ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
43
OMONIMLAR VA SINONIMLAR SEMASOLOGIYASI
Abdunazarova Nazira Dilshod qizi
Termiz iqtisodiyot va servis unversitet
Pedagogika va ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti
Filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili) yo‘nalishi
2-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi omonim va sinonim so‘zlarning
semasologiyasi haqida so‘z yuritiladi. Omonimlar va sinonimlarning kelib chiqishi,
ularning turlari stilistik va amaliy ahamiyati o‘zbek tilshunoslari tadqiqotlari asosida
tahlil qilinadi. Maqolada omonimlarning kontekstual qo‘llanilishi va sinonimlarning
uslubiy imkoniyatlari batafsil ko‘rib chiqiladi, shuningdek, omonim va
sinonimlarning o‘rni, ularning o‘rgatilishi va til didaktikasi bo‘yicha tavsiyalar ham
keltiriladi. Ilmiy tadqiqotlar natijasi doirasida sun’iy intellect va tabiiy tilni qayta
ishlash texnologiyalarida omonim va sinonimlarning o‘rni haqida fikr yuritiladi.
ANNOTATSION
This article discusses the semasiology of homonyms and synonyms in the
Uzbek language. The origin of homonyms and synonyms, their types, and their
stylistic and practical significance are analyzed based on the research of Uzbek
linguists. The contextual usage and stylistic possibilities of homonyms and
synonyms are thoroughly examined. Additionally, the role of homonyms and
synonyms, their teaching, and recommendations on language didactics are provided.
The article also reflects on the role of homonyms and synonyms in artificial
intelligence and natural language processing technologies, based on scientific
research outcomes.
Kalit so‘zlar: Omonimlar, sinonimlar, semasologiya, o‘zbek tilshunosligi,
stilistik imkoniyatlar, kontekstual qo‘llanish, til didaktikasi, sun’iy intellect, NLP
Keywords: Homonyms, synonyms, semasiology, Uzbek linguistics, stylistic
possibilities, contextual usage, language didactics, artificial intelligence, NLP.
o‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA OMONIMLAR VA SINONIMLAR
SEMASOLOGIYASI
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
44
o‘zbek tilida so‘zlarning ma’nolari va ularning o‘zaro bog‘lanishlari
tilshunoslikning muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bo‘lib kelgan. Semasologiya,
ya’ni so‘z ma’nolarini o‘rganish fani doirasida omonim va sinonim so‘zlar o‘z
o‘rniga ega. Omonimlar bir xil shaklda ifodalangan, ammo ma’nolari bir-biridan
farq qiluvchi so‘zlar bo‘lsa, sinonimlar esa bir xil yoki o‘xshash ma’noni anglatib,
lekin turli shakda ifodalangan so‘zlardir.
OMONIMLAR SEMASOLOGIYASI
Omonimlik o‘zbek tilida keng tarqalgan hodisalardan biri bo‘lib, u tilning
taraqqiyoti jarayonida yuzaga keladi. Omonimlarning shaklan bir xil bo‘lib , lekin
ma’no jihatidan farq qilishi tilning ko‘p qirraliligidan dalolat beradi. o‘zbek tilida
omonimlar ikki turga bo‘linadi: to‘liq omonimlar va qisman omonimlar. To‘liq
omonimlar shakl va talaffuz jihatidan bir xil bo‘lib, butunlay boshqa ma’nolarni
ifodalaydi, masalan, “qovun” so‘zi o‘zbek tilida ikki xil ma’noda qo‘llaniladi: biri
“sabzavot”, ikkinchisi esa “ajablanarli holat” ma’nosida keladi. Qisman omonimlar
esa faqat bir qisimda o‘xshashlikka ega bo‘lib, masalan, “uchmoq” so‘zi “qushning
uchishi” va “avtomobil bilan harakatlanish” ma’nolarida kelishi mumkin.
Tilshunos olimlar omonimlarning o‘zbek tilidagi o‘rganilishiga kata e’tibor
berib kelmoqdalar. Jumladan, o‘zbek tilshunosi N.Mahmudovning asarlarida
omonimlarning kelib chiqish sabablari va ularning amaliyotdagi o‘rni keng tadqiq
qilingan. Unga ko‘ra, omonimlarning yuzaga kelishiga ikki asosiy omil mavjud:
so‘zlar o‘rtasidagi tasodifiy o‘xshashlik va so‘zlarning ma’no taraqqiyoti natijasida
bir-biriga yaqinlashishi. Shuningdek, Mahmudovning fikricha, omonimlar tilning
boyligi sifatida qaralishi lozim, chunki ular nutqni rang-baranglashishda muhim rol
o‘ynaydi [1].
Omonimlarni aniqlashda muhim o‘rin tutadigan tamoyillardan biri bu
kontekst hisoblandi. Kontekst omonim so‘zlarning qaysi ma’noda
qo‘llanilayotganligini aniqlashga yordam beradi. Misol uchun, “bosh”, rahbar yoki
boshliq ma’nosida “bosh”, shuningdek, “boshidan o‘tgan hodisalar” ma’nosida ham
ishlatilinadi. Har bir holatda so‘zning ma’nosini kontekst orqali aniqlash mumkin
bo‘ladi.
Bundan tashqari, olimlarning e`tiborini tortgan masalalardan biri
omonimlarning o‘rganilishi va tasnifi masalasidir. o‘. Yo‘ldoshevning
tadqiqotlarida omonimlar til taraqqiyoti va leksikologiyasidagi ahamiyati chuqur
o‘rganilgan. Yo‘ldoshev omonimlarning asosiy va ikkinchi darajali omillariga ko‘ra
yuzaga kelishini ta’kidlaydi, bu esa omonimlarning gramatik va semantic
rivojlanishiga turtki beradi. U omonimlarning kontekstual qo‘llanishi orqali ularning
semantikani boyitishdagi rolini o‘rganishni taklif etadi [2].
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
45
SINONIMLAR SEMASOLOGIYASI
Sinonimlar esa o‘zbek tilida ma’nodosh so‘zlar deb ataladi va ular o‘zbek
adabiy tili boyligida muhim o‘rin tutadi. Sinonimlar bir ma’noni ifodalaydi, lekin
ularning o‘zaro talaffuz va shakli bir- biridan farq qiladi. o‘zbek tilida sinonimlar
ma’lum bir ma’noni turli xil usulda ifodalash imkonini beradi. Masalan, “go‘zal” va
“chiroyli” so‘zlari bir xil ma’noni anglatadi, ammo ularning qo‘llanilishi uslublarga
qarab farqlanadi.
A.g‘ulomov va H.Bozorov kabi tilshunoslar sinonimlar semasologiyasi
bo‘yicha muhim ilmiy izlanishlar olib brogan. g‘ulomovning tadqiqotlariga ko‘ra,
sinonimlar asosan uchta guruhga bo‘linadi: leksik sinonimlar, stilistik sinonimlar va
semantik sinonimlar. Leksik sinonimlar bir xil ma’noni anglatib, ularning ishlatilishi
tilshunoslar tomonidan chuqurroq o‘rganilgan, masalan, “tez” va “shoshilinch” bir
xil ma’noni ifodalaydi. Stilistik sinonimlar esa turli uslubiy ma’nolarga ega ,
masalan, “yashamoq” va “hayot kechirmoq” so‘zlari asosan uslubiy farq bilan
ajralib turadi. Semantik sinonimlar esa ma’nolar o‘rtasidagi nozik farqlarga ega
bo‘lgan so‘zlardir, masalan, “kata” va “ulug‘” so‘zlari o‘zaro sinonim bo‘lsa-da,
ularning ma’nodagi farqi mavjud. o‘zbek tilida sinonimlarning ko‘p qo‘llanilishi va
ularning turlicha shakllanishi tilning boy leksik salohiyatidan dalolat beradi.
Shuningdek, sinonimlar nafaqat adabiy tilda, balki xalq og‘izaki ijodida ham keng
qo‘llaniladi. Tilshunos olimlar sinonimlarni o‘rganish davomida ularning stilistik
xususiyatlariga alohida e`tibor qaratadilar. Masalan, A.g‘ulomovning tadqiqotlarida
sinonimlarning uslubiy imkoniyatlari va ularning badiiy nutqdagi roli chuqur tahlil
qilingan. g‘ulomovning fikriga ko‘ra, sinonimlar uslubiy jihatdan boy imkoniyatlar
yaratadi, bu esa badiiy asarlarning ifoda uslublarini kengaytirishga yordam beradi
[3]
Shuningdek, sinonimlarning qo‘llanish chegaralari ham o‘rganish uchun
muhim yo‘nalishdir. Ularning semantic chegaralari, ya’ni bir so‘zni boshqa sinonim
bilan almashtirilishida ma’nodagi nozik o‘zgarishlar tahlil qilingan. Masalan,
A.Jo‘rayevning asarlarida sinonimlarning badiiy asar va ommaviy axborot
vositalarida qo‘llanilishi tahlil qilinib, ularning nutq va yozuv uslubidagi roli
o‘rganilgan [4].
OMONIM
VA
SINONIMLARNING
STILISTIK
VA
AMALIY
AHAMIYATI
Tilshunoslikda omonimlar va sinonimlarning stilistik va amaliy
ahamiyati kata o‘ringa ega. Omonimlar o‘zlarining ikki yoki undan ortiq ma’noga
ega bo‘lishi tufayli tilning estetik qirralarini boyitishga xizmat qiladi. Ular, ayniqsa,
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
46
she`riyat va badiiy asarlarda keng qo‘llaniladi. Omonimlarning uslubiy
imkoniyatlarini qo‘llash orqali yozuvchi yoki shoir o‘quvchi e`tiborini jalb qilishi
va nutqqa chuqur ma’no berishi mumkin. Shuningdek, omonimlarning tilning nozik
jihatlarini ifodalashdagi roli ham kata ahamiyatga ega.
Sinonimlar esa nutqni boyitish vositasi sifatida tilning ifodalanish
qobiliyatini oshiradi. Ular nutqda bir xil ma’noni ifodalovchi so‘zlarning xilma-
xilligi orqali uslubiy boylik yaratadi. Masalan, biror gapda bir so‘zning bir necha
marotaba takrorlanishi o‘rniga, sinonimlardan foydalanish orqali gapni yanada
boyitish mumkin. Bu jihatdan sinonimlar stilistik jihatdan juda katta ahamiyatga
ega. Bozorboyevning fikriga ko‘ra, sinonimlar orqali nutqning ifodaliligi, uslubiy va
estetik ahamiyati oshadi. Tilning badiiy asarlar va adabiy til doirasida rivojlanishi
aynan sinonimlar vositasida amalga oshiriladi, bu esa ijodkorlar uchun keng
imkoniyatlar yaratadi [5].
OMONIM VA SINONIMLARNING o‘QUV JARAYONIDAGI o‘RNI
Omonimlar va sinonimlar faqat ilmiy tilshunoslik tadqiqotlari uchun emas,
balki o‘quv jarayonida ham muhim rol o‘ynaydi. Ularning til o‘rganuvchilar uchun
ahamiyati o‘quvchilarni tilning boy ma’nolar olamini anglash va nutqni to‘g‘ri, aniq
va uslubiy jihatdan boyitilgan shaklda ifodalashga o‘rgatishdan iborat. Tilshunoslar
til didaktikasida omonimlar va sinonimlarni chuqur o‘rganishni tavsiya qiladilar,
chunki ular tilni nafaqat semantic, balki pragmatic jihatdan ham boyitadi.
o‘zbek tilida omonim va sinonimlarni o‘qitish til o‘rganuvchilar uchun
tilning murakkab jihatlarini o‘zlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Masalan,
omonimlar bilan ishlashda talabalarga kontekstual farqlarni tushuntirish juda
muhimdir, chunki ularni tushunmaslik til xatolariga olib kelishi mumkin. Sinonimlar
bilan ishlash esa o‘quvchilarni nutqda xilma-xillik yaratishga, ifodalashda aniqroq
va estetik jihatdan boyroq bo‘lishiga o‘rgatadi. Til didaktikasida sinonimlarni
o‘rganish orqali o‘quvchilar adabiy tilning uslubiy va badiiy jihatlarini yaxshiroq
tushunishlari mumkin [6].
TADQIQOTLARNING ISTIQBOLLARI
Omonim va sinonimlarning o‘zbek tilshunosligida chuqur o‘rganilishi
bilan birga, kelajakda ularni yanada chuqur tahlil qilish imkoniyatlari mavjud.
Jumladan, tilshunos olimlar omonimlarning texnalogik rivojlanish bilan bog‘liq
yangi ma’nolarini qanday qabul qilayotganligini va sinonimlarning zamonaviy
nutqdagi o‘rni qanday o‘zgarayotganligini o‘rganishlari mumkin. Bu til taraqqiyoti
va uning ijtimoiy, madaniy va texnologik o‘zgarishlar bilan aloqadorligini
chuqurroq tushunishga imkon beradi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
47
Hozirgi zamon tilshunosligi ko‘proq sun’iy intellect va kompyuter
lingvistikasi bilan integratsiyalashmoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, omonim
va sinonimlarning kompyuterda avtomatik tahlili, ayniqsa, mashina tarjimasi va
tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohalarida muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Sun’iy intellect algoritmlari uchun omonim va sinonimlarning aniqligi va
kontekstual tahlili katta ahamiyatga ega, bu esa kelajak tadqiqotlarining muhim
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi [7].
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, o‘zbek tilshunosligida omonimlar va
sinonimlar semasologiyasi tilning boy leksik imkoniyatlarini tadqiq qilishda muhim
o‘rin tutadi. Omonimlar tilning ko‘p manoli imkoniyatlarini ochib bersa, sinonimlar
esa tilning ifodalilik jihatlarini kengaytiradi. Ushbu maqolada ko‘rib chiqilganidek,
omonim va sinonimlarning semasologik tadqiqi nafaqat ilmiy ahamiyatga, balki
amaliy qo‘llanilishga ham ega. Tilshunoslarimiz ushbu hodisalarni chuqur o‘rganib,
ularning til boyligiga qo‘shgan hissasini yoritib berishgan. Kelajakda omonim va
sinonimlarning texnologik rivojlanishi bilan bog‘liq yangi ma’nolarni o‘rganish,
ularning NLP va sun’iy intelekt tizimlarida qanday qo‘llanilishini chuqur tahlil
qilish ilmiy tadqiqotlar uchun yangi ufqlar ohib beradi. Shuningdek ularning o‘quv
jarayonida kengroq qo‘llanilishi til o‘rganuvchilarning bilimlarini yanada boyitishga
xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Ro‘YXATI
1.
N.Mahmudov, “Omonimlarning semantic xususiyatlari”, o‘zbek tili va
adabiyoti, 2003.-57-bet.
2.
O.Yo‘ldoshev, “o‘zbek tilidagi omonimlarning kelib chiqish omillari”,
o‘zbek tilshunosligi masalalari, 2006.-113-bet.
3.
A.g‘ulomov, “Sinonimlar va ularning stilistik xususiyatlari”,
Tilshunoslik izlanishlari, Toshkent, 2005.-89-bet.
4.
A.Jo‘rayev, “Badiiy asarlardagi sinonimlar tahlili”, Filologiya
masalalari, 2012.-73-bet.
5.
H.Bozorboyev, “Sinonimlarning leksik-semantik tahlili”, o‘zbekiston
tilshunosligi masalari , Tshkent, 2010.-62-bet.
6.
S.g‘aniyeva, “Til didaktikasida sinonimlar va omonimlar o‘rgatish
usullari”, Pedagogika va tilshunoslik, 2017.-45-bet.
7.
A.Umarov, “sun’iy intellect va omonimlar tahlili: NLPda yangi
yo‘nalishlar”, Zamonaviy tilshunoslik, 2020.-98-bet.
