ва курилма конструкцияси ишлаб чикилган (фойдали модель патент “Деталларни мустахкамлаш учун сочма ўк отиш курилмаси” ҒАР 00513,31.12.2009);
қаттиқ жисмларни ўзаро динамик таъсиридаги мухим параметр -зарбадаги тезликнинг тикланиш коэффициентини аниклаш масаласини аналитик счими олинган. Дсформацияланувчи материал физик-механик характсристикаси ва каттик заррача параметрларига боғлиқ холда ушбу коэффициентни ўзгариш хусусиятлари аникланган;
пахтани дастлабки ишлаш машиналарининг аррали дисклари тишларини золдир билан ишлов бсриб мустаҳкамлашда деформацияланиш чукурлигини (эзиш) аниклаш масаласи назарий усулда ечил1 ан;
жин арраларини золдир билан зарба бериб, деформациялаб ишлов беришда мустахкамланган юзанинг гадир-будурлигининг шаклланиш мсханизми ишлаб чикилган;
ишлаш шароитига мос ҳолда аррали дискларнинг чарчашга мустаҳкамлилиги ва чидамлилигини башорат килиш асосини белгилайдиган машина деталлари колдик деформацияларининг мустаҳкамликка таъсирини баҳолаш куй циклик юкланишдаги таъсирини аниклаш, ҳамда кўн циклик чарчашнинг ҳисоблаш методлари ишлаб чикилган. Жин арраларининг нисбий чидамлилигини колдик кучланишлар интенсивлиги коэффициентига нисбатан боғланишлари олинган;
аррали дискларнинг тишларини золдир билан ишлов беришдаги оптимал технологик нараметрлари тажриба оркали аникланган, ишлаб чикариш шароитида мустаҳкамлилиги оширилган жин арраларининг синовлари ўтказилган, жиндан сўнг олинган пахтани сифат кўрсаткичлари солиштирилган ва тахдил килиш ган.
Хулоса
1. Машиналарнинг ишчи органлари муҳим деталларининг юза каглами механик кайта ишлашда хосил бўладиган технологии колдик оКОл> кучланишларнинг структуравий-энергетик моделининг шаклланиш ва хисоблаш алгоритми ишлаб чикилган.
2. Технологии колдик кучланишларнинг деформацияни Us яширин энергиясига боғлиқлигини аниқлашнинг учта усули тавсия килинди: термодинамиканинг биринчи конуни дислокациялаш ва тегишли энергетик боғланишлар (дислокация назарияси), конструкцией материалларнинг Oi=f(8i) схемалашган деформацияси диаграммаси усулларидан бири оркали аниқланиши кўрсатилган.
3. Қаттик жисмларни золдир билан кайта ишланадиган юзаси билан зарба катламида тезликни к тикланиш коэффициентини аниклашнинг аналитик усули аникланди: бикр сферик каттик золдир окимининг ўртача тезлиги г>0 да а=90° бурчак остида кайишкок яримфазодаги (деформацияланадиган бир гоифали ва изотрон жисм), бир актли ўзаро зарбаси аникланган.
4. Структуравий-энергетик модсл асосида юза каглами ички энсргияси AU га тент жамланган солиштирма энергия Us ни ишлаб чикилган учта усуллардан (гермодинамик, дислокация ва кайта ишланадиган материални диаграмма) бири оркали аниклашга имкон бсрадиган ўзаро боғлиқлик конуниятлари олинган.
5. Ишда киркиладиган катламни киркувчи асбоб билан кссишда хосил бўладиган деформациянинг яширин энсргияси Us учун энергетик балансни термодинамик тахлили базасида ва ЮПД ни статик усулида боғланишлар олинган.
6. Машина деталлари юзаларига золдирни отиш билан мустаҳкалашдаги структуравий-энергетик модсл асосида технологик колдик кучланишларни хисоблаш алгоритми ишлаб чикилган. Термодинамиканинг биринчи конуни (Oj КОЛ=1095 Н/мм") ва дислокация назарияси (о, кол=1061 Н/мм") базасида СЭМ бўйича ҳисобланган колдик кучланишларнинг хисоб киймати тажрибавий тадкикотлар натижаларига (oj кол=1080 Н/мм") билан мос келган, натижаларнинг ўзаро фарки тегишли равишда 1,4 ва 1,7% дир. Бу эса машина деталларининг муддатли ва толикишга мустахкамлигини бахолашда колдик кучланишларнинг назарий хисоблаш асосида топилган кийматидан фойдаланиш мумкинлигини билдиради.
7. Қолдик кучланишлар майдони учун чизикли бўлган кучланишларнинг тензор варианта бажарилишига асосланган, яъни ох кол ўк бўйлаб ва биринчи варианта оу кол тангенциал колдик кучланишлар ва уларни Qi кол интенсивлик кийматларига эга бўлиб, а1кол ва о2кол бош колдик кучланишларни хисоблаш мумкин бўлади. Бу кучланишлардан статистик ва циклик юкланиш шароитида мустахкамликни хисоблашда фойдаланилади.
8. Конструкцияларни циклик юклашда технологик колдик кучланишларни мустахкамликка (кутарувчанлик кобилиятига), циклик толикишга хисоблаш алгоритми ва пахтани кайта ишловчи машиналарнинг аррали дискларини ишлаш ресурсига таъсири курилган.
9. Абсолют каттиқ сферами (шарикни) кайта ишланадиган мухитли (яримчексиз каттик жисм) таъсирида каршиликни ски оқимнинг ўртача босимини (от оким чегараси) доимий дсб, hH эзилиш чўнқирлигини аниклаш формуласи олинди. Ьн нинг кийматини ишончлилиги бошка тадкикотчиларнинг тажриба натижалари билан мос кслиши тасдикланган. Аррали диск тишларини золдир билан кайта ишлаш параметрлари дсформациялаб мустахкамлашнинг чуқурлилигига ва даражасига таъсирининг асосий конуниятлари олинган. Қайта ишлашни оптимал режимлари: золдирнинг тезлиги о=30м/с, золдир диаметри d=0,6 мм, кайта ишлаш вакти t=4 мин аникланган. Бу режим юза микрокаттиклигини максимал Нм=4560 МПа ва пухталаш даражасининг U=33,4 % бўлишини таъминлади.
10. Тишлари мустахкамлаш ан аррали дискларни назарий ва амалий (тажрибавий) қийматлари бир-бирига яқинлиги (8... 12%) тасдиқланган. Тишлари золдир билан кайта ишланган жин арраларини юкори самарадорлиги ишлаб чикаришда тскшириш асосида тасдикланди. Тажрибалар кўлда терилган сорта 5/3, нави С-6524, намлиги 13,3% пахтани ишлатиб ўтказилди. Аррали дискларни муддатли чидамлилигини ошиши (икки ва ундан ортик) юза катламини микроқаттақлигини ошиши ва тишлар ўзагини ковушкоклигининг сакланиши нагижасидир. Заррача билан кайта ишлаш аррали цилиндрни кумли ваннада кайта ишлашдан афзаллигини йўкотади, чунки заррача окими таъсирида гадир-будирликлар камаяди ва тишларни 0,2...0,3 мм ли кирраларини ўтиш жойлари хосил бўлади.
Пахта хом ашёсини тишлари мустахкамланган аррали дисклар билан жинлаш тола ва чигитнинг сифатини яхши саклайди. Жин арраларини Тошкснт ва Андижон вилоятларидаги иккита пахта тозалаш корхоналарида ишлаб чикаришга тадбики 80992,3 минг сўм иктисодий самарадорликка олиб келди.

1-90 67 0

Пахта тозалаш корхоналарида пахта хомашёси ва толани намлашнинг комплекс технологиясини яратиш усуллари

Ринат Гуляев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Пахта толаси жаҳон бозорида мухим стратегии маҳсулот бўлиб хисобланади. Пахта бўйича Халқаро консультатив қўмитанинг (ICAC) маълумотига кўра 2014-2015 йил мавсумида жахон миқёсида пахта толаси етиштириш 26,2 млн. тоннага етди1. Жахон пахта бозорида рақобатнинг юқори даражадалиги, замонавий, технологии пухта ва тез ишловчи тўнимачилии уснуналарининг яратилиши, юнори сифатли ва ранобатбардош тўнимачилии маҳсулотларининг олиниши зарурлиги пахта толаси сифатига бўлган талабларини янада нучайишига олиб
иелди. Шу сабабли пахтани дастлабии ишлаш технологиясини таномиллаштириш хамда истеъмол сифатларини яхшилаш энг долзарб муамоларидан бири деб хисобланади. Ривожланган чет эл мамлаиатлари -АҚШ, Хитой, Хиндистон, Бразилия, Ўзбеиистон ва бошиа давлатларда маълум ютунларга эришилган бўлиб, уларда пахта тозалаш саноати ишлаб чинариш самарадорлигини ошириш ва махсулотларнинг ранобатбардош-лигини таъминлаш учун технологии жараёнларни бошиариш усулларини таномиллаштиришга алоҳида эътибор наратилмонда. Технологии жараёнларни оптималлаштириш, янги самарали технологии уснуналарини жорий нилиш бўйича иўрилаётган чоралар ҳисобига пахта толаси сифат иўрсатничлари яхшиланиши, пахта хомашёси ишлаб чинариш сарфларини пасайтирилиши таъминланади.
Ўзбекистон Республикасида пахта маҳсулотининг истеъмол хусусият-ларини яхшиланишига олиб келадиган пахта хомашёсини дастлабки ишлаш технологик жараёнларини ва ишлаб чиқаришнинг юқори самарадорликка эга бўлган бошқариш тизимларини яратишга оид бўлган кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Пахта тозалаш корхоналарида пахта хомашёсини дастлабки ишлаш мослашувчан технологиялар жорий этиш бўйича ишлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, пахта тозалаш корхоналарида бошланғич кўрсаткичларига боғлиқ равишда қайта ишланаётган хомашёдан белгиланган сифатдаги пахта маҳсулотини олиш, хомашё ва энергия сарфини камайтириш имкониятини берадиган пахта хомашёси ва толасини намлашнинг технологияларини жорий этиш мухим аҳамият касб этмокда.
Жахон амалиётида пахта хомашёси ва толасининг намлик бўйича кондициялаш, пахтани дастлабки ишлаш технологияси жараёнларига, уни тайёрлаш ва саклашдан бошлаб толани тойлаш жараёнигача таъсир этадиган муҳим омилларни аниқлаган ҳолда янги намлаш техника ва технологияларини яратиш алоҳида ахамият касб этиб бормокда. Бу борада максадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири хисобланади: пахта толасини титиш ва уни бутун ҳажми бўйича намлашга асосланган тола намлагичининг иш жараёнини такомиллаштириш технологиясини ишлаб чикиш; пахта хомашёсини жинлашдан ва пахта толасини эса пресслашдан олдин намлашнинг комплекс технологиясини ишлаб чиқиш; рақобатбардош сифат кўрсаткичларига эга бўлган ресурстежамкор толали материаллари намлаш технология яратиш; қўллиналаётган технологик жараён ва ускуналарга мослашган толали материалларни боскичма-босқич намлаш комплекс тизимларини ишлаб чикиш. Юкорида келтирилган илмий-тадқикотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 27 октябрдаги ПФ-4761-сон «Ўзпахтасаноатэкспорт холдинг компаниясини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 70-сон «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция қилиш дастури тўғрисида»ги қарори ва хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади толали материалларнинг табиий хусусият-ларини сақланиб қолинишини таъминлайдиган босқичма-боскич намлашнинг юкори самарали технология, ускуна ва усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотларнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
пахтани жинлаш жараёнидан олдин намлашнинг янги қурилмалари ишлаб чикилган;
пахта толасини пресслаш жараёнидан олдин намлашнинг янги усуллари ва курилмалари ишлаб чикилган;
фаоллаштирилган ва тузли эритмалар қўлланилган ҳолда толали материалларни намлашнинг усуллари ишлаб чиқилган;
пахта хомашёси ва пахта толасини намлаш курилмаларининг рационал технологик ва конструктив кўрсаткичлари аниқланган;
пахта хомашёси ва пахта толасининг дастлабки намликларини жинлашда олинадиган пахта маҳсулоти ва прессланаётган пахта толасининг сифат кўрсаткичларига таъсири аниқланган;
пахта хомашёсини жинлашдан ва пахта толасини эса пресслашдан олдин намлашнинг янги комплекс технологиялари ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Пахта тозалаш корхоналарида пахта хомашёси ва пахта толасини намлаш комплекс технологиясини яратиш усуллари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Пахта хомашёсини жинлашдан олдин ва пахта толасини пресслаш жараёнидан олдин намлаш курилмаларининг классификацияси таклиф этилган. Ишлаб чикарилаётган пахта толаси намлигини 1,5-2,0 фоизга ошириш зарурлиги аниқланган.
2. Юқори намликга эта намлаш агенти хамда титилган толали материалнинг УХК (1ХК) агрегатининг агдариш тарновида интенсив аэродинамик ўзаро таъсирини ҳисобга оладиган пахта хомашёсини жинлашдан олдин намлаш усули ишлаб чиқилган.
3. Капилляр-ғовак муҳит шаклида моделлаштирилган пахта хомашёсида намлик сўрилиши жараёнларининг алгоритмлари таклиф этилган. Назарий ечимлар оркали пахта хомашёси оқимининг параметрлари (босими, зичлиги, тезлиги ва намлиги) пахта бўйича иш унумдорлигига ва намлаш зонасига узатилаётган намлик агентининг микдорига боғликлиги аниқланган. Намлагичдан вертикал кувурда харакатланаётган, икки тезликли яхлит модда шаклида моделлаштирилган пахта хомашёсида намлик алмашинуви жараёнининг математик модели ишлаб чикилган.
4. Олинган ечимлар алгоритмининг тахдиллари асосида пахта хомашёсини жинлашдан олдин намлаш курилмаси ишлаб чикилган. Юқори даражада намлик сиғимига эга бўлган намлаш агентини ишлаб чикаришни таъминлайдиган буг генератори ишлаб чикилган.
5. УХС русумли намлагич Тошкент вилояти Чиноз ПТК-нинг технологик тизимга жорий этилган. Синов натижаларига кура куйидагилар аникланган:
- қурилма пахта хомашёси намлигини 0,5 % оширилишини таминлайди;
- пахта маҳсулотларининг табиий, физик-механик ҳоссаларини сақланиб колиши таъминланади.
6. Пахта толасини энг кўп чиқишини, толанинг солиштирма узилиш кучи, юқори ўртача узунлик, киска толалар фоизи ва узунлиги бўйича бир хиллиги каби табиий ва физик-механик хоссаларининг сақланиб қолишини таъминлайдиган пахта хомашёси намлиги массавий нисбатининг оптимал қийматлари 7,5-8,5 % оралигида таклиф этилган.
7. Конденсорнинг қовурғали барабанлари остидан чиқаётган тола холсти бўлакларга парчаланиб, иккита окимга ажраладиган ва уларни интенсив равишда намлайдиган ва кайта яна холст кўринишида шакллантирадиган пахта толасини пресслашдан олдин намлаш усули ишлаб чикилган.
8. Толали массани алоҳида парчаларга ажратиш жараёнининг назарий модели таклиф этилган. Тола зарраларининг титувчи барабанлардан кисувчи валикларга караб харакати ва сўнгра кайтадан холст кўринишида шаклланиши давомида уларда юз бераётган намлик алмашинуви механизми аникланган. Таклиф этилаётган пахта толасини намлаш учун курилманинг оптимал технологии ва конструктив параметрлари ишлаб чикилган.
9. Ўтказилган тахдилий, назарий ва экспериментал тадкиқотлар натижалари бўйича пахта хомашёсини пресслашдан олдин намлаш қурилмасининг бир неча варианти ишлаб чикилган. Курилманинг оптимал варианти таклиф этилган.
10. УВР русумли пахта толасини намлагичи Тошкет вилоятининг Бўка пахта тозалаш корхонасини технологии тизимининг таркибига жорий этилган. Синовлар натижасида куйидагилар аникланган:
- курилма пахта толасининг намлигини 1,0-1,5 % оширишни таъминлайди;
- намлаш давомида тола тойининг бутун ҳажми бўйлаб юқори даражада бир текис 0,2-0,25 % намланиши таъминланади;
- қўлланилаётган технология толанинг сифат кўрсаткичларининг сақлаб қолиниши таъминлайди.
11. Пресслашдан олдин пахта толасининг чегаравий меъёр намлиги 8,5 % микдорида таклиф этилган.
12. Толали материални фаоллаштирилган ва тузли эритмалар қўлланган ҳолда намлаш усуллари таклиф этилган.
13. Пахта хомашёси ва пахта толасини намлашнинг комплекс технологиясини пахта тозалаш саноатига жорий этиш натижасида бир пахта тозалаш корхонасига тўғри келадиган йиллик иқтисодий самарадорлик 349,9 млн.сўмни, ёки 1 тонна пахта толаси ишлаб чикиш учун 43740,67 сўмни ташкил этган (2016 йил нархларида).

1-24 49 0

Пахта мойи мисцелласининг охирги дистилляциялаш жараёнини такомиллаштириш

Анвар Ҳамдамов

Тадқиқот объектлари: пахта мойи мисцелласи ва эркин ёғ кислоталари, пахта мойи мисцелласини дистиляциялашда эркин ёғ кислоталарини ажратиш жараёни ва аппарати.
Ишнинг мақсади: ёғ-мой саноатида пахта мойи мисцелласини дистилляциялашнинг охирги босқичида эркин ёғ кислоталарини ажратиш жараёнини илмий асосда такомиллаштириш, ушбу жараённи амалга ошириш учун янги аппарат конструкциясини таклиф этиш.
Тадқиқот методлари: охирги дистилляциялаш жараёнининг тизимли тахдил қилиш, математик моделлаштириш ва модел асосида жараённи компьютерда тадкиқ этиш, тажриба ўтказиш йўли билан модел учун технологик параметрларнинг амалга оширилиш чегараларини аниклаш хамда мисцелла ва унинг таркибий компонентларининг физик-кимёвий параметрларини ўлчаш усулларидан фойдаланиш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилнги: роторли-дискли аппаратда пахта мойи мисцелласининг охирги дистилляциялаш ва унинг таркибидан эркин ёг кислоталарини ажратиш жараёнларининг математик модели; ўзаро таъсир этаётган суюқлик ва газ таркибидаги учувчан моддаларнинг фазалараро мувозанат холатларини ифодалашда янги услублардан фойдаланилганлиги; икки типдаги тарелкалардан (йўналтирувчи ва марказдан кочма типдаги сочувчи) фойдаланиш асосида аппаратдаги технологик окимларнинг рационал гидродинамик структурасини ташкил этилганлиги; жараённи роторли-дискли аппаратда амалга ошириш ҳисобига модда алмашиниш коэффициентининг юкори бўлишига эришилганлиги; аниқланган оптимал шароитлар; енгил учувчан компонентларни ажратувчи аппаратнинг оптимал конструкцияси - роторли-дискли сочувчи дистилляторнинг яримсаноат намунаси.
Амалий ахамияти: ёғ-мой саноатидаги катта ўлчамли, тайёрлаш учун куп металл сарфланадиган ва нархи киммат аппаратлар ўрнига солиштирма иш унумдорлиги юқори ва жараённи интенсив кечишини таъминлайдиган янги типдаги ихчам ва арзон аппаратлар конструкцияларини хамда ушбу жараён ва унга турдош бўлган жараёнларнинг инженерлик хисобларини бажариш услубини яратишдан иборат.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: илмий ишнинг натижалари “Тошкент ёг-мой комбината” ОАЖ қўшма корхонасида саноат миқёсидаги синовдан ўтказилган. Таклиф этилган роторли-дискли аппаратнинг ярим саноат намунасини ишлаб чиқаришга жорий этишдан кутиладиган йиллик иктисодий самара битта корхона миқёсида 112,7 млн. сўмни ташкил этади.
Қўлланиш соҳаси: ёғ-мой саноати.

30-35 27 0

Панели мониторинга финансового состояния предприятий россии как бизнес-комплексов – новый инструмент многоуровневого управления

E Gureeva, K Gureev
Традиционные инструменты экономического анализа, в том числе и финансового, в условиях цифровой экономики получают значительный рычаг в своем развитии. Экспериментальные панели финансового мониторинга предприятий России как бизнес-комплексов, разрабатываемых с использованием BI-систем, как первый практический опыт выявил ряд проблем научного и практического характера. Панели мониторинга финансового состояния классифицированы по различным признакам. Определены потенциальные потребители и возможности использования ими нового цифрового инструмента. Выявлены проблемы, требующие методической проработки. Обоснованы затраты и необходимость экономической и финансовой поддержки нового направления в области развития цифровых инструментов.
344-346 51 0

Очиқ каналларда гидротехник иншоотларни сунъий нейрон тармоқлари орқали бошқаришнинг интеллектуал тизими

Адилбай Қудайбергенов
Ушбу мақолада очик каналлардаги гидротехник иншоотларни реал вакт режимида кўп қатламли персептрон (MLP) ва сунъий нейрон тармоклари (ANN) ёрдамида бошқариш усули такдим этилган. Анъанавий гидравлик модслларга нисбатан самарали бўлган мазкур ANN модели сув сатҳи, окими ва талаб асосида затвор холатини башорат қилишга мўлжалланган.
97-99 49 0

ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ БАЗЫ ЗНАНИЙ ДЛЯ АВТОМАТИЗИРОВАННЫХ ОБУЧАЮЩИХ СИСТЕМ С ЭЛЕМЕНТАМИ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА

Мадина Байбекова , Оразбай A
В настоящее время во всех сферах образования ведется поиск путей повышения эффективности и качества обучения. Внедрение в учебный процесс технических средств и компьютеризация является характерными чертами современного высшего образования