56
OʻGʻITLARNING O‘SIMLIK O‘SISHIGA TA’SIRI VA AGROEKOLOGIK
MUVOZANATNI SAQLASH YO‘LLARI
Murodova Shaxnoza
TerDMAU Agrobiologiya fakulteti talabasi
Mengqulova Durdona
TerDMAU Agrobiologiya fakulteti talabasi
Kuchkinov Khudaybergan Khidirovich
TerDMAU katta o’qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada oʻgʻitlarning oʻsimlik o‘sishidagi o‘rni va ularning turli turlari
tahlil qilingan. Shuningdek, o‘g‘itlarning agroekologik tizimlarga ta’siri, ekologik
xavfsizlikni ta’minlash va atrof-muhitga salbiy ta’sirini kamaytirish yo‘llari yoritilgan.
Maqolada kimyoviy o‘g‘itlar va organik o‘g‘itlar o‘rtasidagi farqlar, ularning
samaradorligi, shuningdek, o‘g‘itlarni to‘g‘ri qo‘llash usullari haqida fikr yuritilgan.
Agroekologik muvozanatni saqlash bo‘yicha takliflar ham ilgari surilgan.
Kalit so’zlar.
O‘g‘itlar, o‘simlik o‘sishi, agroekologik muvozanat, kimyoviy
o‘g‘itlar, organik o‘g‘itlar, ekologik xavfsizlik.
Abstract
This article analyzes the role of fertilizers in plant growth and their various types.
It also discusses the impact of fertilizers on agroecological systems, ways to ensure
ecological safety and reduce their negative impact on the environment. The article
discusses the differences between chemical fertilizers and organic fertilizers, their
effectiveness, as well as methods for proper application of fertilizers. Suggestions are
also put forward to maintain agroecological balance.
Keywords.
Fertilizers, plant growth, agroecological balance, chemical
fertilizers, organic fertilizers, environmental safety.
KIRISH
Oʻgʻitlar qishloq xoʻjaligida hosildorlikni oshirishning asosiy vositalaridan
biridir. Zamonaviy qishloq xo‘jaligida oʻsimliklar o‘sishini tezlashtirish va sifatini
oshirish maqsadida kimyoviy va organik o‘g‘itlardan keng foydalaniladi. Biroq,
ularning noto‘g‘ri qo‘llanishi atrof-muhitga zarar keltirishi, tuproqning unumdorligini
kamaytirishi va suv resurslarining ifloslanishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli,
agroekologik muvozanatni saqlashda o‘g‘itlardan to‘g‘ri va o‘ylab foydalanish muhim
57
ahamiyatga ega. Ushbu maqolada o‘g‘itlarning o‘simlik o‘sishiga ta’siri, ularning
agroekologik tizimlarga ta’siri va muvozanatni ta’minlash yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ilmiy tadqiqotlar o‘g‘itlarning o‘simlik o‘sishidagi ahamiyatini keng yoritgan.
Masalan, Rashidov (2018) o‘z tadqiqotida kimyoviy o‘g‘itlarning o‘simliklar
hosildorligini oshirishdagi rolini tahlil qilgan. Tadqiqotda tuproq unumdorligini
saqlash va hosilni oshirish uchun muvozanatli o‘g‘itlash zarurligi qayd etilgan.
Shuningdek, Safarov (2020) tomonidan olib borilgan tadqiqotda organik o‘g‘itlarning
tuproq sifatini yaxshilashdagi ahamiyati ko‘rsatib o‘tilgan.
Ko‘pgina mutaxassislar ekologik xavfsizlikni ta’minlash maqsadida kimyoviy
o‘g‘itlardan cheklangan miqdorda foydalanishni tavsiya qiladilar. Organik o‘g‘itlar esa
tuproqning biologik faolligini oshirish va suv resurslarining ifloslanishini oldini olish
uchun muhim ahamiyatga ega ekanligi qayd etiladi (Hodjayev, 2019). Bu tadqiqotlar
oʻgʻitlarning ekotizimlarga taʼsiri va ekologik xavfsizlikni saqlash masalasini
oʻrganishga eʼtibor qaratadi.
Mazkur maqolada o‘g‘itlarning o‘simlik o‘sishiga ta’sirini aniqlash uchun
laboratoriya tajribalari va dalada kuzatuvlar olib borildi. Ushbu tajribalar davomida
kimyoviy va organik o‘g‘itlar bilan o‘g‘itlangan ekinlar holati o‘rganildi. Shuningdek,
tuproqning kimyoviy tarkibi va hosildorlikka ta’siri tahlil qilindi. Tuproqning
agroekologik holati va o‘g‘itlarning tuproqdagi biologik faollikka ta’siri ham kuzatildi.
Ushbu ma’lumotlar asosida o‘g‘itlash usullari va miqdorlariga doir tavsiyalar ishlab
chiqildi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kimyoviy o‘g‘itlar o‘simliklar o‘sishida tezkor ta’sir
ko‘rsatib, qisqa vaqt ichida hosildorlikni oshirishi mumkin. Biroq, uzoq muddatli
foydalanishda
tuproqning
biologik
faolligini
pasaytirishi
va
tuproqning
sifatsizlanishiga olib kelishi mumkinligi aniqlangan. Shu bilan birga, organik o‘g‘itlar
tuproqning ekologik holatini yaxshilaydi va tuproqning unumdorligini uzoq muddatda
barqaror saqlashga yordam beradi.
Shuningdek,
tuproqning
biologik
faolligini
oshirish
maqsadida
kombinatsiyalangan o‘g‘itlash usuli samaradorligini ko‘rsatdi. Bu usulda kimyoviy va
organik o‘g‘itlar muvozanatli tarzda qo‘llanildi, natijada hosildorlik ortishi bilan birga
tuproqning sifat darajasi ham yaxshilandi.
O‘g‘itlarning turlari, ularning afzalliklari va kamchiliklarini ko‘rsatib beruvchi
jadval:
58
O‘g‘it turi
Afzalliklari
Kamchiliklari
Kimyoviy o‘g‘itlar
Tez ta'sir qiladi,
o‘simliklarni tezroq
o‘stiradi.
Tuproqni degradatsiya qilish
va ekologik muvozanatni
buzishi mumkin.
Organik o‘g‘itlar
Tuproqning biologik
faolligini oshiradi, uzoq
muddatli samaradorlik.
O‘z ta'sirini ko‘rsatishi uzoq
vaqt talab qilishi mumkin.
Kombinatsiyalangan
o‘g‘itlar
Tezkor va uzoq muddatli
samaradorlikka ega.
Kimyoviy va organik
moddalarning balansini
to‘g‘ri tanlash zarur.
Bu jadval turli o‘g‘itlar turlarining hosildorlik va ekologik muvozanatni
ta’minlashdagi rolini ko‘rsatadi.
O‘g‘itlarni qo‘llash usullari, ularning tuproq va o‘simliklarga ta’sirini yoritib
beruvchi jadval:
O‘g‘itlash
usuli
Ta’siri
Afzalliklari
Kamchiliklari
Yuzaki
o‘g‘itlash
O‘g‘itlar tuproq yuzasiga
sepiladi va yomg‘ir yoki
sug‘orish bilan tuproqqa
kiradi.
Oson qo‘llaniladi,
vaqtni tejaydi.
O‘g‘itlar yuvilib
ketishi yoki to‘liq
so‘rilmasligi
mumkin.
Tuproqqa
aralashtirish
O‘g‘itlar tuproq
qatlamiga aralashtiriladi.
O‘g‘itning
samaradorligi
ortadi, tuproq bilan
yaxshi aralashadi.
Vaqt va mehnat talab
qiladi, maxsus
texnika zarur bo‘lishi
mumkin.
Sug‘orish
bilan birga
O‘g‘itlar sug‘orish suvi
bilan birga beriladi.
O‘g‘itning bir
tekisda
taqsimlanishi, suv
bilan so‘rilishi
osonlashadi.
Maxsus sug‘orish
tizimi va ko‘proq suv
resurslari talab
etiladi.
Yarim
chuqurlikda
qo‘yish
O‘g‘itlar o‘simlik
ildizlari yaqinida tuproq
ichiga chuqurlashtiriladi.
Ildizlarga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi,
samaradorligi
yuqori.
Texnikasi murakkab
bo‘lishi mumkin,
o‘simliklarga zarar
yetkazish xavfi bor.
Bu jadvalda o‘g‘itlashning turli usullari, ularning o‘simlik va tuproqqa qanday
ta’sir ko‘rsatishi, afzalliklari va kamchiliklari haqida ma’lumot berilgan.
59
XULOSA
Oʻgʻitlar o‘simliklarning samarali o‘sishi va yuqori hosil olishda muhim rol
o‘ynaydi, ammo ularni to‘g‘ri va muvozanatli qo‘llash lozim. Kimyoviy o‘g‘itlar
tezkor natijalar berishi mumkin, ammo uzoq muddatda ekologik muammolarni keltirib
chiqarishi mumkin. Shu sababli, organik o‘g‘itlar va kimyoviy o‘g‘itlarni birgalikda
qo‘llash tavsiya etiladi. Agroekologik muvozanatni saqlash va hosildorlikni oshirish
uchun o‘g‘itlarni to‘g‘ri miqdorda va mos davrlarda qo‘llash zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Rashidov, A. (2018). Oʻgʻitlarning hosildorlikka ta’siri. Tashkent:
Agroilm Nashriyoti.
2.
Safarov, K. (2020). Organik o‘g‘itlarning tuproq sifatini yaxshilashdagi
roli. Samarkand: Agroekologik Markaz.
3.
Hodjayev, S. (2019). Ekologik xavfsizlik va o‘g‘itlar. Buxoro: Ekopress.
