19
2001-2016-YILLARDA MADANIY MEROS OBYEKTLARINI SAQLASH VA
TIKLASH BO’YICHA DAVLAT SIYOSATI
Jumaboyeva Nilufar Soyibjon qizi
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti “Tarix va ijtimoiy fanlar” kafedrasi magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 2001-2016-yillarda Oʻzbekistonda madaniy meros
obyektlarini saqlash va tiklash boʻyicha davlat siyosati tahlil qilinadi. Mazkur davrda
qabul qilingan qonunlar, hukumat qarorlari va dasturlar asosida amalga oshirilgan
tadbirlar koʻrib chiqiladi. Shuningdek, moddiy va nomoddiy madaniy meros
obyektlarini asrab-avaylash, ularning rekonstruktsiyasi va xalqaro miqyosda targʻib
etish masalalari yoritiladi. Maqolada ushbu yillarda madaniy merosni muhofaza qilish
sohasida erishilgan yutuqlar va duch kelgan muammolar haqida xulosa beriladi.
Kalit so‘zlar:
Madaniy meros, davlat siyosati, saqlash va tiklash, rekonstruktsiya,
moddiy madaniy meros, nomoddiy madaniy meros, qonunchilik, davlat dasturlari,
tarixiy obidalar, 2001-2016-yillar.
KIRISH.
Madaniy meros millatning tarixiy xotirasi, ma'naviy qadriyatlari va milliy o‘ziga
xosligini ifodalovchi muhim boylik hisoblanadi. Mustaqillik yillarida Oʻzbekiston
hukumati madaniy meros obyektlarini saqlash va tiklashga alohida eʼtibor qaratib, bu
borada qator davlat dasturlari va qonuniy hujjatlarni qabul qildi. Ayniqsa, 2001-2016-
yillar oraligʻida tarixiy va madaniy yodgorliklarni muhofaza qilish, restavratsiya qilish
va xalqaro miqyosda targʻib etish borasida keng koʻlamli ishlar amalga oshirildi.
1
Mazkur maqolada ushbu davrda madaniy merosni asrab-avaylash bo‘yicha olib
borilgan davlat siyosati, qabul qilingan qonunlar va dasturlar, shuningdek, bu
jarayondagi asosiy yutuqlar va muammolar tahlil qilinadi. Madaniy merosni saqlash
va tiklash boʻyicha amalga oshirilgan chora-tadbirlarning samaradorligini baholash
orqali ularning Oʻzbekiston tarixiy-madaniy rivojlanishidagi o‘rni ochib beriladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI.
Madaniy meros obyektlarini saqlash va tiklash bo‘yicha davlat siyosatini o‘rganishda
turli ilmiy manbalar, qonunchilik hujjatlari va hukumat qarorlari asosiy tadqiqot
materiallari sifatida xizmat qiladi. Ushbu mavzu bo‘yicha o‘zbek va xorijiy
1
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2017.
20
tadqiqotchilarning ilmiy ishlari, rasmiy davlat hujjatlari hamda xalqaro tashkilotlarning
hisobotlari muhim ahamiyat kasb etadi.
Birinchidan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, Vazirlar
Mahkamasining qarorlari va “Madaniy merosni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi
qonunlar ushbu davrda amalga oshirilgan siyosatni tahlil qilishda asosiy manba bo‘lib
xizmat qiladi. Xususan, 2001-yildan keyin qabul qilingan davlat dasturlari madaniy
meros obyektlarini tiklash va saqlash borasida hukumat tomonidan belgilangan ustuvor
yo‘nalishlarni aks ettiradi.
2
Ikkinchidan, O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Tarix instituti va Madaniy meros
agentligi tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, shu jumladan, turli konferensiya
materiallari va monografiyalar ushbu mavzuni chuqurroq o‘rganishga yordam beradi.
Jumladan, tarixiy yodgorliklarni rekonstruksiya qilish usullari, ularning huquqiy
asoslari va xalqaro hamkorlikning o‘rni haqida ilmiy izlanishlar mavjud.
Uchinchidan, YuNESKO, ISESCO kabi xalqaro tashkilotlarning O‘zbekiston madaniy
merosiga oid hisobotlari va tavsiyalari madaniy meros obyektlarini saqlashda xalqaro
yondashuvlarni tahlil qilish imkonini beradi. Bu hisobotlar O‘zbekistonda madaniy
merosni muhofaza qilish jarayonining global tajriba bilan uyg‘unlashuvi darajasini
baholashga yordam beradi.
Shuningdek, mahalliy va xorijiy olimlarning maqolalari ham ushbu mavzuni tadqiq
qilishda muhim manba hisoblanadi. Ayniqsa, madaniy meros obyektlarini saqlashda
duch kelinayotgan muammolar, ularning iqtisodiy va huquqiy jihatlari bo‘yicha olib
borilgan tadqiqotlar ushbu mavzuning nazariy va amaliy ahamiyatini oshiradi.
MUHOKAMA.
2001-2016-yillarda Oʻzbekistonda madaniy meros obyektlarini saqlash va tiklash
boʻyicha davlat siyosati tizimli ravishda rivojlangan bo‘lib, ushbu jarayon bir necha
bosqichda amalga oshirilgan. Bu davrda madaniy merosni muhofaza qilishga doir
huquqiy baza mustahkamlandi, amaliy tadbirlar kengaytirildi va xalqaro hamkorlik
yo‘lga qo‘yildi.
Birinchidan
3
, madaniy merosni saqlash va tiklash bo‘yicha qabul qilingan davlat
dasturlari tarixiy yodgorliklarni restavratsiya qilish va ularning original qiyofasini
asrashga yo‘naltirilgan edi. Jumladan, 2001-yildan boshlab qabul qilingan me’yoriy
hujjatlar tarixiy obidalarning rekonstruksiyasiga ilmiy asoslangan yondashuvni talab
2
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari (2001-2016-yillar).
3
3. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish
toʻgʻrisida”gi qarori. – Toshkent, 2014.
21
qildi. 2014-yilda qabul qilingan "Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va
ulardan foydalanish to‘g‘risida"gi qonun esa madaniy merosni asrab-avaylashda
huquqiy mexanizmlarni kuchaytirdi.
Ikkinchidan, ushbu yillarda tarixiy obidalarni tiklash jarayoni faqat restavratsiya bilan
cheklanmay, balki ularni turizm va madaniy tadbirlar orqali ommalashtirish masalalari
ham ko‘rib chiqildi. Samarqand, Buxoro va Xiva shaharlarida amalga oshirilgan
rekonstruksiya ishlari shaharlarning turistik salohiyatini oshirish bilan bir qatorda,
milliy merosni asrab-avaylashga ham xizmat qildi.
Uchinchidan, madaniy merosni saqlash jarayonida xalqaro tashkilotlarning roli ortdi.
Xususan, YuNESKO bilan hamkorlik doirasida Samarqand va Buxorodagi ayrim
tarixiy obyektlar rekonstruksiya qilindi. Bu esa O‘zbekistonning xalqaro madaniy
maydondagi mavqeini mustahkamlashga yordam berdi.
4
Shu bilan birga, bu davrda muayyan muammolar ham yuzaga keldi. Masalan, ba’zi
restavratsiya ishlari asliyatga mos kelmagan holda olib borilgani tanqid qilingan.
Shuningdek, ayrim yodgorliklarni saqlash va tiklash uchun yetarli moliyaviy
resurslarning yo‘qligi yoki ularning noto‘g‘ri taqsimlanishi ham muammo sifatida
qayd etilgan.
Umuman olganda, 2001-2016-yillarda madaniy meros obyektlarini saqlash va tiklash
bo‘yicha davlat siyosati sezilarli natijalarga erishdi. Shunga qaramay, bu boradagi
ishlarni takomillashtirish va zamonaviy texnologiyalarni kengroq joriy etish kelajakda
muhim vazifa sifatida qolmoqda.
NATIJALAR.
2001-2016-yillarda Oʻzbekistonda madaniy meros obyektlarini saqlash va tiklash
boʻyicha olib borilgan davlat siyosati sezilarli natijalarga erishdi. Ushbu davrda amalga
oshirilgan huquqiy, tashkiliy va ilmiy tadbirlar natijasida madaniy merosni muhofaza
qilish tizimi yanada mustahkamlandi.
Birinchidan, huquqiy asoslar takomillashtirildi. “Madaniy meros obyektlarini
muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida”gi
5
qonunning qabul qilinishi,
shuningdek, bir qator prezident farmonlari va hukumat qarorlari madaniy meros
obyektlarini asrash va tiklashning me’yoriy-huquqiy bazasini mustahkamladi.
4
“Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni. – Toshkent,
2001.
5
5. Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi hisobotlari (2001-2016-yillar).
22
Ikkinchidan, asosiy tarixiy obidalar restavratsiya qilindi. Samarqand, Buxoro, Xiva,
Shahrisabz kabi tarixiy shaharlardagi ko‘plab yodgorliklar rekonstruksiya qilinib,
ularning asl qiyofasi tiklandi. Bu ishlarga milliy va xalqaro mutaxassislar jalb qilindi.
Uchinchidan, madaniy merosni targ‘ib qilish va turizmni rivojlantirishga xizmat
qiluvchi loyihalar amalga oshirildi. YuNESKO bilan hamkorlikda O‘zbekistonning
tarixiy shaharlari dunyo merosi ro‘yxatiga kiritildi va xalqaro madaniy maydonda
mamlakatning mavqei mustahkamlandi.
To‘rtinchidan, moliya va infratuzilma jihatdan qo‘llab-quvvatlash kuchaytirildi. Davlat
tomonidan ajratilgan mablag‘lar madaniy meros obyektlarini ta’mirlash va muhofaza
qilishga yo‘naltirildi. Shu bilan birga, xususiy sektor va xalqaro donor tashkilotlarning
ushbu jarayonga jalb qilinishi moliyaviy resurslarni kengaytirdi.
Biroq, ushbu yillarda ba’zi muammolar ham kuzatildi. Ayrim restavratsiya ishlari
asliyatga mos kelmagani, moddiy resurslarning samarali taqsimlanmasligi va ba’zi
hududlarda madaniy meros obyektlariga yetarli e’tibor berilmagani kamchilik sifatida
qayd etildi.
XULOSA
qilib aytganda, 2001-2016-yillarda O‘zbekiston madaniy merosni saqlash
va tiklash borasida katta yutuqlarga erishdi. Kelgusida bu sohadagi ishlarni yanada
takomillashtirish va zamonaviy texnologiyalarni keng joriy etish madaniy merosni
yanada samarali muhofaza qilishga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2017.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari (2001-2016-yillar).
3. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Madaniy meros obyektlarini
muhofaza qilish va ulardan foydalanish toʻgʻrisida”gi qarori. – Toshkent, 2014.
4. “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish toʻgʻrisida”gi
Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni. – Toshkent, 2001.
5. Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi hisobotlari (2001-2016-yillar).
