Barcha maqolalar

148-149 66 0

Основы работы в програ ммных продуктах информационной безопасности и мультибиомет-рические решения для безопасности систем

Saydillo Jamoldinov
В этой статье приведены исследования для обеспечения информационной безопасности разных систем, мультибиометрические решения безопасности. А также обоснованы технологические свойства и элементы безопасности, состав и структура интерфейса на основе веб-сервисов.
155-158 82 0

Оптимизация и улучшение производительности алгоритма шифрования Blowfish

Dustmurod Jo‘murodov
Статья представляет всестороннее исследование методов оптимизации и повышения производительности алгоритма шифрования Blowfish. Применение стратегий оптимизации, таких как оптимизация S-box, алгоритмическая оптимизация и оптимизация таблицы ключей, демонстрируется в контексте повышения безопасности и эффективности S-box, что улучшает общую безопасность алгоритма. Эмпирические оценки и анализ безопасности подтверждают эффективность этих методов в повышении эффективности и надежности Blowfish для современных криптографических приложений.
1-28 55 0

Олтинни сорбцион танлаб эритиш чиқитларидан металлполимер композиция олишнинг самарали технологиясини ишлаб чиқиш

Сулейман Худояров

Тадқиқот объектлари: олтин сақловчи рудалардан олтинни сорбцион танлаб эритишда хосил бўладиган металлполимер композиция. Қатронни регенерацияга тайёрлаш бўғинида ажратиб олинган чиқиндилар (ёғоч тилими ва қумлар).
Ишнинг мақсади: олтин ишлаб чиқариш саноати шароитида қўшимча флотация усули билан сорбцион танлаб эритиш чиқиндиларидан металлполимер композиция олишнинг самарали технологиясиии ишлаб чиқиш.
Тадқиқот методлари: ишда флотацион жараёнлар ва регенерацияга тайёрлаш бўғинида ажратиб олинган чиқиндиларни тадқиқот қилишда физико-механик, кимёвий ва физика-кимёвий усуллар қўлланилди. Сорбцион танлаб эритиш жараёнининг барча қайта ишлаш бўлимларида металлполимер композициянинг технологик йўқолишларини хисоблаш учун компьютер программа қўлланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Олиб борилган тадқиқотлар натижасида, олтинни сорбцион танлаб эритишда ферро- ва феррицианидлар хосил бўлиш кимёвий реакциялари ўрганилган. Ҳосил бўлган ферро- ва феррицианидларнинг анионалмашучи катроннинг сигими ва флотацион ҳусусиятларига салбий таъсир этиши аниқланди. Металларни ферро- ва феррицианид эритмаларидаги кучланиш қатори аниқланди ва олтинни сорбцион танлаб эришнинг Пурбэ диаграммаси тузилди. Қатронни регенерацияга тайёрлаш бўғинида ажратиб олинган ёгоч тилими ва қумлардан металлполимер композициясининг функционал синфини ажратиб олиш учун флотация усули қўлланилди. Олтинни сорбцион танлаб эритиш чиқитларидан металлполимер композиция олишнинг самарали технологияси ишлаб чикилди.
Амалий ахам пяти: ишлаб чикилган металлполимер композиция олиш технологияси, ишлаб чиқариш чиқитлари билан анионалмашувчи катрон йўқолишини камайишига имкон беради. Бунинг натижасида ишлаб чикариладиган маҳсулотнинг тан нархи камаяди ва олтин сақловчи рудаларни сорбцион танлаб эритиш жараёнининг самараси ошади.
Татбиқ қилиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: Технологиями Тошкент давлат техника университетининг «Фойдали қазилмаларни бойитиш» тажрибахонаси базасида, йириклаштирилган лаборатория шароитида синовдан ўтқазганда металлполимер композицияни ёғоч тилимидан ажратиб олиш даражаси 94,3%, кумлардан эса 96,22% ни ташкил этди. Анионалмашув қатроннинг йўқолиши 6,5 дан 1,29% гача камайди. Бир суткада 600 т рудани қайта ишлайдиган олтин ажратиб олиш заводи шароитида металлполимер композиция олиш технологиясини татбик этишда, кутилаётган йиллик иқитисодий самарадорлик 80,0 млн. сўмдан ортиқ маблағни ташкил этади.
Қўллаиилиш сохаси: Кон-металлургия саноати.

1-19 65 0

Обоснование конструктивной схемы и основных параметров плуга для гладкой вспашки к трактором класса 1,4

Хамрокул Равшанов

Аннотация
Работа посвящена выбору конструктивной схемы и обоснованию параметров плуга для гладкой вспашки и тракторам класса 1,4.
В работе описаны технологии и технические средства для основной обработки почвы, дан аналитический обзор ранее выполненных опытноконструкторских и научно-исследовательских работ по созданию плугов для гладкой вспашки почв. Приведены результаты изучения физикомеханических свойств почвы, теоретических и экспериментальных исследований по обоснованию конструктивной схемы и основных параметров плуга для гладкой вспашки к тракторам класса 1,4 а также результаты хозяйственных испытаний разработанного плуга и расчёт экономической эффективности его применения.
Результаты исследований показывают, что качественные показатели работы экспериментального плуга удовлетворяют агротехническим требованиям и он по сравнению с базовым имеет на 8,9 % большую производительность, а внедрение результатов исследований обеспечивают получение годового экономического эффекта в размере 575575,5 сум, на один агрегат.
Цель исследований. Теоретической и экспериментальное обоснование рациональной конструктивной схемы и параметров плуга для гладкой вспашки с трактором класса 1,4.
Научная новизна. Изучены некоторые физико-механические свойства почвы после уборки зерновых, перед обработкой под промежуточные культуры: разработаны механико-математические модели угловых колебаний плуга: обоснованы рациональная конструктивная схема и параметры плуга для гладкой вспашки к тракторам класса 1,4: определены агротехнические и эксплуатационно-технологические показатели работы плуга.
Общие выводы и предложения
1. Анализ работ по разработке машин к тракторам различных классов показывает, что исследований по совершенствованию плугов, осуществляющих гладкую вспашку, особенно по перспективной технологии с оборотом пластов на 180° в пределах собственной борозды, и обоснованию их параметров к тракторам класса 1,4 не проводилось.
2. На основе изучения физико-механических свойств почв в течении 10 дней после уборки зерновых культур установлено, что:
- влажность почвы в течении 10 дней уменьшается на 11,4... 16,2%, на 60...70% почва теряет влагу в первые три дня;
- при уменьшении влажности твердость почвы в течении 10 дней увеличилась на 12,1... 19,8%.
3. Анализ проведенных теоретических и экспериментальных исследований показал, что для обеспечения требуемого качества вспашки и прямолинейного движения агрегата с трактором класса 1,4 плуг, осуществляющий гладкую вспашку с оборотом почвенных пластов на 180° без поперечного их смещения, должен иметь два встречно-ступенчато расположенных лево и право оборачивающих плужных корпусов и следующие рациональные значения параметров: ширина захвата- 0,9... 1,05м: продольное расстояние между корпусами-0,80...0,85м: поперечное расстояние от полевого обреза правооборачивающего корпуса до опорного колеса- 0,80...0,85м. 
4. Для обеспечения требуемой равномерности хода плуга по глубине обработке и минимального тягового сопротивления теоретическими и экспериментальными исследованиями установлены следующие рациональные параметры навесного устройства плуга: высота стойки и ширина основания присоединительного треугольника навески соответственно 0,55...0,56м и 0,70...0,75м расстояние между нижними пальцами навесного устройства и опорной поверхностью плуга 0,45...0,50м.
5. Экспериментальный плуг с рациональными параметрами по сравнению с существующим плугом ПЛН-3-35 обеспечивает лучшее качество вспашки, имеет на 2...4% меньше удельное тяговое сопротивление и на 8,89% большую производительность.
6. Применение плуга с обоснованными параметрами в агрегата с тракторами класса 1,4 при осуществлении гладкой вспашки без развальных борозд и свальных гребней позволяет сократить прямые эксплуатационные затраты на 30...32%, расхода ГСМ на 28...30%, приведенные затраты на 40...43%, что дает годовой экономический эффект в размере 575575,5сум на один агрегат.

163-171 21 0

Обзор наиболее успешных практик цифровой трансформации регионов Российской Федерации

K Viter, L Mixeykina
Основная цель исследования заключается в анализе базы данных успешных практик цифровой трансформации регионов для последующего определения наиболее активных из них по таким направлениям цифровизации, как образование, здравоохранение и государственное управление. Проведенный анализ основывается на предварительном сборе и последующем исследовании региональных проектов в области цифровизации регионов, внедрения цифровых платформ и систем, центров цифровой трансформации и других успешных практик.
1-89 71 0

Ноаниқлик шароитида динамик объектларни бошқариш жараёнларини интеллектуаллаштириш моделлари ва алгоритмларини яратиш

Исамидин Сидиков

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида автоматлаштириш соҳасида технологик жараёнларнинг интеллектуал технологиялари ютукларига асосланган юкори самарадорликка эга бошкариш тизимларини яратиш жараёни етакчи ўринни эгаллайди. Жадал ривожланаётган замонавий ахборот жамиятида жуда катта маълумотлар окимини тахлил килиш ва кайта ишлашга асосланган реал динамик тизимларни бошкариш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида, яъни АҚШ, Германия, Япония, Жанубий Корея ва бошқа давлатларда маълум ютукларга эришилган бўлиб, уларда саноат ва носаноат сохаларида ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш ва махсулотларнинг ракобатбардошлигини таъминлаш учун технологик жараёнларни бошкариш усулларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. Ҳозирги вактда уларда технологик объектларнинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда қўлланилаётган интеллектуал бошкариш тизимлари умумий ишлаб чикариш корхоналарининг 40-45% ни ташкил этади1. Бунинг натижасида махсулот ва энергия сарфининг тежамкорлиги 35% гача камайишига эришилган".
Узбекистан Республикасида технологик жараёнларни ва ишлаб чиқаришнинг юкори самарадорликка эга бўлган бошкариш тизимларини яратишга оид тадбирларни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада, жумладан, ишлаб чикаришнинг турли соҳаларидаги алоҳида технологик объектларни юкори самарали бошкариш тизимларини яратиш, бошкариш жараёнларини интеллектуаллаш, интеллектуал бошкариш тизимларининг тадқиқ этиш усулларини такомиллаштириш ва жараёнларни бошкаришнинг интеллектуаллаш воситаларини яратишга багишланган катар илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда турли технологик объектларни бошкариш жараёнини интеллектуаллаштиришда бошкариш тизимининг нейро-катъиймас моделлари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш, билимлар базасини шакллантириш ва улар асосида бошкариш тизимини такомиллаштириш муҳим ахамият касб этмоқда. Бу борада максадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади: динамик объектларнинг хусусиятларини хисобга олиш имконини берувчи нейрон тўрларни ва катъиймас мантик асосида жараённинг гибрид моделларини куриш; бошкариш назариясининг замонавий усуллари хамда интеллектуаллаш тамойилларини биргаликда қўллаш асосида бошкаришни интеллектуал-лаштириш; бошкариш жараёнларини интеллектуаллаштиришнинг техник ва дастурий воситаларини ишлаб чиқиш; мураккаб ва ўз навбатида юкори самарали мослашувчан ва робастли бошкарув алгоритмларини яратиш; моделлар ва бошкариш алгоритмлари асосида билимлар базасини яратиш; динамик объектларни ноаниклик шароитида автоматлаштирилган мониторинги ва бошқаришни интеллектуаллаштиришнинг дастурий-инструментал воситасини ишлаб чикиш.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 27 июндаги ПҚ-1989-сон «Узбекистан Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари ҳақида»ги Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ноаникдик шароитида динамик объектларни бошкариш жараёнларини интеллектуаллаштириш моделлари ва алгоритмларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ечиладиган масалаларнинг асосий синфлари аникланган ва ноаниклик шароитида фаолият кўрсатаётган динамик объектларнинг бошкариш жараёнларини интеллектуаллашнинг тамойиллари ишлаб чикилган;
замонавий бошкариш назарияси ва интеллектуал технология усулларининг интеграцияси асосида ишлаб чикариш вазиятлари ноаниклик шароитида фаолият кўрсатувчи динамик объектларни бошкариш жараёнини интелектуаллашган тизимини яратишнинг янгича сифат кўринишидаги ёндашуви ишлаб чикилган;
динамик объетларнинг бошкариш тизимларини мослашувчан хоссага эга бўлган ва бошқарилувчи жараёнларнинг динамик хусусиятларини ҳисобга олувчи мавжуд турли моделлардан фарқ қилувчи интеллектуаллашган гибрид моделлар мажмуаси ишлаб чикилган;
динамик объектларнинг моделлаштириш алгоритмларини тадқиқ килишнинг бошкариш карорини кабул килиш ва энг яхши моделини танлаш масалаларининг ечимини таъминловчи моделлаштириш самарали алгоритмлари яратилган;
структураси, параметрлари ва вазиятлари ноаниклик шароитидаги ўзида анъанавий автоматик бошкариш назарияси усуллари ва интеллектуал бошкариш тамойилини жамлаган динамик объектларни бошкариш масаласини интеллектуаллашган ечувчиси яратилган;
динамик объектларни адаптив нейро-катъиймас ва башоратлаш моделлари асосида объектнинг ўлчанмайдиган координаталарини аниқлаш, бошкариш тизимининг параметрларини коррекциялаш ва синтезлаш алгоритмлари ишлаб чикилган;
ноаниклик шароитида саноат объектларини бошкариш масалаларини самарали ечишда идентификациялаш ва генетик алгоритмлар комбинацияси шаклидаги интерактив адаптациялаш усулига асосланган динамик объектларнинг бошкариш тизимини мослашувчан нейро-қатъиймас синтезлаш алгоритмлари яратилган.
ХУЛОСА
«Ноаниклик шароитида динамик объектларни бошкариш жараёнларини интеллектуаллаштириш моделлари ва алгоритмларини яратиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Динамик объектларни интеллектуал бошкариш масалаларини ечишнинг усуллари ва алгоритмларини тизимлаштириш ва тахлил килиш асосида автоматик бошкариш назарияси ва интеллектуал технология тамойиллари базасида динамик объектларни интеллектуал бошкариш тизимларини яратишнинг назарий асослари ривожлантирилган.
2. Ноаниклик шароитида фаолият кўрсатадиган динамик объектларни интеллектуал бошкариш тизимларини яратишда классик бошкариш назарияси ва интеллектуал бошкариш усулларини интеграллашга асосланган янги сифат кўрсаткичли ёндашув таклиф этилган.
3. Технологик объектлар бошқарилувчи жараёнларининг динамик хоссаларини ҳисобга олиш имконини берувчи ва мослашувчанлик хоссаларига эга интеллектуаллашган гибрид моделлар мажмуаси ишлаб чикилган.
4. Нейрон тўрлар, ноаниқ мантиқ, генетик алгоритмлар ва классик бошкариш назарияси усуллари асосида мураккаб шаклланувчи бошкариш жараёнларини моделларини шакллантириш ва динамик объектларни бошкариш жараёнини интеллектуаллашнинг математик асоси бўлган технологик жараёнларнинг гибрид моделларини яратиш услубияти ишлаб чикилган.
5. Иерархии таҳлил усуллари, баҳолаш процедуралари ва қатъиймас мантиқ усуллари базасида бошкариш тизими фаолиятининг моделини танлаш асосида динамик объектларни тадқиқ килишнинг самарали ечимини таъминловчи моделлаш алгоритмларини яратишнинг алгоритмик асослари ишлаб чикилган.
6. Структураси, параметрлари ва вазиятлари ноаниклик шароитида интеллектуал бошкариш тамойиллари ва анъанавий автоматик бошкариш назарияси усулларини ўз ичига олган динамик объектларнинг бошкариш масаласини интеллектуал ечувчиси ишлаб чикилган.
7. Динамик объектларни идентификациялаш ва генетик алгоритмлар комбинациялари шаклидаги интерактив адаптация усулига асосланган адаптив нейро-қатъиймас комбинациялашган бошкариш тизимини синтезлаш ҳамда адаптив башоратлаш, тизимнинг ўлчанмайдиган координаталарини аниқлаш ва бошкариш тизимининг параметрларини коррекциялаш алгоритмлари ишлаб чикилган.
8. Тадкиқ этилаётган интеллектуал бошкариш тизимини иерархик ифодаланишига асосланган интеллектуал бошкариш тизимини тадкиқ килиш ва иерархик кўп сатхли моделлаштириш тамойили ишлаб чикилган.
9. Динамик объектнинг модели ва ташки таъсирлар хакидаги маълумотлар тўлиқ бўлмаганда, бошкариш тизимининг сифат кўрсаткичларига нейрон тўрлари параметрларининг таъсирини бахолаш, бошкариш тизимнинг структураси ва унинг элементларини ўзаро боғлиқлик моделини аниқлаш процедураларини ўз ичига олган адаптив нейро-қатъиймас бошкариш тизимининг синтезлаш алгоритмлари яратилган.
10. Энергетик объектлар ва нефть-кимё мажмуаларининг технологик агрегатларини оптимал ишлаш режимларини танлаш хисобига энергия сарфини камайтириш ва унинг натижасида ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш хамда турли авария вазиятларини олдини олиш имконини берувчи объектларнинг технологик параметрларини автоматлаштирилган мониторинги ва бошкариш тизими ишлаб чикилган.

1-56 57 0

Нефть ва газ қудуқларини бурғилаш жараёнидаги асоратларни бартараф этиш учун самарали ювувчи суюқликларни ишлаб чиқиш

Шерали Умедов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунёда нефть ва газ қазиб олиш бўйича бурғилашнинг техникавий-иқтисодий кўрсаткичларини оширишнинг муҳим шароитлари, жумладан ювувчи суюкликларини мукамаллаштиришнинг муҳим шароитлари кабул қилинган. Замонавий шароитда ювувчи суюклиги сифатини бошкариш ҳолати, бургилашнинг гидравлик дастури ҳамда кон-геологик шароитлар инобатга олиниб, бу эритмаларининг талаб даражасидаги структуравий -реологик ва фильтрацион хоссалари, маълум даражадаги ингибиторлаш, ис -сиклик ва тузга чидамлилиги ва осматик фаоллигига мое келиши таъминлаш долзарб ахамиятга эга.
Дунёда нефть ва газ кудукларини бургилаш жараёнида янги самарали ювувчи суюқликларни тайёрлашга алоҳида эътибор берилмокда. Айникса, нефть ва газ казиб олишда ювувчи суюқликларнинг кенг кўлланилиши уларни сифати ва самарадорлигига бўлган талабни юкори бўлишини таъминлайди. Бу ўринда ювувчи суюкликларнинг таркиби эритмадан сув ажралишини пасайтириши, бургилаш жараёнида тог жинсларига нисбатан нейтраллиги, суюқликлар таъсирига чидамлилиги, таркибидаги элементларнинг сеткали структураси, гилли фаза билан ўзаро таъсирида армирланган фракция ҳосил килиши, нефть ва газ кудукларини бургилашда хавфсизликни таъминлаши, хароратга тургунлиги ва олтингугуртли агрессияга чидамлилиги билан тавсифланиши лозим. Шунга кўра, бургилашнинг геологик-техникавий шароитларига мое равишда махсуслаштирилган ювувчи суюкликларни танлаш, кудукларни куриш жараёнининг сифатини назорат килиш, ҳамда нефть ва газ кудукларини бургилашда авария ва асоратларни бартараф этиш долзарб илмий-амалий ахамият касб этади.
Республикамиз мустақилликга эришгандан сўнг нефть ва газ саноатини ривожлантириш ва бунда янги техника ва технологияларни кўллашга катта эътибор каратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида, муайян натижаларга, жумладан, нефть ва газ конларини ўзлаштириш, маҳсулдорлик хажмини ошириш ва замонавий технологияларини қўллаш туфайли янги нефть ва газ конларини очишга эришилди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Харакатлар стратегиясида1 «ишлаб чикаришни модернизация килиш, саноатни юкори технологияли кайта ишлаш тармоқларини жадал ривожлантиришга қаратилган сифат жихатдан янги босқичга ўтказиш» вазифалари асосида, жумладан, нефть ва газ қудуқларини бургилашдаги асоратларни бартараф килиш, махаллий хом ашёлар асосида самарали бўлган ювувчи суюкликлар ишлаб чикиш, мураккаб геологик-технологик шароитларда нефть ва газ кудукларини асоратсиз бургилашни таъминлайдиган технологияларни яратиш борасидаги илмий-тадқиқот ишларини йўлга қўйиш муҳим аҳамиятга эга.
Узбекистан Республикаси Президентининг 30 июн 2017 йил № ПҚ-3107 “Нефть ва газ саноатини бошқариш тизимини мукаммаллаштириш туғрисида”, 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлар тўғрисида»ги карори, 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги карори ва Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қудуқларни бурғилашдаги асоратларга қарши курашишда толали полимер асосида самарали ювувчи суюқликларни яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
нефть ва газ кудукларини бурғилашдаги асоратларни бартарафлаш учун иктисодий тежамкорлиги ва маҳалий хомашёдан олиш имконияти мавжудлиги билан фаркланадиган ювувчи суюқликларнинг самарали таркиби ва тайёрлаш технологияси ишлаб чиқилган;
ювувчи эритмаларнинг реологик параметрларига боғлиқ ҳолда бурғиланган тоғ жинси зарачаларининг чўкиш тезлиги тенгламасини тузиш ва қудукда бурғиланган заррачаларининг чўкиш зонаси ва траекторияси аниқланган;
мураккаб геологик-технологик шароитда нефть ва газ кудукларини асоратсиз бурғилашни таъминлайдиган, агрессив муҳитни ҳосил қилишга асосланган, маълум таркиб ва структурали композицион полимер реагентларни кўллаб, турғунлашган ювувчи эритмаларни яратишнинг илмий ва физик-кимёвий асослари аниқланган;
бургилаш кувурларида ва ҳалқасимон бўшликда юкори эластик кўринишда ҳаракатланаётган оқимларнинг критик тезлигида техник-эксплуатацион сифати яхшиланган енгиллашган полимер реагента асосида ювувчи суюқликларни ҳосил қилувчи структуралари исботланган;
Устюрт ва Бухоро нефт-газ вилоятларидаги конларнинг мураккаб геологик шароитларида қудуқларни муваффақиятли бурғилашни амалга оширадиган, янги полимер реагентлар асосида тайёрланадиган ювувчи суюқликларнинг меъёрий-техник асоси такомиллаштирилган.
Хулосалар
Диссертация ишини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалар кўйидагилардан иборат:
1. Мураккаб геологик-техник шароитларда нефть ва газ кудукларини асоратларсиз бургилашни таъминлайдиган махсус таркиб ва тузилмага эга бўлган композицион полимер реагентини қўллаган холда тургунлаштирилган ювувчи суюқликларни яратиш илмий асослаб берилган;
2. Нефть ва газ кудукларини бургилашда асоратлар билан курашиш учун маҳаллий хомашё асосидаги иқтисодий тежамли ювувчи суюқликларнинг самарали таркиби ва уни яратиш технологияси таклиф этилди;
3. Гилли фаза билан армирланган структура ҳосил килувчи, толали табиий материаллар билан биргаликда харакати, хамда полимер реагента зарачалари атрофида майда купиклар сифатида намоён бўладиган ювувчи суюқликларнинг технологик параметрларни ва хоссаларини ўрганишга янгича ёндошиш тавсия этилган;
4. Ювувчи суюкликларнинг реологик кўрсаткичларига боглик равишда қазиб чикарилган тог жинси заррачаларининг чўкиш тезлигини аниклаш учун тенглама таклиф этилди ва кудукда бургиланган тог жинси заррачининг чўкиш зонаси ва траекторияси аникланди;
5. Техник ишлатиш тавсифлари яхшиланган ювувчи суюкликларнинг окимини шакллантиришда асосий ўринни нафакат таркиб, балки полимер реагентининг тузилмаси эканлиги хам аникланди.
6. Янги енгиллашган полимер реагента асосида ювувчи суюқликларни олишини маъёрий-техник асослари ишлаб чиқилди.
7. “Енгиллаштирилган полимер реагенти”ни ишлаб чиқариш учун Ts 20154403-001:2017 давлат стандарта тузилди.
8. ОПР асосидаги ювувчи суюкликларнинг таркиблари Жанубий Кемачи конининг 89,110 сонли қудуқларда,ҳамда Устюрт ва Бухоро-Хива нефтгазли областларининг мураккаб геологик шароитларидаги бошқа кудуқларда муваффакиятли жорий этилди.
9. Бир кудукдан 276 млн.сўм микдорда иктисодий самарадорликка эришилди ва бургилаш ишларининг самарадорлигини ва хавфсизлигини ошишига эришилди.

31-35 59 0

НАТИЖАГА ЙЎНАЛТИРИЛГАН БЮДЖЕТЛАШТИРИШ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШДА РАҚАМЛАШТИРИШДАН ФОЙДАЛАНИШ

Примова Нигора Икром қизи
Ушбу мақолада натижага йўналтирилган бюджетлаштириш концепциясининг самарадорлик ва натижадорлигининг миқдорий ҳамда сифат кўрсаткичларини аниқлаш бўйича ўрганишлар олиб борилган. Бу борадаги хорижлик иқтисодчиларнинг илмий қарашлари таҳлил қилинган. Шунингдек, натижага йўналтирилган бюджетлаштиришни амалга оширишни таҳлил қилиш учун асос бўладиган омиллар аниқланган.
1-80 131 0

Насос станцияларининг ҳолатларини ростлаш алгоритмлари ва усуллари

Жанна Титова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида энергетика, ерларнинг мелиорацияси, углеводород маҳсулотларини етказиш ҳамда уй-жой коммунал хўжалигида насос станцияларининг аҳамияти ошиб бормокда. Иқтисодиётнинг ушбу соҳасида насос станциялар ишини ишончлилиги, узлуксизлиги, юқори энергия самарадорлиги ва мослашувчанлиги ҳамда бсқарор ҳолатларида ишчанлик қоюилиятлилигини таъминлаш долзарб масала хисобланади. Ривожланган хорижий мамалакатларда барча парамстрларга эришиш учун замонавий насос жиҳозларини доимий равишда янгилаш ва такомиллаштиришнинг маълум ютукларига эришилган. «Бу борада кувур тизимларининг эксплуатация муддатини 1,5-2 баробарга узайтирадиган насос станцияларининг юқори технологик ихтисослашган асосий ва ёрдамчи энергетик жиҳозларини қўллаш талаб қилинмокда».
Узбекистан Рсспубликасида насос станциялари иш холатларини ростловчи энергия тежамкор усул ва қурилмаларини яратишга оид тадбирларни самарали ташкил қилиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада насос станцияларининг энергетик жихозлари ва қувурларига электромеханик ва гидромсханик утиш жараён-ларига таъсирини пасайтиришнинг самарали усул, услуб ва курилмаларини ишлаб чикишда маълум натижаларга эришилган. Ростланадиган элсктр юритмаси асосида насос курилмаларини бошкариш структура схемаси ва алгоритмлари, «асинхрон двигатсль-насос» частотали ростланадиган тизимлари, турбомсханизмлардаги асинхрон двигателнинг мураккаб бошкарув структуралари ишлаб чикилган.
Жаҳонда бсқарор ҳолатларда насос станциялари узлуксизлиги ва ишончлилигини таъминлаш, бсхосдан утиш жараенларига тушувчи насос станцияларининг энергетик жихозлари ва кувурларини химоя килишнинг янги техника ва тсхнологияларини яратиш алоҳида ахамият касб этмокда. Бу соҳада насос станциялари ишининг барқарор ва бсқарор иш холатларини ростлашнинг усулларини ишлаб чиқиш, гидравлик зарблардан асосий энергетик жихозлар ва кувурларни ҳимоялаш курилмаларини яратиш, дренаж ва окова сувларни чиқариб ташлаш учун ёрдамчи энергетик жихозлар учун техник счимларни топиш ва ишончлилигини такомиллаштириш каби йўналишларда максадли илмий-тадкикотларни амалга ошириш устувор вазифа хисобланади. Юкорида кслтирилган илмий-тадкикотлар йуналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзуси долзарб-лигини изохдайди.
Узбекистан Рсспубликасининг «Энергия билан оқилона фойдаланиш туғрисида»ги Қонун (1997 йил), Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий сохада энергия сарфи хажмини кискартириш, энергияни тежайдиган тсхнологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори, Вазирлар Махкамасининг 1999 йил 16 ноябрдаги 499-сон ««Гидротехника иншоотларининг хавфеизлиги тугрисида»ги Узбекистан Рсспубликаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари тугрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тсгишли барча мсъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади насос ва гидроэлектрик станцияларнинг асосий ва ёрдамчи энергетик жиҳоз ва қувурларидаги бсҳосдан ўтиш жараёнлари ҳамда бсқарор ҳолатларига салбий таъсири ва оқибатларини пасайтирувчи алгоритм, усул, услуб ва курилмаларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
насос станцияларининг энергетик жиҳозларидан фойдаланиш муддати-ни ҳисобга олган ҳолда электромеханик ва гидромеханик ўтиш жараёнлари-ни боскичма-босқич ечиш алгоритми ишлаб чикилган;
насос станцияларининг бсқарор ҳолатларидаги энергия тизимлари-нинг ўтиш жараёнларини тадқиқ қилиш имкониятини бсрувчи «кувур-насос-электрдвигатсль-электр тармок» тизими элементларини хисоблашнинг умум-лаштирилган математик модели ва дастурий мажмуалари ишлаб чиқилган;
насос станцияларининг энергетик жиҳозлари ва кувурларини гидравлик зарбдан ҳимоялаш учун кайта ишга тушириш курилмасини қўллашнинг янги усулари ишлаб чикилган;
насос станцияларининг энергетик жихозлари ишончлилигини ошириш учун насоснинг дискли занжирини пропорционал бошқариш курилмаси ишлаб чикилган;
ростлаш тизимли оқимли насос ёрдамида турли хил баландликдаги дренаж ва окова сувларни бир вақтда чиқариш услуби ишлаб чикилган;
бинодан фильтрацияли, дренаж ва ёмгир сувлари хамда насос станцияси ҳудудига туташган киемдаги сувларни оқимли насос ёрдамида бир вақтда олиб ташлашнинг ростлаш тизими яратилган;
ХУЛОСА
«Насос станцияларининг холатларини ростлаш алгоритмлари ва усуллари» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари қуйидагилардан иборат:
1. Насос станцияларидаги аварияларнинг асосий сабабларидан бири гидравлик зарб билан мураккаблашган электромеханик ёки гидромеханик ўтиш жарасн ларид ир. Босимнинг кескин тсбранишлари тармоқнинг бузилишига, қувур арматурасининг бузилишига, насоснинг тўхташига ва хаттоки насос станцияларининг ишдан чиқишига олиб кслиши мумкин. Бу борада асосий энергетик жихоз ва кувурларни гидравлик зарбдан ҳимоялашнинг услуб ва курилмаларини ишлаб чиқиш масаласи мухим бўлиб қолади.
2. Илк бор “кувур - насос - элсктр двигатель - элсктр тармок” тизими модели таклиф килинди. Кслтирилган тенгламалар тизими турли авариявий ва эксплуатацион ҳолатларда энергия тизимнинг ўтиш ҳолатини тадкик этиш имкониятини бсради, яъни шиналарда босимни ўзгариши синхрон двигателнинг авариявий ҳолатда ўчиши, насос ёки кувур билан боғлиқ аварияларни тахлил килишда қўлланилади. Синхрон двигатель кувватининг кутилмаган ҳолда 15% га пасайиши агрсгатнинг турғунлигини сақланиб қолади, бунда электр механик жараёнлар тез пасаяди, гидромсханик жараёнлар эса 140 секундга якин давом этади. 30% га пасайиши агрегат узок муддатли тебранишлар холатига тушади. 50% га пасайиш бўлганида двигателнинг баркарорлиги бузилади ва у синхронизмдан чикиб кетади.
3. Диамстри 4,2 мстргача бўлган кувурли насос станцияларда гидравлик зарбларни ҳисоб қила оладиган дастурий комплекс ишлаб чиқилди. Бу комплекс асосий ва ёрдамчи энергетик жихозларни конструкция ва сув ўтказувчи иншоот ва кувурларни парамстрларини танловига таъсир эта олади. Электрон ҳисоб машиналари учун дастурларни расмий рўйхатдан ўтказиш ҳақидаги гувоҳномалар олинди, № DGU 03124 ва № DGU 03644.
4. Босим кувурларда қайта ёкиш курилмасидан фойдаланиш гидравлик зарбда босимнинг ошиш катталигини пасайтириш имкониятини бсради. Қайта ёқиш курилмаси ишлатилганида босим кувурлардаги гидравлик зарб юмшоқроқ ўтади. Қувурларнинг бирида босим ошганида қўшни кувурларга сув ташланади, пасайганда эса кўшни кувурлардан сув оқиб ўтади. Бунда гидравлик зарб ўрта ҳисобда 40%га пасаяди, босимнинг пасайиш муддати эса 1,5 баробарга камаяди.
5. FAP 01119 фойдали модель Патент даражасида насос станцияларининг дискли затвори ёпилишининг пропорционал бошқаруви қурилмасини тавсия килади. Дискли затворини ёпилиш тезлигининг ўзгариши аста-секин ўтади ва кувурда суюқликнинг окиш тезлигига пропорционал тарзда бўлади. Дастурланаётган логик контроллернинг техник тавсифи шундай тарзда дастурланадики, босим сув кувурида суюқликни тўғридан-тўғри етказиб бсриш тезлиги кайта тезлигига алмашганида, яъни суюқлик тезлиги нулга тенг бўлганда, диск затвори тўлиқ ёпилади, бу эса асосий энергетик жиҳоз ва кувурларда гидравлик зарбнинг пайдо бўлишини тамоман тўлиқлигича истисно этади.
6. Бир пайтнинг ўзида фильтрация, дренаж ва оқова сувларини нафақат бино, балки насос станцияларини атрофидаги ҳудуддан чиқариб ташлаш заруриятининг илмий асосланган услубияти барча гидроэнергетик объектларни эксплуатация килиш хавфеизлиги ва ишончлилигининг замонавий талабларига жавоб бсриши мақсадида тавсия килинади.
7. Насос станцияси биноси ва атрофдаги ҳудудлардан тортиб олинадиган окимлар парамстрлари ҳисобининг алгоритми ишлаб чикилган. Ечимнинг натижаси тортиб олинадиган фильтрация, дренаж ва оқова сувларнинг окимини насос станцияси биноси ва атрофидаги ҳудудидан тартиб солувчи гидравлик калкитмалик тизимнинг тартиб солиш қонуни асосида бўлади. Олинган боғликлик ва тобеликнинг таҳлили шуни кўрсатдики, насос станцияси атрофидаги ҳудуддан тортиб чикиладиган сувнинг максимал катталиги 40-45 градуслик бурчакда тартибга солувчи қалқитма қурилманинг диск затворини ёпиш соҳасида эришилади.
8. ҒАР 00592 рақамли Патент бўйича фойдали модель даражасида насос ёки гидроэлектр станцияси биноси ва атрофидаги ҳудудидан фильтрация, дренаж ва жала сувларини бир пайтнинг ўзида олиб ташлаш учун тизим тавсия килади, бу тизим ҳам стационар ҳолатда, ҳам авариявий сув тошкинларида ишлашга мўлжалланган.
9. Ишнинг натижалари бир қатор насос ва гидроэлектр станция эксплуатацияси амалиётига жорий этилган. Бажарилган комплекс экспериментал тадкикотлар ишлаб чикилган услуб ва математик моделларнинг мувофиқлигини тасдиклади. Теоретик ва экспериментал ҳисобларнинг ўртасидаги фарқ 6%дан юкори бўлмади, бу амалга оширилган тадқиқотларнинг ишончлилигини тасдиқлайди. Диссертация иши натижаларини жорий этишдан тушадиган тасдиқланган иқтисодий самардорлик йилига 200 млн сўмдан ошади.

297-299 81 0

Намликни йўқотиш орқали ишлаб чиқариш учун сифатли брикетлар тайёрлашнинг долзарблиги

Н Вохидова, А Олимжанов

Мақолада кўмир таркибини ёниш даражасига боғлиқлиги тахлил қилинган.

1-80 79 0

Муқобил хом ашё ресурсларидан фойдаланиб мотор ёнилғиларини олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Сардорбек Сайдахмедов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Замонавий ривожланиш боскичида Узбекистонда мотор ёнилғилари истеъмолининг баркарор ўсиш суръати яқкол кузатилмокда, бу эса уларни ишлаб чиқаришда мукобил хом ашёлар ишлатилишини ва аньанавий нефт ресурсларидан самарали фойдаланишни талаб килмокда.
Шу билан бирга, бутун дунёда намоён бўлаётган нефт хом ашёлари захираларининг тобора камайиб боришга мойиллиги, отир нефтлар улушининг углеводород хом ашёсини кайта ишлаш ҳажмида кўпайиши, мотор ёнилғиларининг эксплуатацион ва экологик тавсифларига нисбаган талабчанлик ошиши автомобиль бензинлари ва дизель ёнилгилар ишлаб чиқарилишини кенгайтириш учун энергия ресурсларининг мукобил гурларини излаб топиш зарурагини кун тартибига қўймокда.
Қайд этиш лозимки, ҳозирги кунгача ўсимликлардан олинадиган маҳсулотларни, нефтни кайта ишлаш ва кимё тармокдарининг иккиламчи махсулогларини ёнилгига кўшимча сифатида ишлагиш йўли билан бензинлар ва дизель ёнилгилар олиш, мотор ёнилгилари компонентларини максимал даражада ажрагиб олиш максадида нефт дисперсион тизимларининг физика-кимёвий механикаси назарияси асосида огир нефтларни кайта ишлаш жараёнлари ўзига хос хусусиятларининг чукурлаштирилган тадқиқотлари ўтказилмаган, республикамиз конларининг ёнувчи сланецлари смолаларини ажрагиб олиш ва мукобил ёнилги манбалари сифатида фойдаланиш йўллари бўйича тажриба егарли эмас.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Замонавий ривожланиш боскичида Узбекистонда мотор ёнилғилари истеъмолининг баркарор ўсиш суръати яқкол кузатилмокда, бу эса уларни ишлаб чиқаришда мукобил хом ашёлар ишлатилишини ва аньанавий нефт ресурсларидан самарали фойдаланишни талаб килмокда.
Шу билан бирга, бутун дунёда намоён бўлаётган нефт хом ашёлари захираларининг тобора камайиб боришга мойиллиги, отир нефтлар улушининг углеводород хом ашёсини кайта ишлаш ҳажмида кўпайиши, мотор ёнилғиларининг эксплуатацион ва экологик тавсифларига нисбаган талабчанлик ошиши автомобиль бензинлари ва дизель ёнилгилар ишлаб чиқарилишини кенгайтириш учун энергия ресурсларининг мукобил гурларини излаб топиш зарурагини кун тартибига қўймокда.
Қайд этиш лозимки, ҳозирги кунгача ўсимликлардан олинадиган маҳсулотларни, нефтни кайта ишлаш ва кимё тармокдарининг иккиламчи махсулогларини ёнилгига кўшимча сифатида ишлагиш йўли билан бензинлар ва дизель ёнилгилар олиш, мотор ёнилгилари компонентларини максимал даражада ажрагиб олиш максадида нефт дисперсион тизимларининг физика-кимёвий механикаси назарияси асосида огир нефтларни кайта ишлаш жараёнлари ўзига хос хусусиятларининг чукурлаштирилган тадқиқотлари ўтказилмаган, республикамиз конларининг ёнувчи сланецлари смолаларини ажрагиб олиш ва мукобил ёнилги манбалари сифатида фойдаланиш йўллари бўйича тажриба егарли эмас.Метанолни ишлаб чикариш улкан кувватлари мавжудлиги экологик тавсифлари яхшиланган бензин-метанол ёнилғи аралашмаларини ишлаб чикариш бўйича комплекс тадкиқот ўтказилишини муҳимлаштиради. Республикамиздаги мавжуд этанол ресурслари, биобутанолни олиш имкониятлари тадкикот ўтказилишини ва улар асосида бензинларга самарали кўшимчалар ишлаб чиқилишини долзарблаштиради ва талаб килади.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг «2008-2012 йилларда Узбекистан Республикасининг атороф-мухитни мухофаза килиш ишлари дастури тугрисида» 2008 йил 19 сентябрдаги 212-сонли карорига асосан нефт ва газ, шу қаторда огир нефт ресурсларидан окилона ва комплекс равишда фойдаланиш, экологик таза ва ресурс тежамкор гехнологияларни, шу жумладан кайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланиш технологияларини татбик килиш вазифалари кўйилган.
Нефт ва газ конденсат аралашмали хом ашёни кайта ишлаш улушининг кўпайиб бориши аралашмали хом ашёда хом ашё компонентларининг оптимал нисбатларини бахолаш критериялари нуктаи назаридан нефт дисперсион тизимларидаги бошкариладиган фазавий ўтишлар назарияси асосида огир нефтлар ва газ конденсата аралашмаларини кайта ишлашда оч рангли фракцияларнинг максимал олинишини таъминлаш максадида, огир нефтлар ва газ конденсата аралашмаларининг оптимал гаркибини танлаш бўйича мавжуд жараёнларни кайта кўриб чикиш ва янги технологик ечимларни яратиш заруратини юзага келтиради.
Узбекистан ёнувчи сланецларнинг улкан захираларига эга. Ёнувчи сланецлар органик моддалари келиб чикишининг ўхшашлиги, улар таркибининг нефт маҳсулотлари таркибига яқинлиги ёнувчи сланецларнинг органик таркибий моддаларини ажрагиб олиш усуллари ўрганилиши ва уларни мотор ёнилғилари компонентларига кайта ишлаш йўллари ишлаб чикилиши долзарблигини янада оширади.
Диссертация мавзусининг зарурати махаллий ўсимлик хом ашёси маҳсулотларини, нефтни иккиламчи кайта ишлаш жараёнлари ва кимё саноати махсулогларини жалб килиш оркали мотор ёнилғиларини олишнинг илмий-технологик асосларини ишлаб чикишдан, оч рангли фракциялар чиқишини йўналтирилган бошкариш билан огир нефтлар ва газ конденсагини биргаликда кайта ишлаш жараёнини мувофиклашгиришдан, ёнилги компоненгларини ишлаб чикариш учун хом ашё манбаларининг ноаньанавий турларидан фойдаланиш усулларини ишлаб чикишдан, мотор ёнилгиларини эксплуатацион ва экологик тавсифларини яхшилашдан иборатдир.
Тадқиқотнинг максади маҳаллий хом ашё ресурслари асосида автомобиль бензинлари ва дизель ёнилғилари олишнинг илмий-технологик асосларини ишлаб чикишдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
таркибида 5%гача метанол мавжуд бензин-метанол аралашмалари бензин инжекторларининг «клапан - ўриндиқ» бўғинларига, резинали зичлагич ҳалқалар ва алюминли материалларга коррозион таъсир кўрсатмаслиги, бундай аралашмалардан фойдаланиш зарарли откинлар -углерод оксиди (СО) ва углеводородлар (СН)нинг 40-45%гача камайишига олиб келиши аникланган;
биобутанолни бензин-метанол ва бензин-этанол аралашмаларига метанол ва этанол таркибига тенг микдорда жалб килиш белгиланган лойкаланиш ҳароратини таъминлаш учун аралашмадаги қолдиқ сув микдорини, тааллукли равишда, нисбатан 60% ва 150% дан юқори ошириши аникланган;
бензиннинг октан сонини монометиланилинни метанол ва этанол билан алмаштириш хисобига бир маромда сақлаш боғликликларининг гистограммалари ишлаб чикилди, 5% метанол бензиндаги монометиланилин микдорини нисбатан 35%га, 7% этанол эса - нисбатан 40%га камайтириши аникланган;
нефтни кайта ишлаш жараёнининг иккаламчи маҳсулотларини жалб килиш орқали дизел ёнилғисини олиш усули ишлаб чикилди ва уларнинг ёнилги таркибидаги энг юкори микдорини аниқлаш учун критериал ўлчов боғлиқликлари таклиф килинган;
нефт дисперсион тизимларининг физик-кимёвий механикаси нуктаи назаридан Сурхондарё конларидаги огир нефтларни газ конденсата билан аралашмада кайта ишлашнинг ўзига хос хусусияти аникланди. Аралашма таркибида 30% ва ундан ортик микдорда газ конденсата мавжудлиги оч рангли фракциялар чиқишининг аддитивлик коидаси бўйича хисобланган чикишга нисбатан 4%гача ошишига олиб келиши аникланган;
ёнилғиларнинг мукобил компонентларини олиш йўналиши бўйича ёнувчи сланецларни кайта ишлашда сланецлар смолалари ажралиб чиқишининг оптимал режими аникланди: пиролиз харорати - 550°С, пиролиз ҳароратини сақлаб туриш вақти - 45 дақиқа. Бойсун конлари ёнувчи сланецларини ишқорли ва бактерияли ишлов бериш орқали дастлабки тайёрлаш ёнувчи сланецлар смолаларини таркибида олтингугурт микдори 40-70%гача камайишини, ёнувчи сланецлар смолаларини ажрагиб олиш чуқурлиги нисбатан 60%гача оширилишини таъминлаш таъминлаб бериши курсатилган.
ХУЛОСА
1. Маҳаллий хом ашё ресурслари асосида бензин-метанол аралашмаларини олиш бўйича комплекс тадқиқотлар, шу жумладан стенд ва полигон синовлари илк бор ўтказилди, дастлабки компонентларнинг коникарли узаро мослиги тасдикланди.
Таркибида 5%гача метанол мавжуд бўлган бензин-метанол аралашмалари бензин инжекторларининг «клапан - ўриндик» бўғинларига, резинали зичлагич халкалар ва алюминли материалларга коррозион таъсир кўрсатмаслиги, таркибида намлик мавжуд бўлмаган базавий бензиндан ва метанолдан (99,95%) фойдаланилганда эса, аралашмалар катламланишга карши республиканинг мўътадил иклим шароитларида қўлланиши учун етарли даражада чидамлиликни намоён қилиши аникланди.
Стенд ва полигон синовлари натижалари билан таркибида 3% ва 5% метанол мавжуд АИ-91 бензинда двигатель қувватининг сакланиб колиши, базавий бензинга нисбатан зарарли откинлар - углерод оксиди (СО) ва углеводородлар (СН) 40-45%гача камайиши аникланди.
2. Усимлик хом ашёсидан изобутанол олинди ва унинг бинар оксигенатлар таркибида фойдаланиш самарадорлиги курсагилди, таркибида метанол ва этанол мавжуд бензинларнинг фазавий баркарорлигини бошкариш ва октан тавсифларини яхшилашда унинг ижобий роли аникланди.
3. Таркибида азот ва марганец мавжуд кўшимчалар билан оксигенатлар -метанол, этанолнинг аралашма комнозициялари асосидаги комбинация қилинган кўшилмалардан фойдаланиб, автомобиль бензинларининг экологик тавсифларини яхшилаш усуллари ишлаб чикилди. Метанол ва этанол асосида бинар қўшимчаларининг гурли микдорий концентрация даражаларида товар бензинни октан сонини бир маромда сақлаш гистограммалари боғлиқликлари ишлаб чикилди.
Фарғона нефгни кайта ишлаш заводи АИ-80 маркали бензинини ишлаб чиқилган гаркибини, куйидаги компонент таркибли: бевосита хайдаш бензин фракцияси - 55,41; баркарор катализат - 33,64; секинлаштирилган коксланиш курилмаси бензини - 9,9; детонацияга карши АДА-Супер - 1,01; Хайтек 3062 детонацияга карши қўшимчалар - 0,04 % масс, юкори эксплуатацион хоссалари квалификация синов усуллари натижалари билан тасдиқланди.
4. Нефгни қайта ишлаш иккиламчи маҳсулотларини - енгил кокс дистиллята ва мазутни вакуумли хайдаш курилмасини юкори вакуум погони жалб килиш оркали дизель ёнилгисини олиш усуллари таклиф килинди, бу товар дизель ёнилғиси ҳажмидан 5-7%гача миқдорда дизель ёнилғиси кўшимча ресурсларини олиш имконини берди. Дизель ёнилғисига иккиламчи махсулотлар қўшишнинг энг юкори микдорларини аниклашнинг критериал ўлчов боғликликлари таклиф килинди.
5. Ўтказилган тажриба-ишлаб чиқариш тадқиқотлари натижасида республика конларидаги оғир нефтларни газ конденсата билан аралашмада қайта ишлашнинг ўзига хос хусусияти ўрганилди ва нефт дисперсион тизимларининг физика-кимёвий механикаси нуктаи назаридан аралашмада улар нисбатининг йўналтирилган бошкаруви оч рангли фракцияларни максимал даражада ажратиб олиш усули эканлиги кўрсатиб берилди.
Оғир нефтлар ва газ конденсатини биргаликда қайта ишлашда аралашмаларнинг қовушкоклик тавсифлари боғликларидан фойдаланиш орқали оч рангли фракцияларни максимал даражада ажратиб олиш мақсадида огир нефтлар ва газ конденсатининг оптимал нисбатини бошкариш усуллари ишлаб чикилди.
6. Мотор ёнилгилари комионентларининг мукобил турларини олиш йўналишида махаллий ёнувчи сланецларни кайта ишлаш ўрганилди, сланецларни ишлаб чикилган юкори хароратли ишлов бериш лаборатория ускунасидан фойдаланиб ёнувчи сланецлар смолалари ажралиб чикишининг оптимал режими белгиланди, пиролизнинг оптимал шароитлари этиб куйидаги параметрлар аникланди: пиролиз ҳарорати - 550°С, пиролиз ҳароратини саклаб туриш вакти - 45 дакика.
7. Ёнувчи сланецларга дастлабки ишлов беришнинг пиролиз натижаларига роли аникланди. Ёнувчи сланецларга ишкорли ишлов бериш олтингугуртнинг тиклайдиган шаклларини бартараф килинишига олиб келиши курсатилди. Олтингугуртнинг тиклайдиган шакллари энг самарали бартараф қилиниши (83%гача) 1%га тенг NaOH тўйинганлик даражасида юз беради. Ёнувчи сланецларга биологик ишлов бериш сланецлар смолалари ажралиб чикишининг купайишини юзага келтиради. Ишлов берилган сланецлардан сланец смоласи ажралиб чикиши 18,0%ни ташкил килди ёки дастлабки ёнувчи сланецлардан ажралган сланец смоласига нисбатан 60%га кўпрок чикиши аникланди. Ёнувчи сланецларнинг сульфат кислотаси эритмаси билан материалнинг кислоталаниш боскичи сланец смоласини ажралиб чикишининг нисбатан 21,3% ошишига олиб келади.
8. Сланецлар смолаларидан мотор ёнилғилари компонентларини ишлаб чикариш учун хом ашёнинг мукобил тури сифатида фойдаланиш имконияти илк бор курсатилди, нефтни кайта ишлашнинг анъанавий технологиялари ва жараёнларидан фойдаланиб сланецлар смолаларини нефг хом ашёси билан биргаликда кайта ишлаш технологияси асослаб берилди.
оптимал режими белгиланди, пиролизнинг оптимал шароитлари этиб куйидаги параметрлар аникланди: пиролиз ҳарорати - 550°С, пиролиз ҳароратини саклаб туриш вакти - 45 дакика.
7. Ёнувчи сланецларга дастлабки ишлов беришнинг пиролиз натижаларига роли аникланди. Ёнувчи сланецларга ишкорли ишлов бериш олтингугуртнинг тиклайдиган шаклларини бартараф килинишига олиб келиши курсатилди. Олтингугуртнинг тиклайдиган шакллари энг самарали бартараф қилиниши (83%гача) 1%га тенг NaOH тўйинганлик даражасида юз беради. Ёнувчи сланецларга биологик ишлов бериш сланецлар смолалари ажралиб чикишининг купайишини юзага келтиради. Ишлов берилган сланецлардан сланец смоласи ажралиб чикиши 18,0%ни ташкил килди ёки дастлабки ёнувчи сланецлардан ажралган сланец смоласига нисбатан 60%га кўпрок чикиши аникланди. Ёнувчи сланецларнинг сульфат кислотаси эритмаси билан материалнинг кислоталаниш боскичи сланец смоласини ажралиб чикишининг нисбатан 21,3% ошишига олиб келади.
8. Сланецлар смолаларидан мотор ёнилғилари компонентларини ишлаб чикариш учун хом ашёнинг мукобил тури сифатида фойдаланиш имконияти илк бор курсатилди, нефтни кайта ишлашнинг анъанавий технологиялари ва жараёнларидан фойдаланиб сланецлар смолаларини нефг хом ашёси билан биргаликда кайта ишлаш технологияси асослаб берилди.

1-24 35 0

Мураккаб спиртли аралашмаларни ажратиш жараёнларини оптималлаштириш

Рахмонов Баходир

Тадқиқот объектлари: брагоректификация қурилмасида ўтувчи технологик жараёнлар.
Ишнинг мақсади: кўп компонентли аралашмаларнинг буғ-суюқлик мувозанати тавсифини тажрибавий-статистик моделларининг параметрларини хисоблашни математик усулларини ишлаб чиқиш; спиртли аралашмаларни ректификациялаш жараёнииинг, ҳисоблашларни ишончли мувофиқлигини таъминловчи математик моделларини ишлаб чиқиш; ректификация колонналарининг оптимал конструктив ва технологик параметрларини аниқлаш; брагоректификация қурилмасини такомиллаштириш ва ишлаб чиқаришни автоматлаштириш.
Тадқиқот методлари: диссертация ишида бинар ва кўп компонентли арлашмаларни, шунингдек кўп компонентли аралашмаларни ажратиш жараёнларининг фазавий мувозанатини математик моделлаштириш усуллари ҳамда кўп компонентли аралашмаларни ректификациялаш жараёнининг тавсифини математик тенгламаларини ҳисоблашни итерацион схемалари мувофиқлигини таъминловчи усуллардан фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: функционал богланишли физик-кимёвий хоссаларни силлиқлантириш масалалари ечилган; фазавий мувозанат шартларини хисоблаш алгоритмларииииг дастурий амалга оширилган вариантлари ишлаб чикилган; ректификациянинг бут ва суюклик окимлари колоннанинг баландлиги бўйича ўзгарувчан бўлгандаги спиртли аралашмаларнинг барча компонентларини ўзаро таъсирларини ҳисобга олувчи математик модели ишлаб чиқилган; кўп компонентли аралашмаларни ректификациялаш жараёнини хисоблаш усули ишлаб чиқилган, БРҚ такомиллаштирилган схемаси таклиф этилган.
Амалий ахамияти: кўп компонентли ректификациялаш жараёнииинг математик моделини ишлаб чикишдан иборат. Ишлаб чикилган алгоритмлар ва дастурлар ихтиёрий кўп компонентли аралашмаларни ректификациялаш колонналарини ҳисоблари ва буғ-суюқлик мувозанатларини хисоблаш учун фойдаланилиши мумкин.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: тадқиқот натижалари ва ишланмалари узлуксиз ишлаб чикариш характерига эта бўлган спирт саноати корхоналарида фойдаланилиши мумкин.

1-19 48 0

Мокисиз дастгоҳда тўқимани тортиб олиш ва ўраш жараёнини такомиллаштириш

Наима Содиқова

Тадқиқот объектлари: СТБ дастоҳининг тўқима ростлагичи ва улар срдамида тўкилган тўкималар
Ишнинг мақсади: замонавий дастгоҳларда бир текис жипслаштирилган арқоқ жойлашишини ҳосил килувчи тўқима ростлагичини яратиш ва уни ишлашини тадқиқот қилишдан ҳамда уни ишлаб чиқаришга тадбиқ этишдан иборат.
Тадқиқот услуби: Мазкур ишда тадкикотнинг назарий ва амалий тажриба усулларидан фойдаланилган. Дисссртациянинг амалий тажрибалари ТТЕСИ тўқувчилик лабораториясида, «Ташкаятскстиль» кўшма корхонасида амалга оширилди. Тажриба замонавий тадкиқот усулларини қўллаган холда амалга оширилди. Тажриба натижалари математик статистика усуллари срдамида таҳлил қилинди. Олинган натижалар аниклиги 95 % ташкил этди. Синовлар замонавий ўлчов аппаратуралари ва қурилмаларда олиб борилди. Назарий тадқиқотлар назарий механика усуллари ёрдамида амалга оширилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: СТБ дастгоҳининг тўқима ростлагичи такомиллаштирилди; тўқима ростлагичи хосил килаётган тўқима таранглиги тенгламаси олинди; тўкима ростлагичининг ассортимент имкониятлари аниқланди; такомиллаштирилган тўқима ростлагичининг назарий ва амалий тадқиқотлари ўтказилди; тўқима сифатини таъминловчи оптимал парамстрлар аниқланди.
Амалий ахамиятн: такомиллаштирилган тўкима ростлагичи чизиқли зичлиги бўйича нотекислиги юқори бўлган ипларини қайта ишлашда тўкима юзаси нотекислигини камайтиришда юқори самара бсради.
Тадбиқ ниш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Такомиллаштирилган тўқима ростлагичини қўллашнинг иктисодий самарадорлиги «Ташкаятскстиль» қўшма корхонасида Костюмная арт 1095 тўқимасини ва Узбекистан табиий толалар илмий тадқиқот институтида тажриба тўқимасини тўкиш жараёнида аниқланди. Такомиллаштирилган тўқима ростлагичини қўллаш бир йилда битта тўкув дастгохида 424250 сўм иқтисодий самара бсрар экан.
Қўлланилиш сохаси: тўкимачилик саноати корхоналарининг тўқувчилик фабрикаларида.

1-39 48 0

Моделирование динамического взаимодействия и износа поверхностей перекатывания колесных пар локомотивов железнодорожного транспорта в условиях Среднеазиатского региона

Шерзод Файзибаев

Объект исследования: напряженное состояние и износ материала колесных пар локомотивов.
Цель работы: Создание научных основ моделирования взаимодействия и износа колес локомотивов с рельсами , эксплуатируемых на железных дорогах ГАЖК «Узбекистан темир йўллари».
Метод исследования: В работе использованы методы теории колебаний , контактных напряжений и решений систем уравнений в частных производных, выведенных на основе функционала Остроградского-Гамильтона. Для решения уравнений использовались методы осреднения по Бубнову - Галеркину и операционного исчисления по Карсону -Хевисайду.
Получение результаты и их новизна:
- научный метод оценки динамического контактного нагружения материала колесных пар локомотивов при движении и соударениях с рельсами на прямых и кривых участках пути;
- модель колебаний идеального экипажа локомотива в кривых участках рельсового пути;
- модель силового нагружения материала бандажей колесных пар локомотивов с учетом явления их объемного и плоского сжатия;
- модель оценки закономерности изменения температурных полей и напряжений в материале колесных пар локомотивов в условиях эксплуатации и при восстановлении наплавкой поверхностей гребней колесных пар;
- модель и методика расчетной оценки износа поверхностей бандажей колесных пар локомотивов при движении на прямых участках рельсового пути и в кривых.
- новый профиль бандажа колесной пары локомотива, обеспечивающий больший срок эксплуатации бандажей и обеспечивающий условия безопасности движения;
Практическая значимость : Работа выполнена по планам ГКНТ РУз. 1Ф.2.10 , грантам №55-00 , 80-04 УзФПФИ и заказам Управления эксплуатации локомотивов ГАЖК “Узбекистан темир йыллари” Материалы диссертации используются в работе научно-исследовательских и проектных организаций железнодорожного транспорта (ВНИТИ), в вузах при подготовке специалистов по проектированию и эксплуатации подвижного состава железных дорог, Степень внедрения и экономическая эффективность:
Разработан и испытан новый профиль бандажа колесной пары локомотива, позволяющий повысить срок полезного использования в 1,5-1,8 раза по сравнению со стандартным и получить экономический эффект 116018560 сум., разработана методика и инструкция по контролю износа в материале бандажей колесных пар локомотивов в условиях ГАЖК “Узбекистан темир йўллари”, утвержденная Государственной Инспекцией по надзору за безопасностью железнодорожного транспорта “УЗГОСЖЕЛДОРНАДЗОР”, материалы диссертации внедрены во Всероссийском научно-исследовательском институте тепловозов и путевых машин , а также используются в учебном процессе вузов.
Область применения: Подвижной состав железнодорожного транспорта.

1-82 69 0

Минерал хомашё ресурсларни қайта ишлашда энергия тежамкор технологияларни ишлаб чиқиш (кон-металлургия саноати мисолида)

Ойбек Ишназаров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жахон давлатларининг электр энергия билан таъминланганлик даражаси турлича бўлиб, саноатда ўртача электр энергияга сарф 37% ташкил килади, шундан кон-металлургия саноатига 12% тўғри келади. Кон-металлургия саноатига енгил ажратиладиган минерал хомашёлар захираси камайиши ва эксплуатацияга огир кон-геология шароитидаги минерал хомашёларни жалб этилаётганлиги сабабли электр энергия сарфи хам ошиб бормокда. Статистик маълумотларига кўра дунё давлатларининг кон-металлургия саноатида йиллик электр энергияга бўлган эҳтиёжи 913,2 ТВт-с ни ташкил этади ва тадқиқот натижаларига кўра, 2030 йилга келиб электр энергиянинг истъемоли йилига ўртача 1,8% ошади. Саноат корхоналарнинг электр энергияга бўлган эҳтиёж ва талабларини таъминлашда ишлаб чикиш технологияларнинг энергия тежамкорлиги ва самарадоргини оширишга, электр энергия истеъмолини оптималлаштириш чора-тадбирларини жорий этишда алоҳида эътибор қаратилмокда.
Узбекистан Республикасида кон-металлургия саноати йирик энергия ресурслар истеъмолчиларидан бири ҳисобланиб, юқори самарадорликка эга бўлган технологияларни жорий этишга оид тадбирларни самарали ташкил қилишга алоҳида эътибор каратилди. Бу борада бойитиш технологик жараёнидаги юкори самарали бошкариш тизимларини яратиш, электр энергия истъемолини меъёрлаш, интеллектуал тизим асосида технологик жараённинг бошкариш тизимини такомиллаштириш борасида сезиларли натижаларга эришилди.
Кон-металлургия саноатида рудани бойитиш технологии жараёнининг ўзига хос хусусиятидан келиб чиқкан ҳолда энергия истеъмолини камайтириш ва минерал хом ашё ресурсларини кайта ишлаш технологияларининг энергетик самарадорлигини ошириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади: частотавий бошқарилувчи электр юритмаларнинг рационал бошкариш конунини ишлаб чиқиш, асинхрон моторнинг энергия тежамкор динамик ва статик иш режимларини аниклаш ва уларнинг математик моделини яратиш, насос агрегатининг емирилиши моделини ишлаб чиқиш, электр энергия сарфини технологик жараёнга таъсир этувчи омилларни аниклаб меъёрлаш методикасини яратиш, бойитиш технологик жараёнинг энергия сарфини башорат алгоритмини ишлаб чиқиш. Юкорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Ўзбекистон Республикасининг «Энергиядан оқилона фойдаланиш тўғрисида»ги конуни (1997), Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сиғимини қисқартириш, энергия тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарори ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 28 ноябрдаги 333-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини қисқартириш ва маҳсулот таннархини пасайтириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади рудани бойитиш технологик жараёнида ростланувчи электр юритма ва электр кўрсаткичларини меъёрлаш асосида энергия самарадорлигини таъминловчи техник ечимларни ишлаб чикишдан иборат.
1ЯДҚИҚ0ТНИНГ илмии янгилиги қуиидагилардан иборат:
насос деталларнинг емирилишига таъсир этувчи асосий омилларнинг функцияси сифатида емирилишининг математик модели ишлаб чикилиб, насос деталлари емирилишига таъсир этувчи мухим омиллар аникланган;
частотавий ростланадиган «асинхрон мотор - пульпа тортиб чиқарувчи насос» тизимининг энергия ва ресурстежамкор режимлари ишлаб чикилган;
электр энергия истеъмолининг самарадорликка ва майдалашнинг иккинчи босқичида тегирмонни шарлар билан тўлдириш даражасига боғлиқлиги аникланган;
энергия тежамкорлик самарадорлигини бахолаш учун электр истеъмо-лини меъёрлаш ва моделлаштиришнинг комплекс услуби ишлаб чикилган;
асосий технологик кўрсаткичлари асосида электр энергия истъмолини башорат килиш модели ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
«Минерал хомашё ресурсларини кайта ишлашда энергия тежамкор технологияларни ишлаб чиқиш (кон-металлургия саноати мисолида)» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Кон-металлургия саноатида электромеханик тизимлари ва ускуналарининг иш режимларини рационал бошкариш асосида рудани бойитиш технологик жараёнининг энергетик самарадорлигини ошириш имконини беради.
2. Рудани бойитиш технологик жараёнининг характеристикаси бошқарув объекта сифатида белгиланаганлиги унинг механизмлари электр юритмаларига нисбатан асосий талабларни аниклаш имконини беради.
3. Насос агрегата деталларининг емирилиши пульпа окимининг тезлиги, пульпанинг зичлиги, қаттиклиги, мустаҳкамлиги ва зарбалар бурчаги функцияси бўйича емирилишнинг модели ишлаб чиқилади.
4. Частотавий ростланувчи асинхрон моторли пульпани тортувчи насос ускунасининг курилмасининг турли частота бошқаруви конунлари асосида аниқланадиган энергетик ва динамик характеристикалари таҳлил этилади. Асинхрон моторларнинг рационал частота бошқарув қонуни сифатида статор токининг минимум эканлигини кўрсатилади, бунда берилган айланиш тезлиги ва моторнинг момента учун минимал кизиш кийматлари таъминланади.
5. «Асинхрон мотор - пульпани тортувчи насос» тизимининг насос агрегатининг емирилишини ҳисобга олган ҳолда математик модели, курилманинг энергетик параметрларини частотавий бошқаришда ва ускунанинг самарадорлигини аниклашга имкон беради.
7. Рудани бойитиш технологик жараёнининг тегирмон барабанини шарлар билан тўлдирилганлик даражаси, ускуналарнинг юкланганлиги, руда бўйича унумдорлиги, электр тармоқнинг куввати, шунингдек руданинг каттиклигини инобатга олган холда истеъмол килинаётган электр энергия микдорини бахолашга имкон берадиган математик ифода олинади.
8. Бошқарувли, ғалаёнли ва чикиш технологик параметрларни ҳисобга олган холда рудани бойитиш жараёнининг структураси тузилади. Рудани бойитиш жараёнида асосий бошқарув функцияси сифатида энергетик ресурслар сарфларини минималлаштириш эканлиги аникланади.
9. Рудани бойитиш жараёнида энергия истеъмолининг умумлашган кўп факторли модели яратилади ва руданинг каттиклиги ва ускуналарнинг юкланганлигига боғлиқ бўлган электр энергия сарфини бахолашга имкон беради.
10. Рудани бойитиш технологик жараёнининг хар бир цикли учун энергетик моделлари ва унинг оптимал бошкариш мезони аникланади хамда солиштирма сарфини оптимал даражасидаги шартни таъминлаш имконини беради.
11. Рудани бойитиш жараёнида электр энергия сарфининг тузилиш структураси аникланади. Кон-металлургия саноатида энергетик тежамкорлик хажмларини бахолаш учун оксидланган рудани кайта ишлаш технологик жараённинг электр истеъмолини меъёрлаш ва башорат килиш усули яратилади.

329-333 84 0

Методы преобразования таблиц функционирования в управлении сложными системами

I Normatov, D Ibodullaev, M Juraev, A Otaxonov, A Allaberganova

В статье рассматривается стандартного описание рабочих мест для решения проблем алгоритмизации управления сложными системами. Предлагается описание процесса решения задачи управления объектом на основе алгоритмического подхода. Разработаны методы композиции ТФ для алгоритмического синтеза комплексов рабочих мест, управляющих мониторов.

1-44 96 0

Маҳаллий хомашёлар асосида антифрикцион композицион ёғоч-полимер материалларнинг самарали таркиби ва машинасозлик учун деталлар ишлаб чиқиш

Анвар Шернаев

Диссертация мавзусиниш долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё микёсида полимерларни ишлаб чикариш хажми 200 млн. тоннадан ортади, шундан полиэтилен ва полипропиленларнинг хажми 35-45% ни ташкил этади. Машинасозликда экологик муаммоларни хал қилиш, ракобатбардош махсулотларни ишлаб чикариш, шу жумладан, антифрикцион композицион ёгоч-полимер материаллар яратиш ва улардан тайёрланган махсулотлардан пахтани кайта ишлаш машиналари ишчи органларида фойдаланиш, замонавий инновацион технологияларни кўллаш тобора долзарб вазифага айланмокда.
Республикамиз мустақилликка эришганидан буён махаллий хомашёлар асосида машинасозлик учун антифрикцион композицион ёгоч-полимер материаллар (АКЁПМ)ни яратишни ривожлантириш йўлида илмий изланишларни юкори даражада ташкил этиш ва машинасозлик сохасини антифрикцион композицион ёгоч-полимер материаллар билан таъминлаш борасида кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада махаллий хомашёлар - ёгоч ва полимерлардан композицион материалларни ишлаб чикиш бўйича илмий асосга эга бўлган ва импорт махсулотлари ўрнини босувчи махсулот тайёрлашнинг юкори самарали технологияларини яратилганлигини алохида таъкидлаш мумкин.
Бугунги кунда жахонда конструкцион ва антифрикцион хоссаларга эга бўлган, эксплуатацион шароитларда машина ва механизмларнинг ишкаланиш узелларида металларнинг ўрнини босувчи, узок муддат ишлай оладиган, камёб бўлмаган ва арзон машинасозлик материалларини яратишда биосфера ва атроф мухит мухофазасини яхшилаш мухим вазифалардан хисобланади. Жумладан, куйидаги масалаларга алохида эътибор каратилмокда: махаллий минерал ва иккиламчи хомашёлар асосида машинасозлик учун мўлжалланган камёб булмаган, арзон композицион ёгоч-полимер антифрикцион-ейилишбардош материалларни олиш; материалларнинг физик-кимёвий конуниятларини ва улардан машинасозлик учун деталларни тайёрлашнинг макбул параметрларини аниклаш; материалларнинг макбул таркибини ишлаб чикиш ва сирпаниш подшипникларини тайёрлашга тавсия бериш; минерал ва органик тўлдирувчилар ва модификацияланган полимерлар микдорини материалларнинг физик-механик ва антифрикцион хоссаларига таъсирини аниклаш; композицияларни пресслашни технологик параметрларини материалларнинг физик-механик ва антифрикцион хоссаларига таъсирини аниклаш; сирпаниш подшипникларининг макбул конструкциясини ишлаб чикиш; ёгоч-полимер композицион материаллардан сирпаниш подшипниклари тайёрлашнинг технологик режимларини ишлаб чикиш; сирпаниш подшипникларини синовлардан ўтказиш кабилар долзарб масалалардан хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси 1-Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2008 йил 7 апрелдаги ПҚ-832-сонли «Пахтани тозалаш корхоналарини модернизациялаш ва реконструкция қилишнинг 2007-2011 йилларга мўлжалланган дастури тўғрисида»ги Қарори, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар дастури тўғрисида”ги Фармони ва мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадкикотнинг мақсадн махаллий хомашёлардан машинасозлик учун мўлжалланган самарали антифрикцион композицион ёғоч-полимер материаллар таркиби асосида деталлар олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Дисертация тадқиқошнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: композицияларнинг термопластик полимерлар, углеграфит тўлдирувчи-лар, турли кўшимчалар таркиби ва турига хамда ёғочни модификацияланган полимерлар билан зичлаш даражасига боғлиқ физик-механик хоссаларининг ўзгариш конуниятлари аникланган;
минерал ва углеграфит тўлдирувчиларни майдалаш усули билан махаллий ёгочлар - терак, тол хамда модификацияланган полимерлар асосида антифрикцион композицион ёгоч-полимер материаллар яратилган;
машинасозлик учун мўлжалланган антифрикцион-ейилишбардош композицион ёгоч-полимер материаллар яратишда тўлдирувчилар микдорининг макбул таркиби аникланган;
антифрикцион композицион ёгоч-полимер материаллар компонентлари: полимер боғловчилар билан тўлдирувчилар заррачаларини дастлабки зич бирикиши ва кимёвий богланиши исботланган;
ишлаб чикилган композицион ёгоч-полимер материалларнинг юкори мустахкамликка эгалиги, ишкаланиш коэффициентининг кичиклиги, ейилишбардошлигининг юкорилиги ва Узбекистоннинг иклим шароитларида кўллашда юкори ишончлиликка эга эканлиги аникланган;
композицион ёгоч-полимер материаллар хоссаларига технологик ва эксплуатацион омилларнинг таъсири хамда улардан атроф мухитнинг юкори чанг шароитида ишлайдиган пахтани тозалаш машина ва механизмларининг ишчи органларида рационал фойдаланишнинг аник тавсиялари ишлаб чикилган.
Хулоса
1. Физик-механик, фрикцион ва бошка хоссалари, яъни зичлиги 0,95-1,0 г/см3 ва каттиқлиги 8,0-11,0 МПа бўлган мотор мойи ва парафиндаги модификацияланган полимерлар асосидаги эритмалар ва зичланган ёғочдан иборат ва куп компонентли тизимлардан янги иссиқликка чидамли, ўз шаклини сақловчи, антифрикцион-ейилишбардош ёгоч-полимер компози-цион материаллар олиш тавсия этилди.
2. Термопластик полимерлар: юкори зичликка эга полиэтилен ва полипропилен хамда углеграфит тўлдирувчилар - сажа ва графитнинг тури ва таркибининг физик-механик хоссаларга таъсирининг аникланган асосий конуниятларига асосланиб, уларнинг макбул (оптимал) (5-10 мае.к.) таркиби юкори мустахкамлик ва триботехник хоссаларига эга модификацияланган полимер композиция олишга тавсия этилди.
3. Композицион ёгоч-полимер материалларининг структураси ИҚ-спектр ва микроструктура тахлиллари натижасида аникланди. Композицион ёгоч-полимер материали компонентларининг зич бирикиб кетганлиги турли хил микроструктурага эга ингредиентлар: ёгоч целлюлозаси ва унинг бошка компонентлари, мой, полиэтилен заррачаларининг ўзаро кимёвий богланиши хисобига косил бўлади.
4. Огир эксплуатация ва юкори чангланганлик шароитида ишлатиладиган пахта тозалаш заводлари жихозлар мажмуасининг ишчи органлари учун антифрикцион композицион ёгоч-полимер материаллардан сирпаниш подшипниклари тайёрлашнинг макбул технологик режимлари тавсия этилди.
5. Ишлаб чикарилган деталлар Бука ва Пискент пахта тозалаш заводларининг ишлаб чикариш шароитида пахтани майда ва йирик аралаш.малардан тозалаш машиналарининг таъминловчи валлари хамда 5ЛП маркали линтернинг титувчи барабанларида синовдан ўтказилди. Антифрикцион композицион ёғоч-полимер материаллардан тайёрланган сирпаниш подшипниклари мавжуд подшипникларга нисбатан ишлаш муддати 1,5-2 маротаба узайганлиги аникланган, бу кўлланиладиган сирпаниш подшипниклари таннархини камайишига, машина ва механизмларда эса металл сарфининг тежалишига олиб келади.
6. Композицион ёғоч-полимер материаллардан тайёрланган сирпаниш подшипникларини Бука ва Пискент пахта тозалаш заводлари машина ва механизмларининг ишчи органларида кўллаш бўйича илмий-техник хужжатлар тавсия этилди. Ишлаб чикилган композицион ёгоч-полимер материалларни Бука пахта тозалаш заводининг пахтани тозалаш ва джин-линтер цехи жихозлари деталларида жорий килишнинг иктисодий самарадорлиги йилига 15,5 млн. сўмни (2012 й. февраль), Пискент пахта тозалаш заводида эса йилига 66 млн. сўмни ташкил килди (2016 й. февраль).

1-46 31 0

Маҳаллий хомашё ва ишлаб чиқариш чиқиндилари асосида композицион ёғоч-пластик плитали материалларнинг самарали таркибини ишлаб чиқиш

Дилафруз Холмуродова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё бўйича қурилиш, мебель саноати ва машинасозликда ёғоч ишлатишга асосланган ечими кийин муаммолар мавжуд. Дунё микёсида полимерларни ишлаб чикариш хажми эса 200 млн. тоннадан ортди. Бу борада ёғоч-полимер материалларга бўлган талаб хам охирги ўн йилга нисбатан бир неча баробар ортган. Композицион ёғоч-пластик материалларни яратиш ва улардан тайёрланган махсулотларни қурилиш, машинасозлик, мебель саноатида фойдаланиш масаласи борасида илмий тадкиқот ишлари олиб борилмокда.
Бугунги кунда жаҳонда маҳаллий хомашёлар асосида композицион ёгоч-пластик материаллар ва плиталарни олишнинг янги инновацион гояларини яратиш ва ишлаб чиқаришга тадбик килиниши, бу материалларга замонавий техник ва технологияга жавоб берадиган юқори физик-механик хоссаларини таъминлаш масаласи шу куннинг долзарб ва талаб даражасидаги муаммолардан бўлиб ҳисобланади. Шунинг учун, композицион ёгоч-пластик ва плита материалларини ғўзапоя тўлдиргичлари ва полимер богловчилари асосида олиниши ва уларни ишлаб чиқаришга жорий килиниши ушбу масалани ҳал қилишда асосий ўрин эгаллайди. Шу билан бирга иккиламчи ресурслар, айниқса кишлоқ хўжалик чиқиндиларидан фойдаланиш республиканинг ёғоч-пластик материаллар ва плиталарга бўлган эҳтиёжини таьминлайди ва уларни хориждан чет эл валютасига келтирилиши кескин қисқаради.
Республикамизда маҳаллий хомашёлар асосида курилиш, мебель саноати ва машинасозликни ёғоч-пластик материаллар (ЁПМ) билан таъминлаш борасида кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилмокда. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясининг тўртинчи йўналишида илмий-тадқиқот ва инновация фаолиятини рағбатлантириш, илмий ва инновация ютуқларини амалиётга жорий этишнинг самарали механизмларини яратишга қаратилган муҳим вазифалар белгилаб берилган. Бу борада бир йиллик ўсимлик пояси асосида композицион ёғоч-пластик плита материалларининг самарали таркибини яратиш муҳим аҳамиятга эта.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги «Инновацион лойихалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга тадбиқ этишни стимуллашнинг қўшимча чора-тадбирлари» тўғрисидаги ПП-916 сон,2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устивор йўналиши бўйича Ҳаркатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармони, 2015 йил 4 мартдаги«2015-2019 йилларга мўлжалланган ишлаб чиқаришни модернизациялаш ва диверсификациялашни структуравий ўзгаришларини таъминлаш дастури тўғрисидаги» №УП-4707 сон ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 22.09.2016 йилдаги Пахта ғўзапояси ёғоч кириндисидан замонавий плиталар ишлаб чиқаришни ташкил килиш чора тадбирлари тўғрисидаги№319сон карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади маҳаллий хомашё ва ишлаб чиқариш чикиндилари асосида композицион ёғоч-пластик плитали материалларнинг самарали таркибини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
қурилиш, машинасозлик ва мебель саноатида ишлатиладиган импорт ўрнини босувчи композицион ёғоч-пластик плита материалларни олишда полимер боғловчилардан ва тўлдирувчи сифатида пахта ғўзапоясидан фойдаланиш мумкинлиги исботланган;
ғўзапоядан олинган ёғоч тўлдирувчининг тузилиши, тури ва фракцион таркибининг микдори ва полимер боғловчининг композицион массаси бир хил таркибли бўлмаган композицион ёғоч-пластик плита материалларнинг асосий физик-механик хоссаларига таъсир кўрсатиши аникланган;
ғўзапоянинг майдаланган массасини пневмоэлакдан ўтказиш имконияти борлиги ва шу асосида кўп қаватли, таркибида толали заррачалар бўлган композицион ёғоч пластик материаллар олиниб, пневматик агрегатларининг тўпланиб ва тиқилиб қолишига йўл қўймайдиган тўлдирувчи заррачаларининг оптимал ўлчамлари аниқланган;
ғўзапоядан ёғоч тўлдирувчи олиш технологияси ва унинг асосида композицион ёғоч пластик материаллар ҳамда ашёлар олишнинг асоси ҳисобланган майдаланган массага бўлган талаблар ишлаб чикилган;
ишлаб чиқарилган композицион ёғоч пластик материалларни физик-механик хоссаларини бевосита ёғочдан олинадиган ёғоч-қиринди плиталарга нисбатан афзаллиги аникланган.
Хулосалар
1. Ғўзапоя тўлдирувчиси асосида композицион ёғоч-пластик материалларнинг самарали таркибинива олиш технологиясининг илмий асосланган ишланмаси яратилди. Бу юкори физик-механик хоссаларга эга материаллар олишнинг чиқитсиз технологиясини яратиш имконини берди ва машинасозлик, қурилиш, мебель саноати ҳамда бошқа соҳаларда қўлланиш тавсия этилди.
2. Майдаланган ғўзапоя массасининг ўзига хос структуравий ва физик-кимёвий хоссаларининг ўрганилиши унинг дисперсланиш даражасини аниклаш имконини берди. Маълум дисперсликка ва намликка эта бўлган майдаланган ғўзапоя массасининг юқори сочилувчанлиги яхши механик элакланишга олиб келиши аниқланди.
3. Кўп қаватли пакетни сифатли тайёрланиши композицион плита материалларини прессловчи завод ускуналарининг талабларига мос келиши аниқланди. Ғўзапоя тўлдирувчисининг кўп компонентли массадан ташкил топганлиги прессланган композитнинг микдорий ва сифатий параметрларини кенг вариация қилиш йўли билан композицион материалнинг керакли хусусиятларига эга бўлиш имконини яратди.
4. Прессланган композициянинг физик-механик хоссаларининг: эгилиш ва плита устига перпендикуляр чўзилишдаги мустахкамлик чегараси, эластиклик модули, михлар ва шрупларнинг нисбий тортишга бўлган қаршилиги, сув ютувчанлиги ва бўкиши, тўлдирувчиларнинг геометрик заррачалари ҳамда боғловчининг намлигининг ўзгариши ғўзапоя компонентларининг нисбатига боғлиқлик конуниятлари асосида аниқланди.
5. Зичлиги 600,700 ва 800 кг/м3 плиталарга майда заррачаларга келтирилган ғўзапоядан 10 дан 20 фоизгача қўшилганда композицион ёғоч-пластик материалининг эгилишдаги мустахкамлик чегарасининг максимал кўрсаткичи 14,8-22,9 МПа ташкил этди. 15 дан 25 фоизгача кўшилганда эса плита устига перпендикуляр чўзилишдаги мустахкамлик чегараси 0,58-0,91 МПа бўлишига эришилди.
6. Ғўзапоянинг майда фракциялари ишлаб чиқарилган композицион ёгоч-пластик материалнинг физик-механик хоссаларига таъсир кўрсатиши аникланди. Бунда майда фракцияларнинг микдори 15-18%ни ташкил этганда 600, 750, 805 кг/см3 зичликдаги плиталарнинг минимал сув ютувчанлигига эришилди. Қириндининг майда фракцияларнинг микдори 35-40% бўлганида плиталарнинг сув ютувчанлиги камаяди, 800 кг/см3 зичликдаги плиталарда 12,5%, 700 кг/см3 зичликдаги плиталарда эса 35%ни ташкил этди.
7. Таркибида ғўзапоянинг толали кисми 20-60% бўлганида 650, 700,750 кг/см3 зичликдаги ёгоч-пластик материалининг статистик эгилишдаги мустахкамлик чегараси 14-15,5 МПа, 17,5-19,1МПа ва 20-22,2 МПа ни кўрсатганлиги аниқланди. Айнан шундай зичликдаги композитларнинг плита устига перпендикуляр чўзилишдаги максимал мустахкамлик чегараси таркибида ғўзапоянинг толали кисми 20-40% бўлганида, сув ютувчанлик ва бўкиш эса 30-40% бўлганида эришилди. Бу эса ўз навбатида бошка физик-механик кўрсаткичлар хам айнан шундай таъсир этиш конуниятлари асосида кетиши кўрсатилди.
8. Толали материалларининг оптимал микдори 30-35% дан ошмаслиги аникланди. Майдаланган массадаги майда фракциялар 15% дан ошмаслиги, 20-30 мм узунликдаги ва калинлиги 0,3-0,8 мм бўлган ёғоч-қиринди эса 50% ни ташкил этганда богловчининг микдори 12-16% бўлиши тавсия этилди.
9. Композицион ёгоч-пластик плита материаллари ишлаб чикаришга ихтисослашган «PROSPER ALL» МЧЖ корхонасида юкори физик-механик хоссаларга эга бўлган тажриба партияси ишлаб чиқилди. «AZIMUT-МЮ»МЧЖ корхонаси томонидан фойдаланилган 15000м2 композицион пластик плиталардан йилига олинган иқтисодий самарадорлик 309,315 млн сўмга тенг бўлди. 100000 м2 композицион материалининг курилиш, мебель саноати ва машинасозликда қўлланилиши натижасида эса кутиладиган иқтисодий самарадорлик 2 млрд сўмдан ортиқ бўлиши аникланди.

1-58 82 0

Маҳаллий кўмирлар асосида саноат оқава сувларини тозалаш ва техноген эритмаларни қайта ишлаш учун адсорбентлар олиш ва қўллаш технологияси

Дилноза Жумаева

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда адсорбентлар табиий, техник мақсадларда фойдаланиладиган коммунал ва саноат оқава сувларини турли табиатга эта бўлган чиқиндилардан тозалашда, гидрометаллургияда рангли ва қимматбаҳо металлар адсорбциясида кенг қўлланилади. Кумир асосида олинадиган адсорбентларни саноат оқава сувларини тозалаш ва нодир метал ионларни ажратиб олиш мақсадида қўлланилганда юқори самарадорликка эришилади.
Республикамиз мустақилликка эришганидан буен маҳаллий хом ашёлар асосида турли хилдаги кўмир адсорбентларини яратишни ривожлантириш йўналишида илмий изланишларни юқори даражада ташкил этиш ва уларни саноат оқава сувларини тозалашда қўллаш технологияларини ишлаб чиқишни йўлга қўйиш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар асосида назарий ва амалий натижаларга эришилди. Хусусан, саноат оқава сувларини тозалаш ва юмшатиш, металлургия саноатининг технологик эритмалари таркибидан қимматбаҳо металларни ажратиб олишда қўлланилаётган импорт адсорбентлар ўрнига маҳаллий хом ашё асосида олинадиган адсорбентларнинг технологик усуллари ва шартлари ишлаб чиқилди. Таъкидлаш керакки, республикамиз табиий хом ашё ресурсларига бой бўлишига қарамай, бу борада амалга оширилаётган ишлар кўлами бугунги кун талабларига мое келмайди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантиришга қаратилган Ҳаракатлар стратегиясининг учинчи йўналишида «саноатни юқори технологияли қайта ишлаш тармоқларини, энг аввало, маҳаллий хом-ашё ресурсларини чуқур қайта ишлаш асосида юқори қўшимча қийматли тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш» га қаратилган муҳим вазифалар белгиланган. Бу борада, жумладан саноат оқава сувларини тозалаш ва техноген эритмалар таркибидан рангли ва қимматбаҳо металл ионларини ажратиб олиш учун кўмир адсорбентларини маҳаллий хом-ашё асосида ишлаб чиқариш муҳим ҳисобланади.
Бугунги кунда жаҳонда экология муҳофазаси масаласидан бири саноат оқава сувларини тозалаш, техноген эритмалар таркибидан нодир металларни ажратиб олиш, ушбу муаммолар ечими сифатида адсорбентлар ишлаб чиқиш ва уларни қўллаш долзарб вазифалардан ҳисобланади. Бунда танлаб ютиш хусусиятини ва кўп компонентли саноат окава сувларини тозалашда фойдаланиш давомийлигини ошириш мақсадида кўмир адсорбентлари олтингугурт, фосфор ва бошқа қўшимчалар билан модификациялаш орқали адсорбентлар яратиш технологиясини ишлаб чиқиш, адсорбентлардан ишлаб чиқариш жараёнларининг нефть-газ саноати корхоналарида эритувчи буглар рекуперациясининг технологиясида газларни тозалаш ва қуритишда қўллаш, суюқ ва бугли углеводородлар, шунингдек, саноат окава сувларини органик зарарли заррачалардан регенератив ва деструктив комплекс ҳолда тўлиқ тозалашда фойдаланиш, уларнинг коллоид кимёвий, физик-кимёвий, технологик ва адсорбцион хусусиятларини тадқиқ этиш, кимё ва нефтни қайта ишлаш корхоналари саноати оқава сувларини тозалашда қўллашнинг самарали усулларини яратиш кабилар илмий-амалий аҳамиятга эта бўлиб, долзарб масалалардан ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги ва 2017 йил 2 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармонлари, шунингдек 2015 йил 29 майдаги 142-сон «2015-2017 йилларда Сурхондарё вилоятининг саноат салоҳиятини ривожлантириш дастури тўғрисидаги» Қарори, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий -ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади: маҳаллий қўнғир ва тошкўмирлар асосида импорт ўрнини босувчи адсорбентлар яратиш технологиясини ишлаб чиқиш ҳамда, уларни саноат оқава сувларини тозалашда ва техноген эритмаларини қайта ишлашда қўллашдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
олеумнинг НгЗОДЗОз) 19-20% ли концентрацияси ўрнига НгБОДБОз) 10-12%ли концентрацияси қўлланилиб, Бойсун тошкўмирини кислотали фаоллаб олинган адсорбент саноатда қўлланилаётган импорт фаол адсорбентга нисбатан Си2+ва Ag+ ионларини адсорбцияси бўйича 1.3-1.5 марта юқори адсорбцион хусусиятга эта сульфокўмир адсорбентларини олиш технологияси ишлаб чиқилган;
кам кул микдорига эга Ангрен кўмиридан пиролиз усулида (500-550°С ҳароратда, 1-1.5 соат вахт давомида, ҳавосиз муҳитда) олинган танлаб ютувчи термик фаолланган адсорбентдан фойдаланиб, оқава сувларини нефть маҳсулотларидан тозалашнинг юқори самарали усули яратилган;
термик фаол углеродли адсорбентни паргаз усули билан 800°С ҳароратда 1 соат давомида фаоллантириб, саноат оқава сувларини органик моддалардан (полифеноллар, хлорли бирикмалар ва ш.к.) тозалашнинг шароитлари асосланган;
СаСОз билан модификациялаш орқали олинган кўмир адсорбента ёрдамида саноат оқава сувларини юмшатиш усули ишлаб чиқилган.
саноат оқава сувларини кўп погонали комплекс тозалаш технологияси ва ишлатилган адсорбентни республика халқ хўжалигининг турли соҳаларида қайта қўллашнинг усуллари ишлаб чиқилган.
Хулоса
1. Республикамиздаги Ангрен, Бойсун, Шарғун конларига мансуб маълум хомашё ресурсларининг коллоид-кимёвий ва технологик, минералогик хоссаларининг таҳлили асосида саноат окава сувларини рухсат этилган меъёргача тозалаш ва юмшатишда қўлланиладиган импорт ўрнини босувчи адсорбентларни ишлаб чиқиш учун 2БПК маркали Ангрен қўнғир кўмири, 1ССКОМ маркали Шаргун ва IT маркали Бойсун тошкўмирлари танлаб олинди.
2. Ангрен қўнғир 2БПК маркали кўмирини ҳавосиз шароитда 550°С ҳароратда 1-1.5 соат вақт давомида қиздириб ғовакли, самарали адсорбцион хусусиятга эга бўлган, нефть ва газ саноати оқава сувларини тозалаш учун тавсия этиладиган термик фаолаштирилган кўмир адсорбента олинди.
3. Ангрен қўнғир кўмирини термик фаоллаштиргач, адсорбент сиртини сув буги ёрдамида паргазли фаоллаштиришнинг оптимал режимлари асосида олинган адсорбент саноат оқава сувларини эриган ноорганик қўшимча (ионлар) дан тозалаш учун тавсия этилди.
4. Кўмир юзасини турли вақт оралиқларида термик ва 800°-900°С ҳароратда буғ-газли фаоллаш режимларини кўмир адсорбентининг адсорбцион хоссаларига таъсири, сорбцион қобилияти адсорбентни юзасидаги функционал гуруҳларни кимёвий фаоллигига боғлиқлиги аниқланди.
5. Ангрен ва Бойсун кўмирларига ишқорий-ер металл тузларини қўшиш натижасида адсорбцион қобилияти 75-80% гача ошадиган янги композицион кўмир адсорбентларини олиш технологияси ишлаб чиқилди ва саноат оқава сувларини у мумий қаттиқлигини 35.0 мгэкв/г дан 0 гача камайтириш учун тавсия этилди.
6. Металлургия ва нефть-газ саноати оқава сувларини металл ионлари ва нефть маҳсулотларидан селектив босқичма-босқич тозалашнинг уч босқичли технологик схемаси таклиф этилган.
7. 550°С да термик, 800-900°С да сув буғи билан фаоллаштирилган ва композицией адсорбентларини «Узбекистан металлургия комбината» АЖда уч босқичли технологияда оқава сувларини тозалаш ва юмшатишда ишлаб чиқаришга жорий этишдан олинган иқтисодий самара кўрсаткичи йилига 425.0 млн. сўмни ташкил этади. Комбинат оқава суви таркибидан нефть маҳсулотларини ажратиб олишда қўлланиладиган графит асосида олинган импорт адсорбент (ХХР)га нисбатан термик адсорбент 2 баробар юқори адсорбциялаши асослаб берилган.
8. Тавсия этилган адсорбенетларни ишлаб чиқишга дойр технологик регламентлар ва Ўзбекистонниг қўнғир ва тошкўмирлари асосида кўмир (углеродли) адсорбент олиш техникавий шартлар ишлаб чиқилган ва «Узстандарт» агентлиги томонидан Давлат рўйхатига олинган (Ts 17088447-02:2017).
9. IT маркали Бойсун тошкўмири олеум билан кислотали фаоллаштирилганда юқори ион-алмашинув сиғимга эга сульфокўмир адсорбентини олиш технологияси ишлаб чиқилган. IT ва 1ССКОМ маркали тошкўмирларни кислотали фаоллаш ёрдамида олинган импорт ўрнини босувчи янги адсорбент «Навоий кон-металлургия комбината» ДКда техноген эритмалари таркибидан рангли ва нодир металл ионларини ажратиб олишда қўлланилаётган импорт фаоллаштирилган кўмир (ФК) (Россия) адсорбентига нисбатан Ag+ ва Си2+ ионларини 1.3:1.5 баробар нисбат билан юқори адсорбциялаши асослаб берилган. 
10. Сульфокўмир адсорбента олишнинг асосий параметрлари функциясида динамик алмашинувчи сиғимини математик модели ишлаб чиқилди, яратилган ушбу модел экспериментал тадқиқотлар йўли оркали олинган дастлабки натижалар бир хиллиги тенглама билан мое келади.
11. 2 БПК маркали Ангрен қўнғир кўмири асосида олинган композицион адсорбентни «Андижонкабель» очиқ турдаги АЖ қўшма корхонасида саноат оқава суви, техник сув ва ичимлик сувларини тозалаш ва юмшатишда фойдаланишдан кутилаётган иктисодий самара йилига 31.70 млн. сўмни ташкил этади. Термик фаоллаштирилган ва композицион адсорбентлар ёрдамида Газли «Ўзтрансгаз» АЖ ва «Газлинефтгазқазибчиқариш» МЧЖнинг Муллахол объектида оқава сувларни нефть маҳсулотларидан тозалашда қўллашдан кутилаётган иқтисодий самаралар йилига 40.70 ва 77.85 млн. сўмни ташкил этади.


 


 


 

1-44 100 0

Махсар кунжарасини экстракциялаш ва олинадиган мойини рафинациялаш технологияларини модернизация қилиш

Раъно Акрамова

Диссертация мавзусинннг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жахонда озуқа мойи, юқори тўйинган ёғ кислоталари, табиий бўёқлар ишлаб чиқариш 520 дан 777 млн. тоннагача ўсиб кетди, бу соҳада Хитой (328 млн.т), Ҳиндистон (70), АҚШ (40), Туркия (28 млн.т.), Малазия (20 млн.т) каби мамлакатлар етакчилик қилади . Шу жихатдан махсарни етиштириш ва уни қайта ишлаш кенгайиб бормоқда.
Ўзбекистоннинг мустақиллик йилларида пахта экиш камайгани сабабли, лалми ерлар ва суғориладиган майдонларда махсар етиштирилиб унинг уруғини қайта ишлаш ривожланди. Бунда махсар уруғидан озуқа мойи, шрот ва бошқаларни ишлаб чиқариш учун ёғ-мой комбинатларида янги замонавий технологиялар жорий қилинди. Хозирда махсар уруғини қайта ишлашдаги асосий муаммо бу унинг қийин майдаланиши, ундан олинадиган мойдаги аччиқ таъмдан ва хиддан халос қилиш устида илмий-текшириш ишглари олиб борилмокда. Мазкур ишларни амалга оширишда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси дастурул амал бўлиб хизмат қилади.
Бугунги кунда жахон микёсида долзарб йўналишлар бўйича махсар мойини сифатини ошириш ва уни қўллаш доирасини кенгайтириш бўйича илмий изланишлар олиб борилмокда. Бу соҳада махсардан турли мақсадларда ишлатилувчи хусусиятга эга бўлган озуқа мойлари юқори тўйинган ёғ кислоталари, табиий бўёқлар ишлаб чиқиш технологияларини ва уларни хар хил махсулотлар ишлаб чиқаришида қўллаш ва тежамли технологияларини ишлаб чиқиш янада муҳим хисобланади. Бунда хом-ашёдан самарали фойдаланиш, шунингдек ишлаб чиқариш жараёни чиқитларини камайтириш ҳисобига махсулотларни тежаб қолиш муҳим масала бўлиб қолади. Янги чиқитсиз ва кам чиқитли технологии жараёнларни яратиш юқоридаги масалаларни хал килиш имконини беради. Бундай технологияларни ишлаб чиқиш ва тадбиқ килиш юқори сифатли махсулот олиш, ишлаб чиқарилаётган махсулотнинг биологии бойлигини сақлаб қолиш, махсулотнинг харажат ва таннархини камайтириш, хом-ашё ва махсулотлардан самарали фойдаланиш имконини беради.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 12 апрелдаги ПҚ-2520 сон «Мева-сабзавот махсулотлари, картошка ва полиз экинларини сотиб олиш ва фойдаланиш тизимини такоммиллаштириш бўйича тадбирлар тўғрисида» ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 29 августдаги 251 сон «Ўзбекистон Республикаси ахолисини 2015-2020 йилларда сифатли озиқ-овкат билан таъминлаш бўйича тадбирлар коцепцияси ва комплексини тасдиклаш тўғрисида» ги, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ва 2015 йил 4 мартдаги У П-4707 сон «2015-2019 йилларда ишлаб чикаришни таркибий кайта ўзгартириш, модернизациялаш ва диверсификациялашни таъминлаш бўйича тадбирлар дастури ҳақида» ги фармон ва қарорлари қамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада ҳизмат қилади.
Тадқикотнннг макса ди махсар кунжарасини экстракциялаш технологияларини модернизациялаш ва олинган мойни ноанъанавий масса алмашини жараёнларининг интенсификацияси усулларини кўллаб ва самарали махаллий кимёвий реагентлар билан рафинациялашдан иборат.
Тадқикотнинг илмий янгилиги куйидагилардан ибо par:
гранулаланган кунжаранинг структуравий-механик ва физик-кимёвий хоссалари аниқланган;
гранулаланган махсар кунжараси ва қобиғини углеводородли эритувчида экстрациялаш жараёнини кўрсаткичлари аникланган;
махсар кунжарасини экстракция жараёнини интенсификация қилишда мисцеллани горизонтал колоннанинг пастги қисмидан юкори қисмига караб 65-70°С қиздириш оркали рециркуляциялаш аниқланган;
махсар мойини гидратациялаш ва нейтраллашда механик-кимёвий фаоллашувни қўллаш оркали таркибдаги ассоциатларни (мицеллами) парчалаш имконини бериб жараёнларни 1.2-13 баробар интенфицирлаш аниқланилган;
махсар мойини нейтраллашда анъанавий каустик сода ўрнига силикат натрийни кўллаш оркали нейтралланган мойнинг чикиши 1.5-2.0% га ошиши исботланган;
махсар мойини окартиришда махаллий лойли минераллар ва кўмирдан олинган адсорбентларнинг танлов хусусиятлари аниқланган;
оқартирилган махсар мойини юкори чикиши ва юкори сифат кўрсатгичларини таъминловчи самарадор махаллий адсорбентлар композицияси яратилган;
махсар мойини экстракциялаш ва комплекс рафинациялашнинг модернизацияланган технологик жараёни яратилган.
Хулоса
1. Парчаланган махсар уруғидан олинган кунжарада эркин говаклар хажми парчаланмаган махсар уругидан олинган кунжарага нисбатан 2 марта кам бўлаиши; барча ўрганилган кунжара намуналарида мезо ва микроговаклар мавжуд бўлмаслиги; уларда 75900 А дан катта бўлган макроговаклар бўлмаслиги кўрсатилди.
2. Парчаланган махсар уругларидан олинган гранула шаклидаги кунжарани экстракциялаш мақсадга мувофиклиги аниқланди ва натижада қобиқдан зарарли моддаларни ажралиши хисобига юқори сифатли мой олишга эришилди.
3. Maxcap кунжараси шаклини чиғаноқдан гранулага ўтказилса ғоваклилиги ортиши хисобига уни углеводородли эритма билан ивиш интенсивлиги ва нисбий даражаси ошиши ва бунда, углеводородли эритмада ивиш интенсивлиги ва нисбий даражаси парчаланмаган махсар уруғларидан олинган гранулаларда кўпрок намоён бўлиши кўрсатилди.
4. Ивитишни бошланғич даврида (6 дақиқада) махсар грануласида қобиқ миқдори 5.0 дан 25% га ортиши билан, нисбий ивиш даражаси (<р) 0.52 дан 0.71 га ошади ва охирги даврда (10 дақиқа) - 0.72 дан 0.84 гача ошиши аниқланди.
5. Ўрганилаётган махсар мойи намуналари стереотурли триглицеридлар таркибининг миқдорий кўрсатгичлари аниқланди, улар махсар мойини бошқа ўсимлик мойларидан фаркли жихатларини илмий-асослаб кўрсатиб беради ва уларни қайта ишлашга рационал технологияларни яратишга имкон беради. Бундан ташқари лалми ерлар ва суғориладиган ерларда етиштирилган уруғлардан олинган махсар мойи структураси ва таркиби тўғрисида олинган маълумотлар уларни ўз хусусиятлари бўйича идентификация килиш имконини бериши тавсия этилди.
6. Лалми ва суғориладиган ерларда етиштирилган махсар уруғидан экстракция усулида олинган махсар мойи таркиби ва хусусиятларини ўрганиш асосида уни комплекс рафинациялаш схемаси ишлаб чиқилди, у гидратация технологияси, МКА ни кўллаб ишқорли нейтраллаш ва окартириш учун махаллий адсорбентлардан тузилган композицияларини ўз ичига олади, улар юкори сифатли озукавий махсар мойи олишни таъминлаши кўрсатилди.
7. Ишлаб чикилган адсорбентлар композициялар орасида экстракцияланган махсар мойини комплекс тозалаш ва окартиришда энг самаралиси КОСМ-5 бўлди, у КАУ (34%), НКП (33%) ва НШБ (33%) дан ташкил таркиби тавсия эти л ди.
8. Тадкикотлардан олинган натижалар асосида махсар кунжарасини экстракциялаш ва олинган мойни комплекс рафинациялашни модерн изацияланган технологиялари ишлаб чиқилди, бунда мураккаб жараёнларни интенсификациясини ноанъанавий усулларини қўллаш тавсия этилди.

35-38 104 0

Математическая модель задачи нелинейной фильтрации вытеснение флюидов в слоистих пластах

Shukur Qayumov, Shoxida Ziyodullayeva, Elbek Husanov, Ilxom Begijonov, U Qayumov
Работе рассмотрена задачи вытеснения флюидов в многослойных средах. Сформулирован условия при котором происходить одновременное (синхронное ) продвижение подвижной границы вытеснения, балансовыми методами. Дифференциально-краевая задача решается сеточными методами. Разработан алгоритм вычисление всего процесса решения.
1-53 49 0

Марказий қизилқум фосфоритларини фосфорли ўғитларга қайта ишлашнинг ресурс тежамкор технологиясини яратиш

Холтўра Мирзақулов

Тадқиқот объектлари: Марказий Қизилкум фосфоритлари, фосфогипс, нитрат, фосфор ва сульфат кислоталари, аммиак, углеаммонийли тузлар, нордон ва аммонийлашган куйка, сув-тузли система, ювукли сув.
Ишнинг мақсади: Марказий Қизилқумни турли хил паст навли юкори карбонатли фосфорит ва фосфорли чиқиндилари, фосфогипс ва фосфомелни самарали оддий ва комплексли ўғитларга қайта ишлашнинг физик-кимёвий ва технологик асосларини яратиш.
Тадкикот усуллари: кимёвий, рентгенфазали ва ИК-спектроскопия таҳлили, эрувчанликни ўрганишни изотермик ва политермик усули.
Олинган натнжалар ва уларнинг янгилиги: илк бор кальций фосфат, минерал кислоталар, уларнинг аммонийли тузлари, кальций карбонат ва сульфатдан таркиб топган учлик ва кўпкомпонентли системаларнинг эрувчанлиги, ўзаро таьсирлашуви ва фазали ўзгаришлари бўйича янги маьлумотлар олинган, кимёвий реакциялар жараёнининг кинетик қонуниятлари ўрганилган, хамда техник иктисодий ва агрокимёвий кўрсаткичлари юкори бўлган турли хил оддий ва комплекс ўғитлар синтез қилинган.
Амалий ахамняти: Марказий Қизилқумнинг турли хил фосфат хом-ашёлари асосида юкори самарали бир неча хил оддий ва комплекс ўғитлар ишлаб чикаришнинг чикиндисиз осон мослашувчан ресурстежамкор технологияси яратилган. Марказий Қизилқум фосфоритидан экстракцион фосфор кислотаси ишлаб чиқариш чикиндиси - фосфогипсни аммоний сульфат ва фосфомелга кайта ишлаш технологияси ишлаб чикилди.
Татбик этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: Марказий Қизилқум фосфоритидан нитрокальцийфосфат ўғитини ишлаб чиқариш технологияси “Самаркандкимё” ОАЖда жорий этилди ва 90 минг тоннадан кўпрок угит чикарилди. “Аммофос” ОАЖда куввати йилига 10 минг т фосфогипсни аммоний сульфат ва фосфомелга кайта ишлаш тажриба-саноат ускунаси монтаж килинган ва синовдан ўтказилган. Комбинациялашган реактор ўрнатилган саноат ускунасида 200 т куш суперфосфат ва PS-ўғити ишлаб чикарилди. Яратилган ўғитлар аммофос ва суперфосфатга нисбатан агрокимёвий самарадорлиги юқорилигини кўрсатади ва техник иқтисодий хисоблар эса ўғитларнинг нархи 15-40% арзонлигини кўрсатди.
Қўлланиш сохаси: кишлок хўжалиги ва фосфорли ўғитлар корхоналари.

1-40 58 0

Мавҳум қайнаш қатламини қўллаб кристалланувчи эритмаларни буғлатишнинг самарадорлигини ошириш

Хошим Бахронов

Тадқиқот объектлари: кристалланувчи эритмаларни буғлатиш жараёни.
Ишнинг мақсади: дисперс муҳитлардаги гидродинамика, структура, ташқи иссикдик алмашиниш ва қасмоқ ҳосил бўлишини тадқиқ қилиш, кристалланувчи эритмаларни буғлатувчи, мавҳум қайнаш қатлами бўлган юқори самарали жиҳоз яратиш ва қаттиқ заррачалар мавҳум қайнаш қатламига эга буғлатиш аппаратлариии ҳисоблаш методини яратиш.
Тадқиқот усуллари: донадор заррачалар мавҳум қайнаш қатлами бўлган буғлатиш аппаратлари гидродинамикасини, улардаги иссиқлик алмашинишни ва тузлариинг чўкишини экспериментал ва иазарий тадқиқ қилиш ва иатижаларии саноатдаги ускунада текшириш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги. Донодор материалнинг ингичка трубалар ичидаги мавҳум қайнаш қатлами гидродимикаси, структураси, ташқи иссиклик алмашиниши ва чўкма чўкиши жадаллиги бириичи марта комплекс тадқиқ қилинган. Саноатдаги, экспериментал ва назарий тадқиқотлар, буғлатиш аппаратларидаги гидродинамика ва иссиқлик ўтказиш жараёнларининг, режим омиллари, сарф параметрлари, донадор материал заррачаларининг геометрик характеристикалари ва физик хоссаларига боғлиқлик қонуниятларини ўрнатишни ва буғлатиш аппаратларининг амалдаги иш тартиби параметрлари диапазоиини қамраб оладиган умумлаштирувчи боғлиқликлар олишни таъминлади.
Амалий ахамияти. Кристалланувчи эритмаларни буғлатишнинг унумдорлигини оширишнинг, иссиклик ўтказишни жадаллаштириш, таъмирлар оралигидаги иш давриии узайтириш ва шуига мос равишда жихозларии тозалаш харажатларини ва энергия сарфинииг камайишини таъминлайдиган, катта капитал харажатлар талаб қилмайдиган усули таклиф қилинган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги. Диссертация иши материалларини «Навоийазот» ОАЖ даги тўрт корпусли буғлатиш қурилмасини такомиллаштиришда қўллашдан 209 млн. сўм иқтисодий самара олиниши кутилмоқда, «Электрокимёзавод» ЁАЖ-ҚКда ош тузини кристалловчи буғлатиш аппаратининг самарадорлигини оширишда қўллаш уларнинг қасмоқсиз ишлаш даврииинг ошишини таъминлади; олинган иатажаларии Москвадаги «Пирит-М» МЧЖда қўллаш иссиқлик алмашинишни жадаллаштириш ва қасмоқ ҳосил бўлишини камайтириш натижасида жихозларнииг унумдорлигини ошириш хисобига йилига 4,2 млн. рубл миқдорида иқтисодий самара олишни таъминлади; иш натижалари «Щелково иккиламчи қимматбахо металлар заводи» ОАЖ да (Россия) унумдорликни ошириш, атмосферага ташланадиган чиқиндиларии камайтириш и йўқотиладиган кумуш микдорини камайтириш учун қўлланилиб йилига 7 млн. рубл (2008 йил нархларида) иқтисодий самара олинди.
Қўлланиш сохаси : кимё ва озиқ-овқат саноати, металлургия.

1-40 78 0

Листли металларни совуқ прокатлаш жараёнини такомиллаштириш

Кудратхон Бахадиров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда юздан ортиқ мамлакатларда листли металларни прокатлаш усулида буюмлар ишлаб чиқишда унинг сифатини яхшилаш, хизмат муддатини ошириш ва энергия тежамкорлигини таъминлашга қаратилган тадқиқотлар олиб борилмокда. Машинасозлик сохасида 40% дан ортик металл буюмларга прокатлаш усулида ишлов берилади. Сўнгги йилларда листли металларни совуқ ҳолда прокатлашнинг энергиятежамкор усулларини ишлаб чикишга катта аҳамият берилмокда. Шу билан бир қаторда прокатланган листларнинг механик хоссаларига кўйиладиган талабларнинг ошиши совук ҳолда пластик деформациялаш усули билан олинадиган листли металларни ишлаб чиқишда ички зўриқиш кучларидан холи бўлган маҳсулот олиш технологияларини яратиш муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмоқда.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буен мамлакатимизда енгил автомобилларни ишлаб чикариш йўлга қўйилиб, жаҳон бозорида рақобатбардош бўлган автомобилларни ишлаб чикариш билан бир қаторда унинг бутловчи қисмларини локаллаштиришга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада автомобилсозликда кўлланиладиган листли прокат қисмларни тайёрлаш технологиясини ўзлаштиришда сезиларли натижаларга эришилиб, жумладан маҳаллий хомашёдан лист хомакиларини тайёрлаш имкони яратилди, керакли геометрик ўлчамдаги лист хомакиларини тайёрлаш учун технологиялар ишлаб чикилди, прокатлаш усулида олинаётган лист махсулотларининг таннархи пасайтирилди. Шулар билан бир каторда металлургия комбинатларининг экспорт килинаётган прокат маҳсулотларини ишлаб чиқаришда уларнинг рақобатбардошлигини таъминлайдиган энергиятежамкор технологияларни такомиллаштиришни талаб этмокда. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан « ... миллий иктисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш, ... иктисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чиқаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш» вазифаси белгилаб берилган. Ушбу вазифани бажаришда металлургия комбинатларида қўлланиладиган иссиклайин прокатлаш ўрнига энергиятежамкор технология асосида листли металларни совук прокатлаш жараёнини такомиллаштириш асосида маҳсулот сифати ва рақобатбардошлигини ошириш муҳим масалалардан бири хисобланади.
Жахон тажрибасида листли металларни совук ҳолда прокатлаш жараёнини такомиллаштиришга катта ахамият берилмокда. Жумладан, листли металларни прокатлашда ўтимлар сонини оптималлаш, прокатлаш тезлиги ва листга тушадиган босимнинг маҳсулот механик хоссаларига таъсирини камайтириш технологиясини ишлаб чиқиш, прокат станларининг оптимал конструкциясини ишлаб чиқиш мазкур сохани ривожлантиришнинг асосий омилларидан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини
ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2011 йил 29 июлдаги ПҚ-1590-сон «2011 -2013 йилларда саноат кооперацияси асосида тайёр маҳсулотлар, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 26 декабрдаги ПҚ-2698-сон «2017- 2019 йилларда тайёр маҳсулот турлари, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришнинг истикболли лойиҳаларини амалга оширишни давом эттириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади совуқ ҳолда листли металларни прокатлашни такомиллаштириш асосида энергиятежамкор технологияларни ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
совук ҳолда симметрик прокатлаш курилмасининг технологик параметрларини ҳисоблаш орқали прокатлашнинг самарали технологияси ва конструкцияси ишлаб чиқилган;
мавжуд прокатлаш технологиясини такомиллаштириш билан янги энергиятежамкор симметрик прокатлаш технологияси ишлаб чикилган;
янги энергиятежамкор симметрии прокатлаш технологияси асосида олинган листли мис ва унинг қотишмаларини термик ишлаш технологияси ишлаб чиқилган;
мис полосасини прокатлашдан кейин термик ишлов беришнинг янги режимлари ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Листли металларни совук прокатлаш жараёнини такомиллаштириш» мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилади:
1. Прокатлаш технологик асослари, илмий-техник ва технологик усуллар, энергиятежамкор прокатлаш агрегата ишлаб чикилди. Ишлаб чиқилган агрегатни қўллаш ноанъанавий усулларда модификацияланган листли металларни олиш имконини беради.
2. Қуймакорлик усулида олинган, фрезаланган полосали металларни прокатлаш режимлари ишлаб чикилди. Олинган натижалар прокатлаш жараёнида энергиянинг 5-7% га тежалишига хизмат қилади.
3. Прокатлаш станида мис полосасини прокатлашнинг такомиллаштирилган технологияси ишлаб чикилди. Олинган натижалар прокатлаш даврида ўтимлар сонини 7 дан 5 гача камайтиришга хизмат килади.
4. Прокатланган листли металларга термик ишлов бериш режимлари ишлаб чикилди. Олинган натижалар ишчи валларга тушадиган юкламанинг 3% га камайишига хизмат килади.
5. Назарий ҳамда тажрибавий тадқиқотлар асосида прокатлаш жараёнини оптималлаш бўйича тавсиялар ишлаб чикилди. Олинган натижалар ишлаб чикариш шароитида оптимал прокатлаш режимларини танлашга хизмат килади.
6. Иқтисодий самарадор бўлган мис полосасини такомиллаштирилган прокатлаш технологияси ишлаб чикилди. Олинган натижалар иқтисодий самарадорликнинг 3-5% га ошишига хизмат килади.


 


 

1-80 73 0

Кремний асосида никел атоми нанокластерили термодатчикни ишлаб чиқиш ва уни тайёрлаш технологияси.

Сайфилло Насриддинов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда жахонда динамикали ривожланаётган электрон ҳисоблаш техникаси йўнали-шида муҳим физик-технологик муаммолардан бири саноатда, илмий текши-ришда ҳамда хўжаликда ҳар ҳил жараёнларни кенг кўламда автоматлаш-тиришда, биринчи галда хароратни ва бошка параметрларни диагностика-лашда қўлланиладиган функционал характеристикалари яхшиланган нано-кластерли яримўтказгичли материаллар асосида харорат датчикларини ишлаб чиқариш хисобланади.
Турли атомлар нанокластери хосил килинган кремний асосли термо резисторлар актив сохасининг электрофизик параметрлари билан уларнинг эксплуатацион параметрлари орасидаги ўзаро боғлиқлигини тадқиқ килиш, термо датчикларнинг олдин маълум бўлмаган имкониятларини очиб берувчи янги техник ечимлар топиш имконини беради. Термодатчикнинг актив соҳасини мукаммаллаштириш, сезгирлигини сақлаш, параметрлари фарқла-нишини камайтириш муаммоларини ечиш, ҳамда нанокластерли материал-лардан фойдаланиб ҳар хил шароитларда ҳароратни ўлчайдиган яримўт-казгичли янги авлод асбобларини тайёрлаш технологиясига мослаштириш муҳим аҳамият касб этди.
Нанокластерли материаллар асосида олинган яримўтказгичли асбоблар жумласига кирувчи терморезисторларни саноат объекта параметрларини назорат килиш системаларида ва қурилмаларида татбик килиш уларнинг сезгирлигини ошириш ва уланиш схемаларини тадқиқ килишни талаб қилади. Шунинг учун терморезисторларнинг конструктив параметрларини оптималлаштириш мақсадида нанокластерли материаллар параметрларини терморезисторнинг хусусиятига таъсири хамда турли нано қиришмаларнинг диффузион жараёнларини ўрганиш жуда муҳим хисобланади.
Ушбу тадқиқот нанокластерларни паст температурали диффузия усулини яратишга ҳамда база материалини танлашга ва адгезияли контакт олиш йўлларини ишлаб чиқишга, шунингдек, нанокластерли материаллар асосида термодатчиклар таёрлашга йўналтирилган. Бундай термодатчиклар-нинг функционал характеристикаларини яхшилаш, уларни тайёрлашнинг ар-зон технологиясини таклиф килиш ва бу технологиянинг техник маршрутини яратиш муҳим илмий-амалий ахамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда маз-кур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даража-да хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади никел нанокластерили юкори сезгир ҳарорат датчиклари олишнинг диффузион технологиясини мукаммаллаштириш ва улар асосида объектлардаги ҳарорат билан боғлик жараёнларни бошқарувчи асбоблар комплекси ва параметрлари стабил ҳамда ҳар хил ташки таъсир-ларга чидамли системаларни ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг нлмий янгилнги куйидагилардан иборат:
кремний ҳажмида никел атомлари нанокластерларини ҳосил бўлишини таъминловчи уч боскичли, яъни ҳар бир босқичда ҳарорат (300^-600; 600^-900; 900^-1250 °C) маълум тезликда (5 град/мин) оширилиб, маълум дакиқада (10 минут) ўзгармас ҳолда сақланиб, кейин 100 град/сек тезликда пасайти-рилишидан иборат никелни кремнийга диффузия қилиш усули ишлаб чиқил-ган;
никел билан легирланган кремнийли структураларга омик контактлар олиш учун никел метали кимёвий усулда ҳажмига никел диффузия қилинган кремний юзасига ўтказилиб 10 минут давомида 650 градусда термик ишлов беришдан иборат юқори легирланган катлам олиш технологияси яратилган;
илк бор никел нанокластерлари киритилган кремний асосида сезгир-лиги юкори (7800 К) бўлган ва чиқиш характеристикалари стабиллашган ха-рорат датчиги тайёрланган хамда уни тайёрлаш технологиясининг маршрути амалга оширилган;
операцией кучайтиргич ёрдамида корректорловчи тескари боғланиш киритиш эвазига термодатчикнинг ўтиш жараёнларини бир даражага камай-тириш мумкинлиги тажрибада кўрсатилган;
никел билан лигерланган кремнийли ҳарорат датчикларининг ток та-шувчилар концентрацияси 1016 см’3 дан юқори бўлганда 106 рентген дозали гамма радиацияси таъсирида уларнинг солиштирма қаршилиги сезилмас даражада ўзгариши, яъни радиацияга чидамлилиги, ток ташувчилар концентрацияси 1014 см'3 дан кичик бўлганда эса (5-^10)-106 рентген доза таъсирида ўтказувчанлик типининг ўзгариши.(«—>/?) тажрибада аникланган;
талаб қилинаётган параметрларга қараб (сезгирлиги, нархи, аниқлиги ва ҳ.к.) компьютер йўли билан моделлаштириш асосида датчикнинг шакли-ни, контакт чиқишларини, химоялаш қатламини ва ўлчовчи схема параметрларини танлаш имконини берувчи харорат датчиги асосида ўлчагич ўзгарт-гични оптимал структуравий параметрик лойиҳалаш усули таклиф килин-ган;
харорат датчикларининг статистик характеристикаларининг ночизик-лиги ва иссиқлик инерционлиги билан характерланувчи хатоликларни, керак-ли чегаравий харорат интервалини танлаш йўли билан камайтириш мумкинлиги аникланган.
ХУЛОСА
«Кремний асосида никел атоми нанокластерили термодатчикни ишлаб чиқиш ва уни тайёрлаш технологияси» мавзусидаги докторлик диссертациям бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Кремнийга никел диффузияси жараёнининг янги усули таклиф қилинган, унга кура кремний хажмида никел атомлари нанокластерларини хосил бўлишини таъминловчи диффузия жараёни температура 600-^-1250 °C оралигида 5-^10 градус/минут тезликда ошириб борилганда ўтказилиши кераклиги таклиф килинган.
2. Ҳажмига никел диффузия килинган кремний юзасига адгезияси яхшиланган омик контакт олиш учун никел металининг юпқа (3 мкм) қат-ламини кимёвий усул билан ўтказиб хамда 650 градус Цельсийда 10 минут давомида тоблаш жараёни амалга оширилган.
3. Илк бор никел нанокластерили кремний асосида сезгирлиги юкори (7800 К) ва чиқиш характеристикалари стабиллашган харорат датчиги тай-ёрлаш принциплари асосида уни ишлаб чикиш технологиясининг маршрута таклиф килинган.
4. Никел билан легирланган кремнийли ҳарорат датчикларнинг солиштирма каршилиги 106 рентген дозали гамма радиацияси таъсирида ўзгармаслиги, радиация дозасини эса 10s рентгангача оширилиши билан харорат сезгирлиги коэффициента 10% га ошиб бориши кўрсатилган.
5. Талаб килинаётган факторга караб (сезгирлиги, нархи, аниқлиги ва ҳ.к.) компьютер йўли билан моделлаштириш асосида датчикнинг шаклини, контакт чиқишларини, ҳимоялаш катламини ва ўлчовчи схемасини танлаш имконини берувчи ўлчагич ўзгартгични структурали параметрик лойихалаш усули таклиф килинган.
6. Электрон схемада датчикнинг максимал сезгирлиги соҳасини аник-лаш имконини берувчи, харорат датчиги сезгирлиги ва ўлчовчи параметрларини мувофиқлаштирувчи каршиликлар орасидаги ўзаро боғликлик ўрна-тилган.
7. Ҳарорат датчикларининг статистик характеристикалари ночизиқлиги ва иссиклик инерционлиги билан характерланувчи хатоликларни 10% дан 2% гача камайтириш корректирловчи каршиликларни ва керакли чегаравий харорат интервалини танлаш йўли билан амалга оширилиши мумкинлиги аникланган.