ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-7
69
UDK 677.052.48.3/.5
TARKIBLI DISKRETLOVCHI BARABANCHANINING TEBRANISHINI
DINAMIK TAHLILI
Talaba. Jumanazarova Sitora Shonazar qizi
Termiz muhandislik-texnologiya instituti
Annotatsiya:
Maqolada tasmali uzotma xarakati bilan aylanadigan
diskretlovchi barabanchaning mexanik xarakteristkalari nazariy jixatdan bayon
etilgan. Qurilgan dinamik modelga mos kelgan mashina agregati harakatini
ifodalovchi diffirensial tenglamalar sistemasini Lagranjning II tur tenglamasidan
foydalanib hosil qilindi.
Kalit sо‘zlar:
agregat, barabancha, garnitura, vtulka, tish, koeffitsiyent,
kо‘rsatkich, deformatsiya, tasma, qayishqoq, kо‘ndalang, element, kesim,
ishqalanish, tayanch, val.
Аннотация:
В
стате
теоретически
описани
механические
характеристики дискретизируюшего барабаначика, врашаюшегося с помошю
ременной передачи. Система дифференциалних уравнений, описиваюшая
движение узла машини, соответствуюшая построенной динамической модели,
била создана с исползованием уравнения Лагранжа ИИ рода.
Клюшевие слова:
агрегат, барабанчик, гарнитура, втулка, зуб,
коэффициент, показател, деформация, лента, упругост, поперечний,
сечение,трения, опора, вал.
Annotation:
The article theoretically describes the mechanical characteristics
of a discretizing drum rotating with a belt drive. The system of differential equations
describing the movement of the machine node, corresponding to the constructed
dynamic model, was created using the Lagrange equation of the second kind.
Keywords:
unit, drum, headset, bushing, tooth, coefficient, indicator,
deformation, tape, elasticity, cross section, section, friction, support, shaft.
Kirish:
Dinamika va tebranishlar nazariyasi qoidalarini ma’lum bir
muammoni о‘rganishga о‘rganishga qо‘llash orqali kо‘tarilgan muammolarga
yechim izlasa bо‘ladi. Kо‘rib chiqilayotgan mashina agregatida elektr yuritgichd.an
tasmali uzatma orqali diskretlovchi barabanchalarga aylanma xarakat blochkalar
orqali uzatiladi [1].
Tarkibli diskretlovchi barabanchada uning asosiga, ya’ni vali
bilan tishli garnituralari orasida rezinali vtulkalar о‘rnatilgan. Bunda rezinali vtulka
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-7
70
har uchchala tishli garnitura uchun umumiy qilib olinishi mumkin. Shu bilan birga,
har bir tishli garnitura qismi uchun alohida individual rezinali vtulkalar о‘rnatilishi
mumkin. Ushbu variantda individual rezinali vtulkalar bikrliklari har hil qilib
olinishi qayd etiladi. Chunki diskretlovchi baraban ish jarayonida asosiy yuklanish
uning о‘rta qismiga tо‘g‘ri keladi. Shuning uchun о‘rta qismdagi tishli garnitura
о‘rnatilgan rezinali vtulka bikrligini kattaroq qilib olish maqsadga muvofiqdir.
Asosiy
qism:
Diskretlovchi-tituvchi
barabancha
garnituralari
pnevmomexanik yigiruv mashinalarida eng asosiy ishchi organ xisoblanadi. Bunda
mashina agregatida har bir tishli garniturani alohida massa qilib olindi.
Yuqoridagilarni inobatga olib mashina agregati dinamik modeli qurildi. U 1 -rasmda
keltirilgan.
Pnevmomexanik yigirish mashinasida elektr yuritgich diskretlovchi-tituvchi
barabanchalar uchun mexanik xaraktiristika bilan [2,3] inobatga olingan.
Uning asosiy mexanik xaraktiristika [4]ga asosan quyidagi ifodalar orqali
keltirilgan va unda ilmiy tahlil qilingan:
;
0
э
Т
ю
М
ю
р
с
ю
М
;
0
2
ю
М
с
ю
р
э
Т
э
Т
к
М
(1)
ю
М
э
Т
ю
М
S
к
S
с
к
S
э
Т
I
;
1
bu yerda,
ю
−
pnevmomexanik yigiruv mashinasidagi elektr yuritgich rotori
burchak tezligi;
𝑆
,
𝑆
𝑘
−
pnevmomexanik yigiruv mashinasidagi elektr yuritgich
rotori va statorini о‘zara sirpanishi, kritik qiymati;
r
−
yuritgich juft qutblari soni;
𝑀
𝑦𝑢
, 𝑀
𝑘
−
pnevmomexanik yigiruv mashinasidagi elektr yuritgich rotaridagi
yurituvchi moment va uning kritik qiymati;
yordamchi о‘zgaruvchi koeffitsint;
𝜔
𝑠
−
pnevmomexanik yigiruv mashinasidagi elektr ta’minlagichning aylanma
chastotasi,
𝑇
𝑒
−
pnevmomexanik yigiruv mashinasidagi elektr yuritgichning
о‘zgarmas vaqt kо‘rsatkichlari.
Pnevmomexanik yigiruv mashinasidagi diskretlash zonasiga harakatni
uzatuvchi tasmali uzatmani va tituvchi barabancha vali hamda tishli garnituralar
orasidagi rezinali vtulkaning bikrlik va dissipatsiya koeffitsiyentlari mavjud [5] ga
asosan hisoblanadi:
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-7
71
;
т
2
е
aEF
г
C
;
2
I
I
Т
к
с
в
(2)
bu yerda,
g
−
pnevmomexanik yigiruv mashinasidagi harakatni uzatuvchi
g‘ildirak radiusi;
a
−
mavjudburchak bо‘yicha deformatsiyani ifodalovchi xisobiy
koeffitsiyent ( uning diskretizatsiya normal ishlash muhiti uchun
a
= 2,0
);
F
−
tekis
tasma yoki qayishqoq (rezina)
element kо‘ndalang kesimining yuzasi;
YE
−
diskretlovchi barabanchaning garniturasi ostidagi qayishqoq elementning elastiklik
moduli;
𝑒
𝑡
−
tekis tasmani yoki qayishqoq(rezina) elementning ishchi uzunligi;
𝜓
𝐼
−
uzatmaning hisobiy koeffitsiyenti;
𝑇 −
tarkibli diskretlovchi barabanchaning
tebranish davri;
𝑘
𝐼
−
chegarviy sonli proparsionallik koeffitsiyenti,
𝜅
𝐼
= 6,28
(bunda
𝜓
𝐼
< 0,6
);
𝜋 = 3,14
.
Diskretlovchi barabancha yuritmasidagi massalarning inersiya momentlari [6]
ga asosan mavjud hisoblash usulidan foydalanib aniqlandi, bunda:
2
2
1
1
2
2
1
1
1
a
m
a
m
a
a
R
J
(3)
bu yerda;
𝑅 −
ip о‘ralgan shkiv radiusi;
;
2
2
1
1
t
h
a
2
1
2
2
t
h
a
osilgan yuklarning
tezlanishlari;
ℎ −
osilgan yuklar tushish balandligi,
𝑡
1
, 𝑡
2
−
yuklarni tushish vaqtlari.
Aynan shu jarayonda inersiya momentlari mavjud [7] yuklarni tushish
usulidan foydalanib aniqlandi va qiyosiy tahlil qilindi.
Diskretizatsiya jarayoni uchun qurilgan dinamik modelga (1-rasm) mos
kelgan mashina agregati harakatini ifodalovchi defirensial tenglamalar sistemasini
analitik mexanika asoschisi Lagranjning II-tartibli tenglamasidan foydalanib hosil
qilindi va undan asosan quyidagilar inobatga olindi:
;
юв
в
юв
ю
U
;
1
1
1
в
в
в
U
;
2
2
2
ю
в
в
U
;
3
3
3
в
в
в
U
(4)
Nazariy tajribalar orkali xosil bо‘lgan harakat tenglamalari quyidagicha
ifodaga ega bо‘ldi :
;
1
ю
ю
юв
юв
юв
юв
ю
ю
J
С
в
М
к
;
3
3
3
3
2
2
2
2
1
1
1
1
в
в
в
в
в
в
в
в
юв
кв
юв
юв
юв
J
М
С
в
С
в
С
в
С
в
U
иш
(5)
1
1
1
1
1
в
в
ю
ю
в
С
в
U
M
q
1
=
1
1
J
;
2
2
2
2
2
в
в
ю
ю
в
С
в
U
M
q
2
=
2
2
J
;
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-7
72
3
3
3
3
3
в
в
ю
ю
в
С
в
U
M
q
3
=
3
2
J
;
Bu yerda keltirilgan xarakat tenglamalaridagi ,
в
,
1
,
2
,
3
mos ravishda
diskretlovchi-tituvchi barabancha vali va tishli garnituralarni buralishdagi
siljishlari;
юв
в
,
1
ю
в
,
2
ю
в
,
ю
в
3
mos ravishda tekis tasmali uzatma va tishli
garnituralar rezinali vtulkalari dissipativ koeffitsiyentlari;
юв
С
,
1
С
,
2
С
,
3
С
tekis
tasmali uzatma va tishli garnituralar rezinali vtulkalarni aylanishdagi bikrlik
koeffitsiyentlari;
юв
U
,
1
в
U
,
2
в
U
,
в
U
3
pnevmomexanik yigiruv mashinasidagi
uzatmalarni uzatishlar nisbati;
Μ
𝑖𝑠ℎ
−
diskretlovchi barabachaning validagi
tayanchlar ishqalanish kuchining momenti;
Μ
𝑞1
, Μ
𝑞2
, Μ
𝑞3
−
tishli garnituralarga
pilta tolalaridan kelayotgan qarshilik kuchlarining momentlari;
𝜅
𝑦𝑢
−
tekis tasmali
uzatma orqali harakat bir vaqtda uzatilayotgan diskretlovchi-tituvchi barabanchalar
soni. Yuqorida aytilgan parametrlarning keltirilgan qiymatlari, va jarayondagi
boshlang‘ich shartlari inobatga olib amaliy hisoblashlarni boshlaymiz: elektr
yuritgich:
N
yu
=11kVt; p
yu
=1450 ayl/min; U
yud
=0,15; p
d
=9692 ayl/min;
;
10
2
,
1
2
кгм
ю
J
;
10
6
,
3
2
кгм
в
J
;
10
91
,
0
2
3
3
2
1
кгм
J
J
J
;
10
)
0
,
3
3
,
2
(
2
2
1
Нм
М
iМ
;
10
)
5
,
3
0
,
3
(
2
2
Нм
М
;
)
5
,
5
50
(
рад
Нм
в
юв
;
)
450
400
(
рад
Нм
С
юв
;
)
2
,
2
0
,
2
(
3
2
1
рад
Нмс
в
в
в
;
)
120
80
(
3
2
1
рад
Нм
С
С
С
;
0
,
1
2
2
1
в
U
в
U
в
U
Bu yerdagi ifodalarning sonli yechimni Runge-Kutta va Maple dasturidan
foydalanib kompyuterda amalga oshirildi. Shuni esdan chiqarmaslik kerakki
texnologik qarshilikning tasodifiy tashkil etuvchilarini, shu bilan birgalikda kerakli
parametrlarni sonli generatordan [8] foydalanish amalga oshirildi va kerakli
parametrlar qayd qilindi. Tajribalar va nazariy tadqiqotlar natijasda diskretlovchi-
tituvchi barabancha har uchchala tishli garnituralarning burchak tezliklarini
о‘zgarish qonuniyatlari aniqlandi va qiyosiy taxlil qilindi. Bunda tolali pilta zichligi
va undan kelayotgan texnologik qarshiliklari о‘rtadagi tishli garniturada ikki
chetdagi tishli garnituralarga nisbatan 1,2 marta kattoroqli inobatga olingan.
Tadqiqotlar natijasida olingan harakat qonunlari 2-rasmlarda keltirilgan. Olingan
tishli garnituralar burchak tezliklarini о‘zgarish qonuniyatlari taxlili shundan dalolat
beradiki, asos о‘rtasida joylashgan tishli garnitura
1
2
2
,
1
М
М
yuklanish yuqori
bо‘lgani uchun
𝜑̇
𝑔2
ning qiymatlari
𝜑̇
𝑔2
va
𝜑̇
𝑔3
ga nisbatan biroz kichikroq bо‘lib,
(30
÷
40) s
-1
gacha farq qiladi. Bunda о‘rtadagi tishli garnitura burchak tezligini
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-7
73
tebranish amplitudasi ikki chetlarda joylashganiga nisbatan ham kattaroq bо‘ladi.
Alohida uqtirish zarurki, diskretlovchi-tituvchi barabanchaning ikki chetdagi tishli
garniturasining burchak tezliklari deyarli bir xil bо‘lib, faqat ularning aynan shu
jarayondagi tebranish fazolari bilan farq qiladi (2-rasm,
𝜑̇
𝑔1
va
𝜑̇
𝑔3
grafiklari).
Ilmiy mushohada qiladigan bо‘lsak shuni unutmaslik kerakki texnologik
yuklanishni bevosita ortirish tegishli darajada diskretlovchi barabancha tishli
garnituralarining burchak tezliklarini kamayishiga olib keladi va texnologik
jarayonda muvozanat barqarorligini yо‘qota boradi.
;
10
0
,
3
)
2
3
1
Нм
М
М
а
1
2
2
,
1
М
М
;
10
5
,
4
)
2
3
1
Нм
М
М
а
1
2
2
,
1
М
М
2-rasm. Tuzilish jihatdan tarkibli diskretlovchi-tituvchi barabancha
tishli garnituralar burchak tezliklarini texnologik qarshilik qiymatini
о‘zgarishiga bog‘liq ravishda о‘zgarish qonunyatlari qiyosiy sonlar
kо‘rinishida .
Bu yerda har bir tishli garnitura tagidagi amortizatsiyalovchi rezinali vtulka
bir butun bо‘lib bikrlik koeffitsiyenti ham har uchchala tishli garnitura uchun
о‘zgarmas qilib olingan.
Qurilgan grafiklar taxliliga kо‘ra texnalogik qarshilik qiymatlari
Нм
2
10
4
,
0
dan
Нм
2
10
5
,
3
gacha ortganida chetki tishni garniturasining burchak tezliklari
1
3
10
0084
,
1
с
dan
1
3
10
0025
,
1
с
gacha nochiziqli qonuniyatga kamayib borishi, hamda
о‘rtadagi tishli garniturani burchak tezligi
1
3
10
0071
,
1
с
dan
1
3
10
0028
,
1
с
gacha
nochiziqli qonuniyatda kamayadi.
Demak, chetki va о‘rtadagi tishli garnituralarning burchak tezliklari orasidagi
farq
1
)
56
22
(
с
gacha bо‘ladi. Buning natijasida lentani tolalarga ajratish yuqori
bо‘lsada, ularni shikastlanishini kо‘chayishiga olib keladi. Shuning uchun
diskretlovchi barabancha tishli garnituralari burchak tezliklarini о‘zaro bir–biriga
yaqinlashtirish muhim hisoblanadi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-7
74
Xulosa:
Tarkibli diskretlovchi-tituvchi barabancha tishli garnituralari,
yuritgich mexanik xarakteristikasi, qayishqoq – dissipativ xususiyatlarini,
texnologik qarshiliklarini inobatga olgan holda mashina agregatining dinamik va
matematik modelari olindi. Sonli yechim asosida diskretlovchi-tituvchi barabancha
tishli garnituralari harakat qonunlari aniqladi. Tuzilishi jihatdan tarkibli
diskretlovchi barabancha tishli garnituralari burchak tezliklarini texnologik
qarshilikni о‘zgarishiga bog‘liqlik grafiklari qurildi va tavsiya parametrlari qayd
qilindi .
Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati.
1. O.A.Mirzayev, SH.SH.Shuxratov, N.A.Urakov. Izucheniye xarakteristiki
radialnogo nagrujeniya pitayushego silindra s uprugoy vtulkoy // Vestnik
TASHGTU. Tashkent, 2017. №2. S.100-105.
2. A.Djurayev, O.A.Mirzayev, N.A.Urakov, K.I.Axmedov. Razrabotka novoy
konstruksii pitayushego stolika pryadilnoy mashini // Vestnik TASHGTU.
Tashkent, 2018. №1. S.115-118.
3. A.Djurayev, O.A.Mirzayev, K.I.Axmedov, N.A.Urakov. Razrabotka
visokoeffektivnix konstruksiy sozdaniye metodov rascheta parametrov rabochix
organov zoni diskretizatsii pryadilnix mashin // MonografiY. Toshkent: «Fan va
texnologiya», 2019. 164 str.
4. N.A.Urakov, A.Dj.Djurayev, O.A.Mirzayev. Optimizatsiya zapravochnix
parametrov zoni diskretizatsii pnevmomexanicheskix pryadilnix mashin // Vestnik
TASHGTU. Tashkent, 2019. №2. S.140-145.
5. A.Dj.Djurayev, N.A.Urakov, O.A.Mirzayev. Analiz deformirovaniya lenti
v zone yeyo podachi k diskretizirueyushmu barabanchiku // Tо‘qimachilik
Muammolari.Toshkent, 2019. №2. B.84-88.
6. S.Toshtemirov, T.B.Murodov, A.Juraev, N.A.Urakov. Improvement of the
design for calculating the parameters of the nursing table of the sampling area in the
spinning machine // Textile journal of Uzbekistan. Tashkent, 2021. №1. p.61-67.
7. A.J.Juraev, N.A.Urakov. Development of designs and justification of the
parameters of a scretting drum with a damper of a spinning machine // IndiY. Galaxy
international interdisciplinary research journal (giirj) vol. 10, issue 5, may. 2022. p.
1093-1101.
8. A.Dj.Djurayev, O.A.Mirzayev, N.A.Urakov, R.I.Umarov. Pitayushiy
silindr pryadilnogo ustroystva // Patent. Res. Uzb. № IAP 05854. Byull., № 6. -2019.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-7
75
9.
A.Dj.Djurayev,
T.B.Muradov,
S.L.Matismoilov,
O.A.Mirzayev,
N.A.Urakov. Diskretiziruyushiy barabanchik dlya pnevmomexanicheskix pryadilnix
mashin // Patent. Res. Uzb. № IAP 06301. Byull., № 10. -2020.
10. A.Dj.Djurayev, N.A.Urakov, K.I.Axmedov, O.A.Mirzayev, F.F.Tо‘rayev.
Pitayushiy silindr pryadilnogo ustroystva // Patent. Res. Uzb. № IAP 06783. Byull.,
№ 3. -2022.
11.
A.Dj.Djurayev,
N.A.Urakov,
O.A.Mirzayev,
K.I.Axmedov.
Diskretiziruyushiy barabanchik pnevmomexanicheskoy pryadilnoy mashini //
Patent. Res. Uzb. № IAP 06730. Byull., № 2. -2022.
