ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
31
ERTAK TERAPIYASI ASOSIDA NUTQ KAMCHILIGI BO‘LGAN
BOLALARNING SO‘ZLASHUV NUTQINI RIVOJLANTIRISH
Abdullayeva Ugiloy Djurayevna
Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti
Logopediya yo‘nalishi MSPD-2U talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ertak terapiyasi usulining rivojlanishda buzilishlarga
ega bo‘lgan bolalar bilan ishlashdagi ahamiyati va samaradorligi yoritilgan. Ertaklar orqali
bolalarning ijtimoiy muhitga moslashuvi, qo‘rquv va xavotirni yengish, shuningdek, ijobiy
emotsional holatlarni shakllantirish imkoniyati ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotlar natijasida,
ertak terapiyasi orqali bola shaxsidagi salbiy holatlarni yumshatish, ijtimoiy muhitga
tayyorlash va psixokorreksion yordam ko‘rsatish mumkinligi isbotlangan. Maqolada
shuningdek, metodning psixodiagnostik, prognostik va terapevtik yo‘nalishlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
ertak terapiyasi; bolalar psixologiyasi; rivojlanishida buzilish;
psixokorreksiya; ijtimoiy moslashuv; emotsional qo‘llab-quvvatlash; didaktik ertak.
Аннотация:
В данной статье раскрыта значимость и эффективность метода
сказкотерапии в работе с детьми, имеющими особенности развития.
Рассматривается, как через сказочные образы можно помочь детям адаптироваться
к социальной среде, преодолевать страхи и тревожность, формировать
положительное
эмоциональное
состояние.
В
результате
исследования
подтверждено, что сказкотерапия способствует смягчению негативных проявлений
в личности ребенка, подготовке к новым ситуациям и оказанию
психокоррекционной помощи. Также описаны диагностические, прогностические и
терапевтические направления метода.
Ключевые слова:
сказкотерапия; детская психология; нарушения развития;
психокоррекция; социальная адаптация; эмоциональная поддержка; дидактическая
сказка.
Abstract:
This article explores the importance and effectiveness of fairy tale therapy
in working with children with developmental disorders. It discusses how the use of
metaphorical storytelling helps children adapt to new social environments, overcome fear
and anxiety, and develop positive emotional responses. The research confirms that fairy
tale therapy can soften negative personality traits, prepare children for unfamiliar
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
32
situations, and provide psychocorrective support. The article also outlines the
psychodiagnostic, prognostic, and therapeutic dimensions of the method.
Keywords:
fairy tale therapy; child psychology; developmental disorders;
psychocorrection; social adaptation; emotional support; didactic tale.
Ertak terapiyasi — bu individga, odatda yosh bolaga ijtimoiy ahamiyatga ega
axloqiy normalar va qoidalarni singdirishning eng samarali usullaridan biridir.
Bunday axborot xalq og‘zaki ijodining ertak, rivoyat, hikoya, topishmoq, maqol,
doston va boshqa janrlarida mujassamdir.
Ertak terapiyasi — bu ijtimoiylashtirish va xalq tajribasini avlodlarga
qoldirishning eng qadimiy usulidir. Metodologik nuqtai nazardan ertak terapiyasi
amaliy psixologiya yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, asosiy ta’sir ko‘rsatish vositasi
sifatida ertakning metaforik resurslaridan foydalaniladi. Bu bolaning hali anglab
yetilmagan ichki olamini ehtiyotkorlik bilan samarali aks ettirishga va unga zarar
yetkazmasdan ta’sir ko‘rsatishga, yoki bola o‘z shaxsini chuqurroq anglashiga, hatto
bolaning shaxsidagi salbiy, o‘rinsiz tajovuzkor mayllarni korreksiya qilishga
yordam beradi. Metodning mohiyatini va undan foydalanish sohalarini tavsiflashga
harakat qilamiz. Ertak terapiyasi sessiyasi o‘tkazilayotgan vaqtda olib boriladigan
ishni uch yo‘nalishda tasniflash mumkin deb hisoblanadi: psixodiagnostik,
prognostik va psixokorreksion (terapevtik). Psixodiagnostik yo‘nalish — bola xulq-
atvorida mavjud hayotiy ssenariylar va strategiyalarni aniqlashni ko‘zda tutadi. Bu
yo‘nalishda bolaning xulq-atvorida o‘zini namoyon qiladigan bazaviy hayotiy
ssenariylar va strategiyalar tahlil qilinadi. Prognostik yo‘nalishda — bolada mavjud
hayotiy ssenariylarning mohiyati va o‘ziga xos jihatlarini istiqbolda imkon qadar
to‘liq ochib bera oladigan diagnostik ertak tahlili asosida voqealarning ehtimoliy
rivoji diagnostika qilinadi. Psixokorreksion (terapevtik) ish yo‘nalishi — bolaga
samarasiz hayotiy ssenariy yoki strategiyani foydalisiga almashtirishga yordam
beradi. Ertak terapiyasi — rivojlanishida kamchiligi bo‘lgan bola shaxsiga
emotsional-psixologik, pedagogik ta’sir ko‘rsatish va uni ijtimoiy-axloqiy
shakllantirishning istiqbolli turi va usullaridan biridir. Ertak terapiyasi usuli,
rivojlanishda turli xil buzilishlarga ega bolalar bilan ishlovchi mutaxassislar
tomonidan o‘yin terapiyasi va san'at terapiyasi bilan birgalikda qo‘llaniladi. Har
qanday ertak qahramoni bilan o‘zini identifikatsiya qilgan bola o‘zining
harakatlarini yangi tarzda rasmda va o‘yinda aks ettiradi, ijodiy va tashabbuskor
jarayonlarni rag‘batlantiradi, o‘z his-tuyg‘ulari va xayollari uchun chiqish yo‘lini
topadi, turli vaziyatlarda o‘z munosabatlarini qayta quradi va ba'zi travmatik
obrazlar bilan og‘riqsiz muloqot qiladi. Ertaklardagi hikoya qilib berilgan
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
33
konstruktiv g‘oyalar, ya'ni hamma narsani yaxshilash va eng yaxshi tomonga
o‘zgartirish mumkinligi, rivojlanishda buzilishlari bo‘lgan bolalarning ongini ijobiy
tarzda o‘zgartirishga yordam beradi, ya'ni psixoterapevtik ta'sir ko‘rsatadi. ertak
terapiyasi usuli bolalarni maxsus tarbiya va o‘quv jarayonlariga tayyorlashda yanada
kengroq qo‘llanilishi kerak. So‘nggi yillardagi psixologik tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki, umumiy nutq rivojlanishining sustligi (UNRS) bilan bog‘liq bolalar
o‘zgacha vaziyatlarga nisbatan xavotir va qo‘rquvni uchratadilar, bu holatlarning
uchdan biridan ko‘proqida kuzatiladi. Bizning tadqiqotimizga ko‘ra, bu bolalar
yangi joylar, odamlar, predmetlar, yangi turdagi faoliyatlardan qo‘rqishadi (38,7%
hollarda). 25,8% hollarda logopediya mashg‘ulotlariga nisbatan qo‘rquv kuzatiladi,
20,4% hollarda esa nutq qo‘rquvi mavjud. Ba'zi bolalar (7,5%) og‘izda amalga
oshiriladigan har qanday manipulyatsiyalardan dahshatli qo‘rqishadi. UNRS bilan
kurashayotgan rezistent preschoolerlarning katta qismini (69,7%) maxsus o‘qishga
moslashishda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Yaxshi taxmin bilan, uchdan birida
(32,6%) moslashuv jarayoni uch oy davomida o‘tadi, 24,7% hollarda esa bir oy
davomida. Ba'zi bolalarda (12,4%) dezadaptatsiya holati kuzatiladi: ular logopediya
guruhini dushman muhit sifatida qabul qiladilar, u yerda bo‘lish ularning uchun
chidab bo‘lmas darajada. Ularning moslashuvi uzoq davom etadi: 4,5% da — olti
oy, 7,9% da — o‘quv yilining oxiriga qadar, ya'ni 9 oy davomida davom etadi. Turli
xil disontogenezli preschoolerlar orasidagi xavotirli-fobik holatlarning o‘ziga
xosligini o‘rganishda, rivojlanishda buzilishlar mavjud bo‘lgan bolalarda
qo‘rquvning o‘rtacha miqdori, rivojlanishi to‘g‘ri bo‘lgan bolalarga nisbatan yuqori
ekanligi qayd etilgan. Shunday qilib, rivojlanishda biron-bir patologiyaga ega
bolalarning ijtimoiy muhitga bo‘lgan munosabatini, ularning yangi vaziyatlarga
nisbatan ijobiy va to‘g‘ri tasavvurlarini shakllantirish uchun maxsus yordamni qabul
qilishga tayyorlash zarur, bu jarayonni, bizning fikrimizcha, samarali tarzda ertak
terapiyasi usuli orqali amalga oshirish mumkin. Ijtimoiy vaziyat ostida biz boshqa
odamlar bilan, ya'ni jamiyat vakillari bilan muloqotni tushunamiz. Bunday muloqot
kattalar tashabbusiga binoan yuzaga keladi va bu bolalar uchun o‘z hududida yoki
boshqa joylarda bo‘lishi mumkin. Yangi, noma'lum vaziyat, bolaning hayotida
yuzaga keladigan, ba'zan hatto qarama-qarshi hissiy reaksiyalarni keltirib chiqaradi.
Agar bola sog‘lom rivojlanib, oilaviy atmosfera ijobiy bo‘lsa, asosiy emotsiyalar
ijobiy bo‘ladi. Bunday bola dunyoga ishonadi, yangi ijtimoiy vaziyatda qiziqish
ko‘rsatadi, uni tushunishga, moslashishga va biror narsani o‘rganishga intiladi.
Rivojlanishda buzilishlari bo‘lgan bolalar ko‘pincha ijtimoiy vaziyatni tushunishda,
uning talqinida va yo‘nalishini aniqlashda qiyinchiliklarga duch keladilar, uni
qanday rivojlanishini bashorat qilishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Shu bilan
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
34
birga, yangi narsalarga bo‘lgan salbiy munosabat kuchayadi, xavotir va qo‘rquv
to‘planadi va ba'zan yangi odamlar bilan tanishishdan, bolalar bog‘chaga yoki
maktabga borishdan, defektolog, logoped va psixolog bilan mashg‘ulotlarga
qatnashishdan bosh tortishga olib keladi. Shifokorga tashrif buyurish butun oila
uchun haqiqiy azobga aylanadi. Rivojlanishida nuqsoni bo‘lmagan bola yangi
ijtimoiy vaziyatga kirganda, u savollar beradi, oldindan tushuntirishni talab qiladi.
Bu tabiiy reaktsiyalar ba'zida kattalarni juda asabiylashtirishi mumkin. Ota-onalar
ba'zida bolaga yangi ijtimoiy vaziyatni ijobiy tasavvur qilish uchun to‘g‘ri tarzda
javob bera olishmaydi. Nutq va psixologik rivojlanishda buzilishlari bo‘lgan bolalar
esa savollarni shakllantirishda va ularga javob berishda qiyinchiliklarga duch
kelishadi. Yomonlik kutish, og‘riqdan qo‘rqish, xatolar qilishdan qo‘rqish, kulgi va
kamsitishdan qo‘rqish va boshqa ko‘plab his-tuyg‘ular "qar fiyoz" kabi to‘planib
boradi. Bunday bolalarda salbiy hayajonning hissiy "sarmoya"si shakllanadi, bu
maksimal darajaga yetib, baland yig‘lash yoki yengilmas isyon bilan yakunlanadi.
Bunday salbiy xulq-atvor shakllari — bu bolaning himoya reaksiyasi. Bunday
holatlarning oldini olish uchun, bolalarga yordam berish, ularni yangi ijtimoiy
vaziyatga tayyorlash kerak. Kattalarning tushuntirishlari, agar ular mavjud bo‘lgan
obrazli va tushunarli tilda bo‘lmasa, bolalarni yanada qo‘rqitishi mumkin. Bir kuni
bolalar bog‘chasida psixologning kelishi oldidan bolalar “Nima qilasiz?” deb
savollar berdilar. Ularni “sinovdan o‘tkazamiz” deb javob berishganida, ko‘plab
bolalar mutaxassisdansh yashinib qoldilar va muloqotdan bosh tortdilar. Biz
didaktik va psixokorrektiv ertaklarni qo‘llashni tavsiya qilamiz. Ularning vazifalari:
Bolani obrazli, tushunarli shaklda yangi ijtimoiy vaziyat bilan tanishtirish;Yangi
ijtimoiy vaziyatga nisbatan salbiy munosabatni o‘zgartirish; Yangi ijtimoiy
vaziyatda to‘g‘ri xulq-atvorni o‘rgatish. Ushbu ertaklar psixoterapevtik vazifalarni
o‘z ichiga olmaydi, chunki ular bolaning shaxsiyatida chuqur o‘zgarishlar yaratishga
yo‘naltirilmagan, ularni fobiyalardan yoki boshqa hissiy buzilishlardan
“davolamaydi”, balki faqat vaziyatga moslashishdagi salbiy reaksiyalarni tuzatadi,
o‘rgatadi va yangi ijtimoiy vaziyatga tanishuvga tayyorlashni amalga oshiradi. Ertak
terapiyasini maxsus psixolog amaliyotida qo‘llash texnologiyasi. Ertaklar avval ota-
onalar yoki mutaxassislar tomonidan tayyorlanadi. Ijtimoiy vaziyat kattalar
tomonidan o‘rganiladi, aniq obrazlar belgilab olinadi, muhim asosiy shaxslar,
harakatlar, ularning nomlari aniqlanadi.
Xulosa:
Ertak terapiyasi — bu bolalar psixologiyasida samarali va ijobiy
ta’sirga ega bo‘lgan qadimiy, ammo bugungi kunda ham dolzarb metodlardan biridir. U
bolaning ijtimoiylashuviga, axloqiy qadriyatlarni anglashiga va yangi vaziyatlarga
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
35
moslashishiga yordam beradigan, obrazlar orqali tuzilgan yumshoq va ta’sirchan
yondashuvdir. Tadqiqotlar ko‘rsatmoqda-ki, rivojlanishida buzilishlar mavjud bo‘lgan
bolalar ko‘pincha yangi ijtimoiy muhitlarga kirishda qo‘rquv, xavotir va rad etish kabi
salbiy hissiyotlarni boshdan kechiradilar. Ertak terapiyasi orqali bu holatlarni bartaraf
etish, bolaning his-tuyg‘ularini tushunish, ularga ijobiy yo‘naltirish berish mumkin.
Metodning psixodiagnostik, prognostik va psixokorreksion yo‘nalishlari bola
shaxsiyatini to‘liq o‘rganish, rivojlantirish va zarur hollarda tuzatish imkonini beradi.
Shu boisdan, ertak terapiyasini, ayniqsa, umumiy nutq rivojlanishida sustlik va boshqa
psixologik-pedagogik muammolarga ega bolalar bilan ishlashda kengroq joriy qilish
lozim. Bu metod orqali bolalar ijtimoiy muhitga ishonch bilan kirishadi, yangi
vaziyatlarga tayyor bo‘ladi va o‘zini anglash, ifoda qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Shunday qilib, ertak terapiyasi nafaqat ta’limiy, balki tarbiyaviy va emotsional qo‘llab-
quvvatlash vositasi sifatida ham alohida ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
З.М. Ахмедова, М.Ю. Аюпова, М.П. Ҳамидова “Логопедик ўйин”
(дарслик) «Файласуфлар» нашриёти Тошкент — 2013
2.
Герасимова А., Кузнецова В. Школа раннего развития. С-Петербург,
Москва, 2003.
3.
Джеки Силберг. 300 трёхминутных развивающих игр для детей от 2 до 5
лет. Минск, 2005.
4.
Мўминова Л.Р., Нуркелдиева Д.А. 5-7 ёшли болаларнинг мактаб таълимига
тайёрлигини текшириш дастури. Тошкент.
5.
Нуркелдиева Д.А., Чичерина Я.Е. Илк мактабгача ва кичик мактаб ёшидаги
болаларни психологик, педагогик ва логопедик текшириш. Методик қўлланма.
Т.: Янги аср авлоди, 2007 й.
6.
Скворцова И.В. Логопедические игры. 2004. С-Петербург
7.
Смирнова Л.Н. Логопедия. Играем со звуками. Речевой ди-дактический
материал. Пособие для логопедов, дефектологов и воспитателей. — М., 2004.
