ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
72
Zamonaviy dizel dvigatellarining Common rail tizimida hosil bo‘ladigan
zararli moddalar va ularni bartaraf etish yo‘llari.
Xidirov Muso Qaxramon o‘g‘li
Qarshi muhandislik iqtisodiyot instituti, Transport vositalari muhandisligi
kafedrasi assistenti
ANNOTATSIYA
Hozirgi kunda atrof-muhiti o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi omillarni aniqlab
unga qarshi kurashish eng muhim omillardan biri desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Avtotransport tarmog‘ining atrof-muhitga zararli ta’sirini kamaytirish uchun
avtomobillar uchun muqobil energiya manbaidan foydalangan holda atrof-muhitga
chiqadigan zararli gazlarni qisman bo’lsa ham kamaytirish ustuvor vazifa hisoblanadi.
Mazkur maqolada zamonaviy avtomobillar dvigatelida yoqilg‘i ta’minlash tizimida
Common rail tizimidan foydalanib chiqindi gazlar tarkibidagi zararli moddalarning
atrof-muhitga ta’sirini kamaytirish usullarini ko’rib chiqamiz.
Kalit so‘zlar
: Avtotransport tarmog‘i, avtomobil, ekologiya, atmosfera, chiqindi
gazlar.
ABSTRACT
It is no exaggeration to say that one of the most important factors is to identify the
factors affecting environmental change and fight against it. In order to reduce the
harmful effects of the transportation network on the environment, it is a priority to
reduce the harmful gases released into the environment by using an alternative energy
source for cars. In this article, we consider ways to reduce the impact of harmful
substances in exhaust gases on the environment using the common rail system in the
fuel supply system of modern cars.
Key words:
Motor transport network, automobile, ecology, atmosphere, exhaust
gases.
Kirish.
Hozirgi kunda atrof-muhit
i
o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi omillarni
aniqlab unga qarshi kurashish eng muhim omillardan biri desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Avtotransport tarmog‘ining atrof-muhitga zararli ta’sirini kamaytirish maqsadida
avtomobillar uchun muqobil energiya manbaidan foydalangan holda atrof-muhitga
chiqadigan zararli gazlarni qisman bo‘lsa ham kamaytirish ustuvor vazifa hisoblanadi.
Biz bu jarayonni common rail tizimida ko‘rib chiqishimiz mumkin, Common Railning
ekologik tozaligini diqqat bilan ko‘rib chiqishga arziydi. Birinchi va juda muhim afzallik
– yoqilg‘i yonishi paytida maksimal samaradorlik. Dizel dvigateli optimal rejimda,
to‘liq quvvat bilan ishlay boshlaydi. Ushbu ish printsipi tufayli zaharli kimyoviy
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
73
moddalarning havoga chiqarilishi sezilarli darajada kamayadi. Common Rail yoqilg‘i
ta’minlash tizimi dizel dvigatellari uchun eng zamonaviy variantlardan biri bo‘lib,
bugungi kunda barcha Evropa avtomobil ishlab chiqaruvchilari rioya qilishga majbur
bo‘lgan ekologik standartlarni doimiy ravishda kuchaytirishning asosiy yo‘llaridan
biridir. Ushbu standartlar chiqindi gazlardagi zararli moddalarning ruxsat etilgan
maksimal miqdorini tartibga soladi va har bir yangi standart bilan bu miqdor kamroq va
kamroq bo‘lib, ishlab chiqaruvchilarni talablarga rioya qilishning yangi usullarini
izlashga majbur qiladi. Common Rail yonilg‘i tizimida yoqilg‘i silindrga yuqori bosim
ostida yetkazib beriladi, bu dvigatelning optimal rejimda ishlashiga, yoqilg‘i sarfini 15%
ga kamaytirishga va dvigatel quvvatini deyarli 40% ga oshirishga imkon beradi.
Common rail tizimining ishlash prinsipi, afzalliklari va kamchiliklari.
Ishlash printsipiga ko'ra, Common Rail eski energiya tizimlariga o'xshaydi:
kuchaytirgich nasosi bakdan yoqilg‘ini oladi, uni yuqori bosimli nasosga yetkazib
beradi, bu esa o‘z navbatida yoqilg‘ini purkaydigan injektorlarga yonilg‘i yetkazib
beradi va Injektorlari orqali kerakli vaqtda silindrlarga yonilg‘i kiritib berish vasifasini
bajaradi. Common Railning dizayn xususiyati yonilg‘i akkumulyatorining mavjudligi.
Bu eski tizimlarda mavjud emas, Common Railda akkumulyator yonilg‘i quyish nasosi
va injektorlar o‘rtasida joylashgan. Agar ilgari yuqori bosimli nasosi yoqilg‘ini
injektorlarga tarqatgan bo‘lsa, u holda Common Railda nasos faqat yuqori bosim ostida
yonilg‘ini akkumulyatorga saqlaydi va undan yoqilg‘i injektorlariga taqsimlanadi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
74
1-rasm: Common rail tizimining tuzulishi.
Common rail tizimidagi bosim elektron boshqaruv bloki tufayli bir xil
darajada saqlanadi. Yoqilg‘i pompasining ishlashini o‘zgartirib, ushbu qurilma
tizimdagi bosimni saqlab turishga imkon beradi. Dvigatel qaysi rejimda ishlayotganiga
qarab, u elektromagnit yoki piezoelektrik klapanlar bilan jihozlangan injektorlarga turli
xil impulslarni beradi va shu bilan ularning ishlashini tartibga soladi.
Dizel ish faoliyatini optimallashtirish, chiqindi gazlardagi zararli moddalar
darajasini pasaytirish va yoqilg‘i sarfini kamaytirishdan tashqari, Common Rail yonilg‘i
tizimi bilan jihozlangan dvigatel boshqa afzalliklarga ega. Bu dvigatelning ishlashi
paytida shovqinning past darajasi, bu momentning oshishi tufayli erishiladi; benzinli
dvigatellarga nisbatan yuqori dinamika; ta’mirlash qulayligi.
Common rail tizimining kamchiliklari doimiy ravishda faqat yuqori sifatli
yoqilg‘idan foydalanish zarurati: bunday dvigatellarning injektorlari aniqlik bilan ishlab
chiqariladi va tasodifan yoqilg‘iga tushgan begona mikrozarralar ularni buzishi yoki
o‘chirib qo‘yishi mumkin. Va bu butun dizel yoqilg‘isi tizimiga to‘liq zarar etkazishi
mumkin. Biroq, nosozlik bo‘lsa, yoqilg‘i tizimini yangisiga almashtirish shart emas:
ko‘pincha kerakli ta’mir talab nosoz qismlarni almashtirish orqali uni juda qisqa vaqt
ichida tiklash mumkin. Injektorlarni ta’mirlash ixtisoslashtirilgan xizmat ko‘rsatish
stantsiyalari tomonidan amalga oshiriladi va ular bu maqsadda injektorni ta‘mirlash
stendidan foydalanadilar.
Common rail tizimining atrof-muhit muhofazasiga ta’siri.
Ishlab
chiqarish rivojlanayotgan hozirgi vaqtda ekologik muammolarni hal qilish butunjahon
iqtisodiy siyosatining ajralmas qismi bo‘lib hisoblanadi. Avtomobillarning atrof-
muhitga salbiy ta’sirini kamaytirish maqsadida dvigatellarning yangi modellarini
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
75
yaratish, dvigatellarning ish jarayonlarini takomillashtirish, optimal rejimlarni tanlash,
yonilg‘i ta’minot va o‘t oldirish tizimining parametrlarini optimallashtirish ustida ilmiy-
tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Zaharli moddalarni kamaytirishning asosiy yo‘llaridan
biri avtomobillarda yonilg‘i sarfini to‘g‘ri rostlash, chiqayotgan gazlarni nazorat qilish
va neytrallashtirishdir. Avtomobil dvigatelidan chiqayotgan gazlar tarkibidagi uglerod
oksidi organizmda kislorod yetishmasligiga sabab bo‘ladi, nеrv tizimi ishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. SO
2
,NO
x
va Sn lar asosan ko‘z, burun, og‘iz va o‘pkaga yomon ta’sir
ko‘rsatadi. Bеnzapirеn rak kasalliklarini kеltirib chiqarishi mumkin.
Avtomobillarda injektor va Common Rail tizimlarining o‘rnatilishi yonilg‘i
sarfini va gazlar tarkibidagi zaharli moddalarni ancha kamaytirdi.
Shunday qilib, xulosa qilish uchun aytishimiz mumkinki, Common Rail
tizimiga ega dizel dvigatelli avtomobilni sotib olish nafaqat atrof-muhitni tejash, balki
uning egasiga yoqilg'i sarfini tejash imkonini beradi.
Muammoni hal qilish yo‘llari.
Zamonaviy dunyoda avtomobil transportining
ekologik muammolari muqarrar. Ammo har tomonlama va global miqyosda harakat
qilsak, ularni hal qilish mumkin.
Avtotransportning (AT) ekologik xavfsizligini oshirish eng dolzarb muammo
hisoblanadi. Uni hal qilish uchun bir necha asosiy usullar mavjud:
- avtomobillarda yonilg‘i sarfini kamaytirish;
- dvigatellarning tubdan yangi tuzilmalarini qo‘llash;
- yonilg‘i sifatini oshirish va qo‘shimchalar qo‘shish;
- ekologik xavfsiz yonilg‘idan foydalanish;
- zararli emissiyalarni yo‘q qilish yoki neytrallashtirish;
- avtomobil massasini kamaytirish va uning aerodinamik shakllarini yaxshilash;
- dvigatelni barcha tizimlarini diagnostika qilish va sozlash
Avtomobillarning ekologik xavfsizligi, asosan, ularning yonilg'i sarf-xarajatlari
xususiyati bilan belgilanadi, ya'ni, mashina qanchalik kam uglevodorod yonilg‘isini
talab qilsa, atmosferaga chiqindi gazlari bilan kamroq ekologik zarar yetkaziladi.
Yonilg‘i sarfi teng xolatida, zaharli va zararli moddalarning emissiyasi miqdori kamroq
bo‘lgan avtomobil eng ekologik xavfsiz avtomobil xisoblanadi. Ekologik
avtomobillarga common rail tizimida ishlovchi dizel dvigatelli avtomobillarni
ko‘rsatishimiz mumkin.
Xulosa
qilib aytganda, yuqorida sanab o‘tilgan usullarning maksimal
kombinatsiyasidan foydalangan holda eng katta ekologik ta’sirga erishish mumkin.
Bundan tashqari, Avtotransportda zararli moddalar chiqindilarining zaharliligini
kamaytirishning zamonaviy usullarini joriy etish atrof-muhitga iqtisodiy zararni
kamaytirish va aholining kasallanish xavfini kamaytirish imkonini beradi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-2, ISSUE-10
76
Avtomobillarda injektor va Common Rail tizimlarining o‘rnatilishi yonilg‘i
sarfini va gazlar tarkibidagi zaharli moddalarni ancha kamaytirdi.
Shunday qilib, xulosa qilish uchun aytishimiz mumkinki, Common Rail
tizimiga ega dizel dvigatelli avtomobilni sotib olish nafaqat atrof-muhitni tejash, balki
uning egasiga yoqilg'i sarfini tejash imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1. Xidirov, M. Q. o‘g‘li. (2023). Avtotransport tizimida chiqindi gazlar
tarkibidagi zararli moddalarning atrof-muhitga ta’siri. Educational Research in
Universal Sciences, 2(3), 543– 548.
2. Q.M. Sidiknazarov, E.A. Asatov, M.Z. Musajonov, Avtomobillarning texnik
ekspluatatsiyasi. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. TAYI professori Sidiknazarov Q.M.
tahriri ostida. – Т.: Voris-nashriyot, 2008. 560б.
3. Shodmonov G‘.D., Xidirov M.Q. Avtotransport chiqindi gazlari zararliligini
kamaytirishning zamonaviy usullari // International conference on innovative
development of education” 2022/18. p. 140-147.
4. Raxmanov , A. A., & Xidirov , M. Q. (2023).// Avtomobillarga texnik xizmat
ko’rsatish ishlarini tashkil etish texnologiyasi.// Educational Research in Universal
Sciences, 2(14), 518– 522.
5. Xidirov, M .Q . (2024). // Avtomobillardan chiqayotgan zaharli gazlarning
atrof-muhitga ta’siri. // Educational Research in Universal Sciences, 3(2), 75–79.
6. Xidirov, M. Q. (2023). // Avtomobillarga servis xizmat ko‘rsatishni tashkil
etish texnologiyasi//. Educational Research in Universal Sciences, 2(9), 282–288.
