14
PAST BOSIMLI OQAVA SUVLARDA ISHLOVCHI MIKRO GESLARDAN
FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Xamrayev Og‘abek Oybek o‘g‘li
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti “Elektrotexnika va
energetika” kafedrasi Elektr energetikasi tizimlari va tarmoqlari ta’lim yo‘nalishi 1-
bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada past bosimli oqava suvlarda ishlovchi
mikrogeslarni optimal konstruksiyasidan
foydalanish imkoniyatlari va tatbiq etilishi
natijasida ekologik va iqtisodiy samaradorligi oshishi bo‘yicha analizlar va fikr
mulohazalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
MikroGES, qayta tiklanuvchi energiya manbalari, elektr
energiyasi, charxpalak, generator.
Hozirgi davrga kelib atrof muhitni, ekologiyani toza asrash va ularning
ifloslanishining oldini olish shuning bilan birga tabiiy yoqilg‘i resurslarini tejash
muhimligi ko‘plab marta ta’kidlanmoqda. Biroq mazkur muammoning XX asr oxiri va
XXI asr boshida “Global ekologik muammo”ga aylanganligi endilikda sir emas.
Energiya tanqisligi muammosining yuzaga kelishiga e’tibor qarataylik. Bir tomondan
yer yuzidagi aholi miqdorining ortib borishi va uning kundalik hayot qulayliklariga
intilishi bilan bog‘liq energiya xarajatining ortib borishi tabiiy bo‘lsa, ikkinchi
tomondan ehtiyojga yarasha energiya olish uchun an’anaviy texnologiyalardan
foydalanish mazkur texnologiyalar tufayli paydo bo‘ladigan ikkilamchi chiqindilar
hisobiga
atmosferaning
ifloslanishi,
shuningdek
“Issiqxona effekti”ning salbiy oqibatlari bilan bog‘liq global ekologik muammoni
yuzaga keltirishi barchaga ayon.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari bo‘lmish quyosh, shamol energiyalaridan
elektroenergiya ishlab chiqarish sohasi qam gidroenergetik potentsial mavjud
bo‘lmagan hududlarda asosiy manba bo‘la oladi. Respublikamizdagi bunday
hududlardagi energetik potentsiallardan biri shamol energiyasidan yiliga 1,07
trln.kW*soat elektroenergiya ishlab chiqarish mumkinligi ko‘rsatib o‘tilgan.
Bu turdagi energiyadan foydalanish 2006-2010 yillar oralig‘ida Samarqand
viloyati Qo‘shrabot tumanida 12% ortishi kuzatilgan. Chet mamlakatlardagi elektr
energiyaga bo‘lgan ehtiyojga e’tibor qaratsak, hozirgi vaqtda Pokistonda ham energiya
krizisi mavjud. Bu mamlakat shahar aholisida har kuni 10-12 soat, qishloq aholisida
14-20 soatlab elektr energiyasi bo‘lmaydi. U yerda 60000 MW quvvatdagi
gidroenergetik potentsial mavjud. Agar ulardan mikro-GES tizimlarini qo‘llasa bu
15
energiya
tanqisligini
hal
etish
mumkin.
Huddi
shunday
holat
rivojlanayotgan mamalakatlar Janubiy Amerika, Osiyo, Afrika davlatlarida ham
mavjud. U yerlarda 1100 millionlab odamlar elektr energiyasiz sharoitda yashamoqda,
ularda mavjud gidroenergetik potentsiallardan foydalanib, mikro GES tizimini yaratish
orqali
katta
miqdordagi
elektroenergiyaga
bo‘lgan
ehtiyojni qondirish mumkin.
Past bosimli oqava suvlar Republikamizda ko‘p joylarda mavjud, ayniqsa
viloyatimiz Xorazmda bunday oqava suvlar dan elektr energiyasini olish imkoniyatlari
ko‘plab mavjud. Elektr energiyasini oqava suvlardan olish imkoniyatlarini olib
borilayotgan ilmiy izlanishlar davomida qilingan hisob kitoblarga ko’ra mikro GES
qurilmasini o‘rnatib ishga tushirish natijasida tan narxi arzon, ishonchli va uzluksiz
elektr energiya manbalarini ishga tushirish imkoniyatlari mavjud.
Bunga misol tariqasida o‘tkazayotgan tajribamizga asosan Xorazm viloyati
Xonqa tuman Navxos qishlog‘i hududi yaqinidan oqib o’tuvchi ariq suvi tezligi 1m/s
tezlikda ko‘ndalang kesim yuzasi 2,5 m
2
, ya’ni sekundiga 2,5 m
3
suv oqib o‘tishi
aniqlanib undan 2 kW elektr energiyasini olish imkoniyati aniqlandi.
1-rasm.
Tajriba
Navxos
qishlog‘i hududi yaqinidan oqib
o‘tuvchi ariqda o‘tkazildi.
O
‘
tkazilgan tajribalarimizdan xulosa qilib shunday kichik oqava suvlarda elektr
energiyasini olish imkoniyatlarini
o
‘
rganib quyidagi natijalar imkoniyati o
‘
rganildi:
0.5 m/s - 0.03 kW
0.7 m/s - 0.07 kW
1 m/s - 0.14 kW
1.5 m/s - 0.31 kW
2 m/s - 0.55 kW
2.5 m/s - 0.86 kW
3 m/s - 1.24 kW
16
4m/s - 2.2kW
6m/s - 4.2 kW
Mahalliy imkoniyatlardan kelib chiqib mikroGESning generator qismida ayrim
o
‘
zgartirishlar amalga oshirildi hamda o
‘
zimizda mavjud bo
‘
lgan chetdan
keltirilgandan ko
‘
ra arzonroq va samaradorligi yuqoriroq dvigatellarni qayta
moslashtirilgan holatda chulg
‘
amlarini o
‘
rab stator qismini past aylanishga ega
bo
‘
lgan energiya beruvchi qurilmani, rotor qismini neodim magnitlar orqali
o
‘
zgartirish hisobiga yuqori samarali elektr energiya ishlab chiqaruvchi generator
ishlab chiqildi.
Hisoblarga ko
‘
ra bizning generatorimiz aynan bir xil quvvatdagi Xitoy
generatorlari bilan taqqoslaganda 2,5 barobar arzon tushmoqda. Mahalliy sharoitda
dvigatellarni qayta ishlab generator sifatida mikroGES larda qo
‘
llash kata samara
bermoqda. Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti “Elektrotexnika
va energetika” kafedrasi qoshida tashkil etilgan “Havaskor elektriklar” guruhida
malakali o
‘
qituvchi va iqtidorli talabalar bilan ushbu qurilmani yanada samaradorligini
oshirish bo’yicha ishlar davom etmoqda.
Xulosa qilib aytganda, ushbu ishlab chiqilgan qurilma orqali hozirgi kundagi
dolzarb muammo bo
‘
lib turgan dunyodagi tabiiy energiya resuslarining tugab
borayotganligi hamda ananaviy usulda ishlab chiqarilayotgan elektr eneriya
stansiyalarining atrof muhitga ya’ni ekologiyaga salbiy ta’sirini kamaytirish
imkoniyatini beradi. Ushbu muammolarni bartaraf qilishda bizning ishlab chiqgan va
amalda sinalgan qurilmamiz ma’lum darajada ijobiy ta’sirini ko’rsatib yil mavsumiga
ham bog
‘
liq bo
‘
lmagan holda uzluksiz ishonchli ekologik toza energiya manbasi bilan
ta’minlaydi. Xorazm sharoitida ayniqsa ushbu qurilma yuqori samara beradi, chunki
viloyatimizda bunday qurilmada elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun ko
‘
plab
past bosimli oqava suv ariqlar mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Mirzayev, S., G‘aniyev, D., & Abdurayimov, A. (2023). MIKRO VA
KICHIK
GIDROELEKTROSTANTSIYALARDAN
FOYDALANISH
VA
ULARNING AFZALLIKLARI.
2. Asanov, G. R., Nabixonov, M., & Safarov, I. (1994). O‘zbekistonning
iqtisodiy
va
ijtimoiy
jo‘g‘rofiyasi.
Т.:«0‘qituvchi
.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=YBVwv
WAAAAAJ&citation_for_view=YBVwvWAAAAAJ:9yKSN-GCB0IC.
3. Zokmirjon o‘g‘li, M. B., & Alisher o‘g‘li, A. O. (2023). BIOTECH
17
DRIVES THE WATER PURIFICATION INDUSTRY TOWARDS A CIRCULAR
ECONOMY.
Open
Access
Repository
,
4
(03),
125-129.
.php/oa/article/view/2513.
4. Axmedov D., Azimov A. DEMFERLARNING QUYOSH ENERGASI
TIZIMLARINING INVERTERLARIDA QO‘LLANISHI // Ekonomi i sotsium.
2022. №6-2 (97). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/application-of-dempers-in-
invertersof-solar-power-systems.
