ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
70
SAK-MASSAGETLARNING MIGRATSIYA YO‘LLARI VA JOYLASHUVI
Kenjayev Bektash Davronbek o’g’li
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch Davlat Universiteti
Ijtimoiy – Iqtisodiy fanlar fakulteti
Tarix (mamlakatlar va yo’nalishlar bo`yicha)
yo`nalishi 3-bosqich talabasi.
Tel: +998(99)-751-08-22
Annotatsiya
Ushbu maqolada Orolbo‘yi hududida miloddan avvalgi I ming yillikda yashagan sak
va massaget qabilalarining migratsiya jarayonlari, ko‘chish yo‘llari va joylashuv
xususiyatlari o‘rganiladi. Arxeologik topilmalar, yozma manbalar va etnografik
ma’lumotlar asosida ularning geografik tarqalishi, iqlim va tabiiy sharoit bilan bog‘liq
ko‘chish sabablari tahlil qilinadi. Tadqiqotda sak-massagetlarning harbiy-demokratik
boshqaruv tizimi va ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatidagi migratsiyaning o‘rni ham
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
saklar, massagetlar, Orolbo‘yi, migratsiya, joylashuv, arxeologiya, tarix.
Аннотация
В данной статье рассматриваются процессы миграции, пути переселения и
особенности размещения сакских и массагетских племён, проживавших в
Приаралье в I тысячелетии до н. э. На основе археологических находок,
письменных источников и этнографических данных анализируется их
географическое распространение, причины передвижений, связанные с
климатическими и природными условиями. В исследовании также освещается
роль миграции в военно-демократической системе управления и социально-
экономической деятельности сако-массагетских племён.
Ключевые слова:
саки, массагеты, Приаралье, миграция, размещение,
археология, история.
Abstract
This article examines the migration processes, settlement routes, and spatial
distribution of the Saka and Massagetae tribes inhabiting the Aral Sea region during
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
71
the 1st millennium BC. Based on archaeological findings, written sources, and
ethnographic evidence, the paper analyzes their geographical spread and migration
causes related to climatic and environmental conditions. The study also highlights the
role of migration in the military-democratic governance system and socio-economic
activities of the Saka-Massagetae tribes.
Keywords:
Saka, Massagetae, Aral Sea region, migration, settlement, archaeology,
history.
KIRISH (ВBЕДЕНИЕ / INTRОDUCTIОN).
Miloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalarida va ikkinchi yarmida Orolbo‘yi
hamda unga tutash hududlarda yashagan sak va massaget qabilalari Markaziy Osiyo
tarixida muhim o‘rin tutgan. Antik mualliflar ularni keng dasht hududlarida erkin
harakatlanadigan, mohir jangchi va chorvador qabilalar sifatida tasvirlaydilar. Gerodot,
Strabon, Arrian singari tarixchilarning yozishicha, bu qabilalar nafaqat o‘z davrining
yirik harbiy kuchlaridan biri bo‘lgan, balki Buyuk Ipak yo‘li shakllanishidan avvalgi
davrdayoq xalqaro savdo va madaniy almashinuvda ham faol ishtirok etgan. Orolbo‘yi
hududi geostrategik jihatdan muhim bo‘lib, shimolda Qozog‘iston dashtlari, janubda
Xorazm va Marg‘iyona, sharqda Sirdaryo vodiysi, g‘arbda esa Kaspiy dengizi bilan
chegaralangan. Ushbu tabiiy-geografik holat sak-massagetlarning migratsiya yo‘llarini
belgilashda asosiy omil bo‘lgan. Yarim ko‘chmanchi xo‘jalik tizimi, mavsumiy
yaylovlar almashuvi, suv resurslariga ehtiyoj, shuningdek harbiy va siyosiy omillar
qabilalarning doimiy yoki mavsumiy ko‘chishiga turtki bo‘lgan. Arxeologik
tadqiqotlar, jumladan Tozabog‘yop, Qorabura, Janbasqala va Sariqamish atrofidagi
yodgorliklar, sak-massagetlarning turar joylari, mavsumiy qo‘nalg‘alari va mudofaa
inshootlari haqida muhim dalillar beradi. Bu topilmalar antik manbalarda qayd etilgan
tarixiy voqealarni tasdiqlash bilan birga, ularning migratsion harakati va hududiy
joylashuvini aniqroq tiklash imkonini beradi.
АDАBIYОTLАR TАHLILI (АНАЛИЗ ЛИТЕРАТУРЫ/ LITERАTURE
АNАLYSIS).
Sak va massaget qabilalari haqidagi eng qadimiy yozma ma’lumotlar
antik
manbalar
da uchraydi. Gerodotning
Tarix
asarida massagetlarning yashash hududi,
urf-odatlari va Kir II bilan bo‘lgan urushi tasvirlanadi. Strabonning
Geografiya
asarida
esa sak qabilalarining keng hududga yoyilgani, shimolda Qozog‘iston dashtlaridan
g‘arbda Kaspiy dengizigacha bo‘lgan joylarda yashagani qayd etiladi. Arrian va
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
72
Pompey Trog ham ularning harbiy yurishlari va joylashuvi haqida qimmatli
ma’lumotlar qoldirgan.
Xitoy yilnomalari
(
“Shiji”
,
“Hanshu”
) saklarni “Sai” nomi
ostida tilga olib, ularning sharqdan g‘arbga migratsiyasi va savdo yo‘llaridagi faolligini
qayd etadi.
O‘rta asr manbalari
da (Beruniy, al-Istaxriy) Amudaryo va Orolbo‘yi
qabilalari haqida qisqa, ammo strategik ahamiyatga ega ma’lumotlar uchraydi.
Zamonaviy tadqiqotlar
ichida S.P. Tolstovning Qadimgi Xorazm asari Orolbo‘yi
sak-massagetlarining moddiy madaniyatini o‘rganishda asosiy manba bo‘lsa, A.
Asqarovning Tozabog‘yop va Janbasqala yodgorliklari haqidagi ishlari ularning
migratsiya yo‘llarini aniqlashga katta hissa qo‘shadi. E.E. Kuzmina, G.A.
Pugachenkova va boshqa olimlar esa sak-massagetlarning kelib chiqishi, xo‘jalik
faoliyati va joylashuvini etnogenetik nuqtai nazardan tahlil qilgan.
MUHОKАMА VA NАTIJАLАR (ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ /
DISCUSSIОN AND RESULTS)
Sak va massaget qabilalari miloddan avvalgi I ming yillikda Orolbo‘yi va unga
tutash keng hududlarda yashagan bo‘lib, shimolda Qozog‘iston dashtlari, janubda
Amudaryo quyi oqimi va Xorazm vohasi, sharqda Sirdaryo vodiysi va Orol dengizi
sharqiy sohillari, g‘arbda esa Kaspiy dengizi qirg‘oqlarigacha tarqalgan. [3]Yarim
ko‘chmanchi chorvachilik ularning xo‘jalik asosini tashkil etgan, qishloqlar daryo
bo‘ylarida, mavsumiy qo‘nalg‘alar esa cho‘l va dasht hududlarida joylashgan.
Arxeologik topilmalar — Tozabog‘yop, Janbasqala, Qorabura va Sariqamish
atrofidagi yodgorliklar — ularning turar joylari, mudofaa inshootlari, xo‘jalik faoliyati
va dafn marosimlari haqida aniq dalillar beradi. Ularning migratsiya yo‘llari asosan
tabiiy resurslar va siyosiy omillar bilan belgilanib, sharqda Ili va Chu vodiylari, g‘arbda
Kaspiy bo‘yi va Mang‘ishloq, janubda Xorazm, Marg‘iyona va Baqtriya, shimolda esa
Qozog‘iston dashtlariga qarab yo‘nalgan. Iqlim o‘zgarishlari, yaylov almashinuvi,
Ahamoniylar va Makedoniyalik Iskandar yurishlari, shuningdek, savdo yo‘llarini
nazorat qilish zarurati migratsiyaning asosiy sabablarini tashkil etgan.[5] Umuman
olganda, sak-massagetlarning keng ko‘lamli harakatlari ularning ijtimoiy-siyosiy
hayoti va madaniy taraqqiyotida muhim rol o‘ynab, Markaziy Osiyo xalqlarining
etnogeneziga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Antik manbalar va arxeologik dalillar uyg‘un
tahlili ularning joylashuvi va migratsiya xaritasini aniqroq tiklash imkonini beradi.
Orolbo‘yi hududida yashagan sak va massaget qabilalarining joylashuvi va
migratsiya yo‘llarini o‘rganish ularning ijtimoiy-siyosiy va xo‘jalik hayotidagi
o‘zgarishlarni chuqur tushunishga imkon beradi. Arxeologik topilmalar — turar joylar,
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
73
qo‘rg‘onlar, qabristonlar, xo‘jalik inshootlari — bu hududlarning doimiy va mavsumiy
aholi punktlari sifatida faol ishlatilganini tasdiqlaydi. Antik manbalardagi ma’lumotlar
esa qabilalarning harbiy-demokratik boshqaruv tizimi, ko‘chmanchilik va yarim
ko‘chmanchilik turmush tarzi, shuningdek, tashqi siyosiy aloqalari haqida muhim
dalillar beradi.[6] Migratsiya yo‘llari tabiiy-geografik omillar (iqlim o‘zgarishlari,
yaylov va suv resurslarining taqsimlanishi) hamda siyosiy jarayonlar (Ahamoniylar
imperiyasi kengayishi, Iskandar Makedonskiy yurishlari, savdo yo‘llarini nazorat
qilish ehtiyoji) bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.[7] Natijada, sak-massagetlar
Markaziy Osiyo, Qozog‘iston dashtlari, Eron platosi va hatto Qora dengiz bo‘ylariga
qadar bo‘lgan keng hududlarda faol harakat qilgan.[1]
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sak va massagetlarning madaniyati ham
mahalliy, ham tashqi ta’sirlarni o‘zida mujassamlashtirgan. Ularning iqtisodiy va
siyosiy moslashuvchanligi, keng ko‘lamli migratsiya jarayonlari va madaniy
almashinuvi Markaziy Osiyo xalqlarining etnogenezida hal qiluvchi ahamiyat kasb
etgan. Shu bois, mazkur qabilalar tarixi mintaqa qadimgi davlatchilik, savdo va
madaniyat rivojlanishining ajralmas qismi sifatida baholanishi lozim.
Xulosa
Sak-massaget qabilalari Orolbo‘yi va unga tutash hududlarda yashab, yarim
ko‘chmanchi chorvachilik, ovchilik va savdo bilan shug‘ullangan. Ularning migratsiya
yo‘llari tabiiy-geografik sharoit, xo‘jalik ehtiyojlari va siyosiy voqealar bilan
belgilanib, sharqdan g‘arbga, janubdan shimolga qarab keng hududlarni qamrab olgan.
Antik yozma manbalar va arxeologik topilmalar ularning joylashuvi va ko‘chish
yo‘nalishlarini aniqlashga imkon beradi. Bu jarayonlar Markaziy Osiyo xalqlarining
etnogenezida va mintaqa madaniy rivojida muhim o‘rin tutgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Аспандиаров, С. "Древние кочевники Приаралья: археологические
исследования." – Алматы: Ғылым, 1998. – 240 б.
2.Аманжолов, К.Р. История древних тюрков. – Алматы: Санат, 2003. – 384 с.
3.Толстов, С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. – М.: Изд-во АН
СССР, 1948. – 367 с.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
74
4.Ртвеладзе, Э.В. Древний Хорезм и проблема сако-массагетской культуры. –
Ташкент: Фан, 1985. – 212 б.
5.Masson, M.E., and Sarianidi, V.I. Central Asia: Turkmenia before the Achaemenids.
– London: Thames & Hudson, 1972. – 238 p.
6.Геродот. История в девяти книгах. – М.: Наука, 1993. – 654 с.
7.Пьянков, И.В. "Саки и массагеты по античным источникам." // Вестник
древней истории. – 1975. – №4. – С. 3–28.
8.Кузьмина, Е.Е. Происхождение кочевников Евразийских степей. – М.: Наука,
1994. – 282 с.
9.Grousset, R. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. – New
Brunswick: Rutgers University Press, 1970. – 687 p.
10.Litvinsky, B.A. (ed.) History of Civilizations of Central Asia. Vol. II. – Paris:
UNESCO, 1996. – 568 p.
