ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
64
O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISH
MUAMMOLARI VA ISTIQBOLLARI
Sanakulova Iroda Abrorovna
Samarqand davlat universitetining
Kattaqo‘rg’on filiali Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo‘yicha) yo‘nalishi 2-kurs
talabasi
+99877-404-47-22
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotning
rivojlanish jarayoni, mavjud muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar chuqur tahlil
qilinadi. Raqamli iqtisodiyot bugungi kunda mamlakat iqtisodiy tizimining ajralmas
qismiga aylanib bormoqda. Raqamli xizmatlar, elektron hukumat, onlayn to‘lov
tizimlari, elektron tijorat va sun’iy intellekt texnologiyalari kundalik iqtisodiy
faoliyatda faol qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, yuqori tezlikdagi internet
infratuzilmasining yetarli emasligi, kadrlar salohiyatining pastligi, axborot xavfsizligi
va raqamli savodxonlikning yetishmasligi kabi muammolar mavjud. Maqolada ushbu
muammolarning yechimlari, xususan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi
doirasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar va raqamli iqtisodiyotning uzoq
muddatli rivojlanish istiqbollari yoritiladi. Xulosa sifatida, raqamli transformatsiya
orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish, inson kapitalini rivojlantirish va global
raqobatbardoshlikni kuchaytirish zarurligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
raqamli iqtisodiyot, O‘zbekiston, raqamli transformatsiya,
elektron xizmatlar, infratuzilma, raqamli savodxonlik, axborot xavfsizligi,
innovatsiyalar, strategik rivojlanish, “Raqamli O‘zbekiston – 2030”.
Raqamli inqilob bizning hayotimiz va jamiyatlarimizni misli ko‘rilmagan
darajada o‘zgartirib, 25 yil ichida ulkan imkoniyatlar bilan bir qatorda ayrim
muammolarni keltirib chiqardi. Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish AQSh, Buyuk
Britaniya, Germaniya, Yaponiya kabi yetakchi mamlakatlar uchun ustuvor
yo‘nalishlardan biridir. So‘nggi yillarda biznes va ijtimoiy soha faoliyatida
rivojlanishning yangi to‘lqini raqamli texnologiyalarning yangi avlodi, ya’ni sun’iy
ong, robototexnika, simsiz aloqa texnologiyalari yordamida ro‘y bermoqda. Yangi
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
65
texnologiyalar Barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirishga katta hissa
qo‘shishi mumkin, ammo biz kutilgan ijobiy natijalarni ololmasligimiz mumkin.
Raqamli iqtisodiyot – bu raqamli texnologiyalar asosida shakllanadigan
iqtisodiy tizim bo‘lib, unda axborot, sun’iy intellekt, internet xizmatlari va raqamli
infratuzilma asosiy resurs sifatida ishtirok etadi. Jahon miqyosida yuz berayotgan
to‘rtinchi sanoat inqilobi, ya’ni raqamlashtirish jarayoni mamlakatlar iqtisodiy
siyosatida tub o‘zgarishlar kiritmoqda. O‘zbekiston ham bu jarayondan chetda qolmay,
so‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyot asoslarini rivojlantirish bo‘yicha muhim
islohotlarni amalga oshirmoqda.
Raqamli iqtisodiyotning iqtisodiy jug’rofiyasi Shimol va Janub o‘rtasidagi
an’anaviy farqni ko‘rsatmaydi. Uni rivojlangan va izchil rivojlanayotgan - AQSh va
Xitoy boshqarib kelmoqda. Masalan, ushbu ikki mamlakat blokchayn texnologiyalari
bilan bog’liq barcha patentlarning 75 foizi, narsalar Interneti (internet of things -IoT)ga
sarflanadigan xarajatlarning 50 foizi va umumfoydalanishdagi bulutli texnologiyalar
dunyo bozorining 75 foizidan ortig’ini tashkil etadi. Va, eng ajablanarlisi, ular
dunyodagi 70 ta eng yirik raqamli platformalar bozor kapitallashuv qiymatining 90
foizini tashkil etadi. Yevropaning ulushi 4 foiz, Afrika va Lotin Amerikasiniki esa atigi
1 foiz. Bu "super platforma"lar - Microsoft, undan keyin Apple, Amazon, Google,
Facebook, Tencent, Alibaba umumiy bozor qiymatining uchdan ikki qismini tashkil
qiladi. Shunday qilib, ko‘plab raqamli texnologik ishlanmalarda dunyoning qolgan
qismi, ayniqsa Afrika va Lotin Amerikasi AQSh va Xitoydan ancha orqada qolmoqda.
Mavjud savdo friksiyalarining ayrimlari oxirgi texnologiyalar sohasida global
miqyosda hukmronlik qilishga intilishni aks ettiradi. Raqamli iqtisodiyot qiymati, u
bilan bog’liq qiymatlarni yaratish va egallashda ayrim qiyinchiliklarga duch kelish
mumkin. Birinchidan, raqamli iqtisodiyotning umumqabul qilingan ta’rifi yo‘q.
Ikkinchidan, rivojlanayotgan mamlakatlarda uning asosiy tarkibiy qismlari va
o‘lchamlari to‘g’risida ishonchli statistika yo‘q.[3]
Maqolada raqamli iqtisodiyotning O‘zbekistonda shakllanishi, mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari, shuningdek, raqamli transformatsiyaning
istiqbollari chuqur tahlil qilinadi. O‘zbekiston sharoitida raqamli iqtisodiyotni samarali
rivojlantirish uchun qanday resurslar zarur, qanday institutsional islohotlar talab
etiladi, ayni damdagi holat qanchalik yetuk – bular maqolaning asosiy mavzularidir.
Raqamlashtirish jahon iqtisodiyotining o‘sishiga olib keladi, masalan, nufuzli
McKinsey Global Institute konsalting kompaniyasining hisob-kitoblariga ko‘ra, eng
yangi raqamli texnologiyalardan foydalanish 2025 yilga borib yalpi ichki mahsulot
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
66
(YalM) o‘sishiga olib keladi. Butun dunyo bo‘ylab. 3-6 trillion dollarni tashkil etadi
Kompaniyaning hisob-kitoblariga ko‘ra, 12 turdagi yuqori texnologiya (mobil Internet,
ilg’or robototexnika, bulutli texnologiya, qayta tiklanadigan energiya, Internet of
Things (IoT) ma’lumotlari) bu o‘sishga hissa qo‘shadi. Simsiz uzatish, harakatchanlik
va sun’iy intellekt va boshqalar). Ayni paytda butun dunyo bo‘ylab yirik kompaniyalar
raqamlashtirish haqiqatidan xabardor va bulutli texnologiyalar va tarmoq
infratuzilmasini modernizatsiya qilish bo‘yicha ko‘rsatmalarga ega. Raqamlashtirish,
raqamli iqtisodiyotni shakllantirish iste’molchilar, davlat, umuman, jamiyat uchun
katta imkoniyatlar ochib beradi.
Raqamli iqtisodiyot (inglizcha – Digital Economy) axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining iqtisodiy faoliyatda keng qo‘llanilishi orqali shakllanadi. Bu
iqtisodiy modelda quyidagi xususiyatlar muhim rol o‘ynaydi:
➢
Raqamli xizmatlar va mahsulotlar ishlab chiqarish;
➢
Elektron savdo va elektron to‘lov tizimlari;
➢
Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan tizimlar;
➢
Ma’lumotlar bazasi va katta hajmdagi axborotni tahlil qilish (Big Data);
➢
Bulutli texnologiyalar, blokcheyn va Internet of Things (IoT);
➢
Uzoqdan turib ishlash, onlayn ta’lim va masofaviy xizmatlar.
Ushbu texnologiyalar yordamida iqtisodiy samaradorlik oshadi, xarajatlar
kamayadi, inson kapitalining qadri yuksaladi va iste’molchilarga qulay sharoitlar
yaratiladi. Shu sababli raqamli iqtisodiyot bugungi kunda barcha rivojlanayotgan
davlatlar uchun strategik ustuvor yo‘nalishga aylangan.
O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha 2019-yilda
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategik dasturi qabul qilindi. Ushbu dastur quyidagi
asosiy yo‘nalishlarni qamrab oladi:
•
Raqamli infratuzilmani rivojlantirish;
•
Davlat xizmatlarini to‘liq raqamlashtirish;
•
Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida raqamli texnologiyalarni joriy etish;
•
Internet va IT xizmatlariga kirishni soddalashtirish;
•
Axborot xavfsizligini ta’minlash;
•
Raqamli savodxonlikni oshirish va IT-kadrlarni tayyorlash.[4]
2021-yildan boshlab soliq, bojxona, sog’liqni saqlash, ta’lim, bandlik kabi
sohalarda elektron xizmatlar faol joriy etilmoqda. Elektron hukumat tizimi
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
67
(my.gov.uz), to‘lov tizimlari (Click, Payme, Apelsin va boshqalar), elektron tijorat
platformalari (uzum market, olx, asaxiy) keng ommalashgan.
Asosiy muammolar va to‘siqlar
Shunga qaramay, raqamli iqtisodiyotning to‘laqonli ishlashi uchun
O‘zbekistonda hali hal qilinishi lozim bo‘lgan qator muammolar mavjud. Ularni
quyidagi asosiy guruhlarga ajratish mumkin:
Texnik infratuzilma yetishmovchiligi
Yuqori tezlikdagi internet qamrovi barcha hududlarda bir xil emas, ayniqsa,
qishloq joylarda raqamli xizmatlardan foydalanish imkoniyati cheklangan.
Internet narxlari va texnik jihozlar hali ham aholining ayrim qatlamlari uchun
qimmat.
Kadrlar va raqamli savodxonlik muammosi
IT sohasida raqobatbardosh mutaxassislar yetishmaydi.
Ta’lim tizimi zamonaviy texnologiyalarga to‘liq moslashmagan.
Aholining keng qatlami, ayniqsa, yoshi katta insonlar raqamli xizmatlardan
foydalana olmaydi.
Huquqiy va institutsional muammolar
Raqamli iqtisodiyot bo‘yicha qonunchilik bazasi hali to‘liq shakllanmagan.
Axborot xavfsizligi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, raqamli huquqlar kabi
sohalarda huquqiy bo‘shliqlar mavjud.
Davlat idoralari o‘rtasida raqamli integratsiya past darajada.
Investitsiya va moliyalashtirish muammolari
Raqamli startaplar va innovatsion loyihalarga sarmoya yetarli emas.
Xususiy sektor bilan hamkorlik sust rivojlangan.
Shunga qaramay, O‘zbekiston raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘lida katta
salohiyatga ega. Istiqbolda quyidagi yo‘nalishlar mamlakat raqamli rivojlanishida
muhim o‘rin tutadi:
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
68
Elektron hukumat xizmatlari kengaytirilishi bilan davlat xizmatlarining tezligi,
shaffofligi va sifat darajasi oshadi. Bu korrupsiyaning kamayishiga, byurokratiyaning
qisqarishiga olib keladi.
Onlayn ta’lim platformalari (Edumarket, ZiyoNet, Coursera, Udemy) va tibbiy
xizmatlarning raqamlashtirilishi aholi farovonligini oshiradi. Telemeditsina, raqamli
tibbiy kartalar va masofaviy maslahatlar keng qo‘llanilishi mumkin.
Internet savdosi, elektron to‘lov tizimlari, ijtimoiy tarmoqlarda marketing
(SMM) orqali tadbirkorlik faoliyatining yangi shakllari yuzaga kelmoqda. Elektron
tijorat milliy iqtisodiyotga sezilarli daromad keltiradi.
Yaqin yillarda O‘zbekiston IT mahsulot va xizmatlar eksportini bir necha
barobar oshirishni maqsad qilmoqda. IT-Park’lar (Toshkent, Andijon, Namangan,
Farg’ona va boshqa shaharlarda) buning amaliy asosi bo‘lib xizmat qilmoqda.
Davlat idoralari, biznes va bank tizimlarida katta hajmdagi axborotni tahlil qilish
va sun’iy intellekt orqali qaror qabul qilish samaradorligi oshadi. Bu esa iqtisodiy
boshqaruvga aniqlik va tezlik olib kiradi.[5]
Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot – bu zamonaviy dunyoning ajralmas
qismiga aylangan tizimdir. U nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki
jamiyatning turmush darajasini ham yuqori bosqichga olib chiqadi. O‘zbekiston bu
sohada bir qancha ijobiy qadamlar tashladi va hozirda muhim strategik bosqichda
turibdi.
Mavjud muammolarni hal qilish – ayniqsa, raqamli infratuzilmani kengaytirish,
IT mutaxassislarni tayyorlash, qonunchilikni takomillashtirish va innovatsion
investitsiyalarni jalb etish – mamlakatning raqamli kelajagini belgilab beradi.
Istiqbolda O‘zbekistonning raqamli iqtisodiyotni muvaffaqiyatli rivojlantirishi xalqaro
raqobatbardoshligini oshirib, milliy iqtisodiyotning zamonaviy modelga o‘tishiga asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli 0'zbekiston-2030"
strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish tadbirlari to'g'risida"gi 2020-
yil 6 oktyabrdagi PF-6079 sonli Farmoni
2. Jo'rayev T.,Iqtisodiyot nazariyasi. . Darslik..-T.: «Fan va texnologiya» nashr,
2018. - 512 bet.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
69
3. Ayupov R.H., Raqamli iqtisodiyot va elektron tijoratda yangi texnologiyalar.
O'quv qo'llanma. Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2020, 554 bet.
4. Porsaev G'.M., Safarov B.Sh., Usmanova D.Q.. Raqamli iqtisodiyot asoslari.
Darslik -T.: «Fan va texnologiyalar nashriyot-matbaa uyi», 2020. 372 b
5. Ayupov R.H., Boltaboeva G.R.. Raqamli iqtisodiyot asoslari. Darslik. T.:
ТМ1, 2020, 575 bet.
6. Бойко, И.П. Экономика предприятия в цифровую эпоху / И.П. Бойко,
М.А. Евневич, А.В. Колышкин // Российское предпринимательство. Том 18, -
2017. - №7. - С. 1127-1130
