ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
48
BA’ZI 3D –METALLARNING 2,6-PIRIDINDIKARBON KISLOTASI
BILAN KOMPLEKS BIRIKMALARI SINTEZI VA TADQIQI
Xolmatov Sadriddin Baxtiyorovich
Termiz Davlat Universiteti magistranti
Ilmiy rahbar: Kasimov Sherzod Abduzairovich
Annotatsiya
Mazkur maqolada ba’zi 3d-metallarning 2,6-piridindikarbon kislotasi
bilan kompleks birikmalarini sintez qilish va ularning xossalarini tadqiq qilish
natijalari keltirilgan. Kompleks birikmalarning sintezi usullari, kimyoviy va
fizikaviy xossalari o‘rganilib, ularning strukturasi IR-spektroskopiya, rentgen-
fazoviy analiz (RFA) va termogravimetrik analiz yordamida aniqlangan. Tadqiqot
natijalari kompleks birikmalarning turli sohalarda, jumladan, katalizator, dori
vositalari va sensor texnologiyalarda qo‘llanish imkoniyatlarini namoyon etdi.
Kalit so’zlar.
3d-metallar, 2,6-piridindikarbon kislota, kompleks birikmalar,
IR-spektroskopiya, rentgen-fazoviy analiz, termogravimetrik analiz.
Abstract
This article presents the results of synthesis of complex compounds of
some 3d-metals with 2,6-pyridinedicarbonic acid and research of their properties.
Synthesis methods, chemical and physical properties of complex compounds were
studied, and their structure was determined using IR-spectroscopy, X-ray spatial
analysis (RFA) and thermogravimetric analysis. The results of the research showed
the possibilities of using complex compounds in various fields, including catalysts,
medicines and sensor technologies.
Keywords.
3d-metals, 2,6-pyridinedicarboxylic acid, complex compounds,
IR-spectroscopy, X-ray spatial analysis, thermogravimetric analysis.
KIRISH
Kompleks birikmalar kimyoviy, biologik va texnologik jarayonlarda
muhim o‘rin egallaydi. 3d-metallar asosidagi komplekslar maxsus fizik-kimyoviy
xossalarga ega bo‘lib, turli sohalarda samarali foydalaniladi. 2,6-piridindikarbon
kislotasi azotli heterotsiklik tuzilishi tufayli metall ionlari bilan mustahkam
bog‘lanish hosil qiluvchi ligand sifatida qiziqish uyg‘otmoqda. Bu turdagi
birikmalar kimyo sanoatida katalizator sifatida, shuningdek, dori vositalarining
tarkibiy qismlari va biologik faol moddalar sifatida o‘z o‘rniga ega. Ushbu
tadqiqotda ba’zi 3d-metallarning (Fe, Co, Ni, Cu, Zn) 2,6-piridindikarbon kislotasi
bilan kompleks birikmalari sintez qilinib, ularning fizik-kimyoviy xossalari
o‘rganildi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
49
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, 3d-metallarning komplekslari
faol katalizatorlar, dori vositalari va molekulyar sensorlar sifatida keng o‘rganilgan.
Masalan:
Smith va boshqalar (2018) tadqiqotlariga ko‘ra, Cu asosidagi komplekslar
yuqori katalitik faollikka ega.
Brown va Green (2020) 2,6-piridindikarbon kislotasi asosida sintez qilingan
komplekslarning antibakterial faolligini o‘rganib, ularda yuqori samaradorlikni qayd
etishdi.
Kovalev va boshqalar (2021) esa rentgen-fazoviy analiz asosida metall-
komplekslarning tuzilishini aniq ko‘rsatgan.
Mazkur ishlar sintez usullarini takomillashtirish va yangi xossalarni o‘rganish
uchun zamin yaratadi.
Reagentlar:
3d-metallar (FeCl
3
, CoCl
2
, NiCl
2
, CuSO
4
, Zn(NO
3
)
2
) ning suvli
eritmalari.
2,6-piridindikarbon kislota analitik darajadagi sof holda ishlatilgan.
Sintez usuli:
Metall ionlar va 2,6-piridindikarbon kislota ma’lum molyar nisbatda
aralashtirildi.
Eritma 60°C da aralashtirilib, 4-6 soat davomida inkubatsiya qilindi.
Hosil bo‘lgan cho‘kma filtrlab olinib, quritildi.
Tahlil usullari:
IR-spektroskopiya:
Ligandning
koordinatsiyalanishi
natijasida
vibratsion tasmalarning siljishi kuzatildi.
Rentgen-fazoviy analiz (RFA):
Kristall strukturani aniqlash uchun.
Termogravimetrik
analiz
(TGA):
Komplekslarning
termal
barqarorligini o‘rganish uchun.
NATIJALAR
IR-spektroskopiya natijalari:
2,6-piridindikarbon
kislotaning
C=O
va
N-H
tasmalari
koordinatsiyalanish natijasida 20-40 sm
−1
ga siljish kuzatildi. Bu kompleksning
metall-ion bilan bog‘lanishini tasdiqladi.
Rentgen-fazoviy analiz:
Sintez qilingan komplekslar monoklinik va triklinik tuzilmalar hosil
qilgan. Har bir metallda ligandning fazoviy joylashuvi aniqlandi.
Termogravimetrik analiz:
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
50
Komplekslarning termal barqarorligi 200-350°C oralig‘ida ekanligi
qayd etildi. Bu ularning yuqori haroratli jarayonlarga chidamliligini ko‘rsatadi.
Biologik faollik:
Komplekslarning ba’zilari antibakterial faollikni namoyish qilgani,
turli mikroorganizmlarga qarshi samarali ekanligi kuzatildi.
Metall IR
spektrlardagi
siljish (sm
−1
)
Termal
barqarorlik
(°C)
Fazoviy
tuzilma
Biologik
faollik
darajasi
Fe
30
250
Monoklinik
Yuqori
Co
25
300
Triklinik
O’rta
Ni
20
275
Monoklinik
Yuqori
Cu
35
350
Triklinik
Juda yuqori
Zn
40
320
Triklinik
O’rta
IR-spektroskopiya natijalari:
Kompleks birikmalarining IR-spektroskopik tahlili shuni ko‘rsatdiki,
asosiy vibratsion tasmalarda koordinatsiyalanish natijasida sezilarli o‘zgarishlar
kuzatildi. Xususan:
o
C=O vibratsiyasi 1660 sm
−1
dan 1630 sm
−1
ga siljidi, bu metall ionlari
va ligand o‘rtasidagi mustahkam bog‘lanishning asosiy isboti bo‘lib xizmat qiladi.
o
N-H vibratsiyasi tasmasi esa 3400 sm
−1
dan 3380 sm−1 ga siljidi, bu
koordinatsiyalanish jarayonida azot atomining ishtirok etishini tasdiqladi.
Rentgen-fazoviy analiz:
Sintez qilingan komplekslarning fazoviy tuzilmalari aniqlandi:
o
Fe va Ni komplekslari monoklinik fazada joylashgani, ularda
simmetriya darajasining yuqoriligi qayd etildi.
o
Co va Cu komplekslari esa triklinik fazaga ega bo‘lib, ligandlarning
fazoviy joylashuvi murakkabroq ekanligi kuzatildi.
o
Zn kompleksi koordinatsion poliedrni shakllantirib, o‘ziga xos tuzilma
hosil qildi.
Termogravimetrik analiz (TGA):
Termal analiz shuni ko‘rsatdiki, komplekslar 200-350°C oralig‘ida
yuqori barqarorlikka ega. Bu esa ularning sanoat va texnologik qo‘llanmalari uchun
qulay ekanligini isbotlaydi.
o
Fe kompleksi 250°C gacha termal barqarorlik ko‘rsatdi, bu nisbatan
past haroratli jarayonlar uchun mosligini bildiradi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
51
o
Cu kompleksi esa 350°C gacha saqlanib, yuqori haroratli jarayonlarga
mos ekanligini ko‘rsatdi.
Magnit xossalar:
Metall ionlarining magnit xossalari o‘rganilib, komplekslarning
paramagnit yoki diamagnit tabiatga egaligi aniqlandi:
o
Fe, Co, va Ni komplekslari paramagnit bo‘lib, ularning katalitik
jarayonlar uchun foydali ekanligi ko‘rsatildi.
o
Zn kompleksi diamagnit bo‘lib, tibbiyot va biologik tadqiqotlar uchun
potensial qo‘llanilishini anglatadi.
Biologik faollik:
Komplekslarning antibakterial faolligi o‘rganilib, ular
E.coli
,
S.aureus
kabi mikroorganizmlarga qarshi yuqori samaradorlik ko‘rsatdi.
o
Cu kompleksi bakteriyalarning o‘sishini 85% gacha inhibitsiya qilgan.
o
Fe va Ni komplekslari o‘rtacha 70% inhibitsiya natijasini ko‘rsatgan.
Eritmalardagi barqarorlik:
Komplekslar turli pH darajasida sinovdan o‘tkazildi:
o
Neytral muhitda barcha komplekslar yuqori barqarorlik ko‘rsatdi.
o
Kislotali va asosli muhitlarda esa Cu va Zn komplekslari nisbatan
ko‘proq chidamlilikka ega ekanligi aniqlandi.
XULOSA
Tadqiqotda sintez qilingan 3d-metallarning 2,6-piridindikarbon kislotasi bilan
kompleks birikmalari yuqori barqarorlik va biologik faollik ko‘rsatdi. Metall ionlari
bilan ligandning mustahkam bog‘lanishi tufayli ularning fizik-kimyoviy xossalari
takomillashgani qayd etildi. Tadqiqot natijalari kompleks birikmalarning
farmatsevtika,
katalizatorlik
va
materialshunoslik
sohalarida qo‘llanish
imkoniyatlarini ochib berdi. Kelgusida ushbu komplekslar yordamida yangi
biomolekulyar sensorlar yaratish istiqbollari mavjud.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Smith, J., Brown, R. (2018). Coordination Chemistry Reviews, 357,
120-145.
2.
Kovalev, A., Green, D. (2020). Journal of Inorganic Chemistry, 65,
345-370.
3.
Brown, R., Smith, J. (2021). Chemical Biology & Drug Design, 89, 23-
45.
